Devri

Recherche 'uz...' : 33 mots trouvés

Page 1 : de uz-1 (1) à uzus (33) :
  • uz .1
    uz .1

    adj. & m.

    I. Adj.

    (1) Usé.

    ●(1872) ROU 107b. Demi usé, tr. «Anter uz.»

    ●(1908) PIGO II 6. eur yalc'h ru hanter uz. ●(1909) TOJA 11. eur vroz ha n'e ket hanter-uz.

    (2) (en plt de qqn) Mervel dre uz : mourir à bout de forces.

    ●(1913) FHAB C'hwevrer 48. eur vamm marvet dre uz. ●(1935) FHAB Gwengolo 269. ar paourkêz Mari, ar gaera anezo holl, a zo maro, dre uz, d'he naontek vloaz.

    II. M.

    (1) Usure.

    ●(1849) LLB 811. ker kalèt t'oh en uz. ●(1872) ROU 107. Il n'a pas souvent l'occasion d'user de ses vêtements, tr. «N'en d-euz ket calz a uz d'e zillad. N'en d-euz ket a vraz a uz.» ●(1872) GAM 30. Pa varvo ar persoun, he heritourien a renko paea an uz anezho. ●(1872) ROU 107b. Ils ont à moitié usé, tr. «Anter-uz a zo enno.»

    ●(1906) KANngalon Genver 21. penaoz ez oa deuet an uz. ●(1907) BOBL 10 août 150/2e. aliou pouezuz evit kaout eur c'herzet reiz ha mirout an ijin deuz an uz.

  • uz .2
    uz .2

    m. (pathologie)

    (1) Dépérissement, consomption.

    ●(1890) MOA 182b. Mourir de consomption (de dépérissement), tr. «mont dre uz.» ●(18--) SAQ ii 262. taget gant eur c’hlenved uz.

    ●(1913) FHAB Here 314. Poaniou gouzoug, pastezennou, bronchites, uz, dreo ha kant klenved all a ro ar paz.

    (2) Mont dre uz : mourir d’une maladie de langueur.

    ●(1963) EGRH II 206. mont dre uz, tr. « disparaître par usure, mourir d’une maladie de langueur. »

  • uz .3
    uz .3

    m. Usage.

    ●(1499) Ca 207b. Vs et Vsaig idem ibi uide.

  • uz .4
    uz .4

    m.

    (1) Partie haute.

    ●(1868) FAG 59. Eur velc’hodenn a rikl, a ruz, / Hag a bign huel a iz da uz.

    (2) Eus uz udb. : au-dessus (de).

    ●(1934) PONT 157. Kinniget a zo d’in dija eur park, ar park hag euz e uz, eo bet en em ziskouezet ar Werc’hez.

    (3) En uz ub. : au dessus (de).

    ●(1974) SKVT iii 34. An erinoù. En o us, nemet un oabl dizolo.

  • uzaj
    uzaj

    s.

    (1) Usage, emploi.

    ●(1499) Ca 207b. Vs et Vsaig idem ibi uide. ●Vsaig. g. usaige. ●(1633) Nom 155b. Vtensilia : vtensiles : vtansilou, traozou (lire : traezou) euit an vsaig. ●155b-156a. Ruta cæsa : vtensiles, meubles : traou da vsaig, meublou.

    ●(1838) OVD 154. ag en usage d'en abusance. ●189. En usage réglet mad ag en discipline e astise bras en tuémzer ag en devotion.

    (2) Façon d'agir.

    ●(1647) Am 517. fleryus da usaig, tr. «infecte (est) ta façon.»

    (3) Bonne mesure, usage.

    ●(1942) HERV 14. N'o deus usach ebet.

    (4) Dre nep uzaj : d'aucune manière.

    ●(1575) M 3197. Na caffaou poanius dre nep vsaig, tr. «Ni chagrin, peiné d'aucune manière.»

    (5) Usage, habitude.

    ●(1621) Mc 85. ne goulennaff ouz och netra na ve en vusaig.

  • uzajet
    uzajet

    adj.

    (1) = (?) gourdon (?).

    ●(1900) MSJO 219. he zorn nerzus hag uzachet a gase dorn tener he vab.

    (2) Qui a les bons usages.

    ●(1872) ROU 107b. Pays où règne de bons usages, tr. «Bro uzached mad.» On dit d'une personne : Uzached mad eo.

  • uzañ / uziñ
    uzañ / uziñ

    v.

    I. V. tr. d.

    (1) User.

    ●(1499) Ca 207b. Vsaff. g. Vser. l. fatisco / is.

    ●(1659) SCger 126a. vser, tr. «vsa.» ●(1872) ROU 107b. User, tr. «Uza.»

    ●(1911) BUAZperrot 382. anne an Iliz, e leac'h uza, a uz kement morzol a sko varnan.

    ►[empl. comme subst.]

    ●(1872) ROU 107b. Ar boutou-ma o d-euz great un uza mad, tr. «ces souliers ont été d'un bon service.»

    (2) par ext. Uzañ gwin, banneoù, h.a. : cuver (son vin, etc.).

    ●(1877) EKG I 98. astennet enn tu pe du oc'h uza ar banneou o deveze evet. ●252. Guin Bernicot a ioa uzet e fesoun. ●(1878) EKG II 143. ober eur c'housk da uza ho banne.

    (3) (agriculture) Épuiser (une terre).

    ●(1872) ROU 83b. Epuiser, en parlant du sol ou terre cultivée, tr. «uza.»

    (4) sens fig. Uzañ an droug : passer la colère.

    ●(1870) MBR 218. ez ounn choumet d'ann traon da uza ann drouk a voa enn-oun, tr. «je suis resté en bas pour laisser calmer la colère que je ressentais.»

    (5) User de, employer.

    ●(1499) Ca 207b. Vsaff. g. user. l. Vtor / teris. ●(c.1500) Cb [vsaff]. g. vser de puissance. b. vsaff a nerz. ●(1575) M 321-322. Traou delicius, pe á re a uzaez / Diouz preuet douen acuyt, nerahint dit try dez, tr. «Les choses délicieuses dont tu fais usage / Ne te préserverons pas des vers pendant trois jours.» ●1195-1196. Prestet endeues dit, da dellit meritou, / Salu vsaff dre ræson, daou sort dounæsonou, tr. «Il t'a prêté, pour gagner des mérites, / A condition d'en user raisonnablement, deux sortes de dons.» ●(1576) Cath p. 21. an crueldet bras a vse en andret an guerhes Cathell, tr. «la grande cruauté dont il usait à l'égard de la vierge Catherine»

    II. V. intr.

    A. (en plt de choses concrètes)

    (1) S'user.

    ●(1846) DGG 247. an imach coat-se a uso gant an amzer. ●(1869) FHB 228/148b. Ar meen a uzo. ●(18--) SBI I 168. An houarn hag an dir a uz, gant an amzer. ●(18--) SAQ I 182. An dir a zo kalet, hag an dir a uz ; ar mean n'eo ket blod, hag ar mean a uz.

    ●(1906) KANngalon Genver 21. Ar vein-ze, emezhi, evit dezho beza kalet mad, a zo deuet bep eun tammik da uza. ●(1911) BUAZperrot 382. anne an Iliz, e leac'h uza, a uz kement morzol a sko varnan.

    (2) S'évaporer.

    ●(1931) FHAB Genver 23. Ma talc'homp an dour da virvi e-pad pell amzer (…) uza a raio, evel ma lavarer.

    B. (en plt de choses abstraites) =

    ●(1836) FLF 21. Us a r'ar glac'har gat an amzer. ●(1878) EKG II 272. Aman, mouez Anna a gouezaz, uza a rea he nerz.

    ●(1908) FHAB Mae 135. o c'hounnar a uzo ha reïza a rankint.

    C. (en plt de qqn)

    (1) Dépérir.

    ●(1880) SAB $$$. uza a raan o c'hortoz ac'hanoc'h. ●(1899) LZBt Meurzh 12. na veve, na uze coulz eo laret, nemed en creiz an anken hag ar boan-spered ar vrasan.

    ●(1903) JOZO 57. A houdé pemzek miz chetu hi é uzein. ●(1911) BUAZperrot 280. gwelet he c'hrouadur oc'h uza gant ar c'hlenved.

    (2) Être à l'article de la mort.

    ●(1907) KANngalon Gouere 449. Aotrou persoun Reynès a oue galvet dre brez da vont da gas he Zoue d'eun den iaouank a ioa oc'h uza en eur vereuri.

    III. V. pron. réf. En em uzañ : s'user.

    ●(1633) Nom 180a. Auræ : les fers qui conseruent la rouë de ne s'vser si tost : an ern an (lire : a) conseru an rot n'en em vsè quet quen buan.

  • uzañs
    uzañs

    f. –où

    (1) Usance, emploi.

    ●(c.1500) Cb [vsance]. g. vsance. b. vsancc.

    ●(c.1718) CHal.ms iv. vsage pour le bois, tr. «liberté dret a goet, usanç aueit er c'houet, dismuni.» ●(1732) GReg 971b. Usance, usage reçû, tr. «Usançz. p. ou.» ●Les usances sont differens selon selon le Païs, tr. «Dishêvel eo an usançou hervez ar broëzyou.»

    (2) Usage.

    ●(1659) SCger 126a. vs, tr. «vsancç.»

    ●(1908) BOBL 07 novembre 202/2d. Va zam latin, hag an uzanz, a lavar d'in e man tud ar c'heur kichen ar c'halvar.

    (3) Quantité de consommation.

    ●(1970) GSBG 141. (Groe) uzañs, tr. «(quantité de) consommation.»

  • Uzel
    Uzel

    n. de l. Uzel.

    (1) Uzel.

    ●(1899) LZBt Meurzh 7. Tréguidel, Uzel, ar Roc'h, Binic, Pontreo, Sant-Ke-Porstreo, Etables, Plancoët, Quintin, Tréméloir, Sant-Barnabé, ha parouz Gouanac'h.

    (2) Nom de famille.

    ●(1970) NFBT 281 N° 2221. Uzel.

  • uzen / usen / luzen
    uzen / usen / luzen

    [mbr uzen (pour usen), vsen brpm lusen [et brm us & lus, voir us .3 & lus .1] < comme le virl nús « premier lait, d’une vache qui vient de véler », mgall nus « first milk after calving, beestings » GMB 734, LEIA N-25, GPCY 2599c ; le sens original est « le premier lait que donne la vache après avoir vêlé » d’où « lait caillé » ; le l- initial conservé dans certaines formes prémodernes et modernes est pour le n- ancien, LEIA N-25, RECE 35, 446-447 ; étymologie incertaine, cependant Ernault, GMB 734, en rapproche l’irl snuadh « fleuve »] cf. lus .1 & us .2

    S.

    (1) Lait caillé.

    ●(14--) Jer.ms 31. Gant he queux he uzen (lire : usen) / Cougant dan Ormandy, tr. Herve Bihan « avec son fromage et son lait caillé / certes en Normandie ». ●(14--) Jer A.267. Unan an teyr a deuz / Gant he queuz (hypercorrection Le Pelletier, lire : queux) he uzen (lire : usen) // Cougant dan Ormandy, / Hep nep sy da dysquen, tr. Herve Bihan « Un des trois (navires) vint avec son fromage et son lait caillé, / Certes en Normandie, sans aucun doute, pour y descendre. »

    ●(1821) GON 318b. Lusen, s. f., tr. « Le premier lait que donne la vache, après avoir fait son veau. » ●Luzen. Voyez Lusen, I.er art. ●(1847) GON FB 467a. Le premier lait d’une vache qui vient de faire son veau, tr. « (…) Lusen, f. » ●(1869) TDE.BF 528b. Le premier lait d’une vache qui vient de vêler, tr. « lusenn f. »

    (2) M. Laezh-uzen : colostrum.

    ●(1633) Nom 65a. Colostrum, vel colostra, lac nouum : laict caillé, laict premier : læz vsen, an læz quentaff.

    ●(1752) PEll 559. Lais-lusen, tr. « Le premier lait que donne la vache, après qu’elle a mis bas son veau. »

    ●(1821) GON 318b. Plusieurs font précéder ce mot du substantif léaz, et disent léaz-lusen [tr. « Le premier lait que donne la vache, après avoir fait son veau. » ●(1876) TDE.BF 394a. leaz-lusen, s. m., tr. « Le premier lait d’une vache qui vient de vêler. » ●(1883-1886) RUSq.FB 283a. le premier lait de la vache, tr. « léaz uzen. »

    ●(1927) GERI.Ern 672. leaz-uzen, leaz-luzen, tr. « premier lait d’une vache qui vient de vêler. » ●(1931) VALL 133b. Colostrum, tr. «laez-uzen m.» ●(1975) UVUD 36. (Plougerne) A livet dac’houde gant leaz uzun petamant gant viou.

    (3) (cuisine) M. Farz-uzen : fars fait avec le collostrum.

    ●(1926) FHAB Genver 26. Kenavo neuze d’ar farz-uzun. ●(1927) GERI.Ern 672. fars-euzen, tr. « h[aut] L[éon] ‘fars’ fait avec ce lait [premier lait d’une vache qui vient de vêler]. »

  • uzenn
    uzenn

    f. (météorologie) Pluie fine persistante.

    ●(1919) DBFVsup 71b. uzen, f., tr. «pluie légère et persistante.» ●(1931) VALL 568a. Pluie fine, tr. «uzenn f. V[annetais] (d'où uzennein faire une pluie fine persistante.»

  • uzenniñ
    uzenniñ

    v. impers. (météorologie) Faire une pluie fine persistante.

    ●(1919) DBFVsup 71b. uzennein, tr. «persister (en parl. d'une pluie fine.» ●(1931) VALL 568a. Pluie fine, tr. «uzenn f. V[annetais] (d'où uzennein faire une pluie fine persistante).»

  • uzet
    uzet

    adj.

    (1) Usé.

    ●(1499) Ca 207b. Vset. g. use.

    ●(1872) ROU 107b. Demi usé, tr. «anter uzed.»

    ●(1911) SKRS II 168. ne viske nemet dillad uzet.

    (2) Fini.

    ●(1877) EKG I 56. hon digemer enn ho ti ken na vezo uzet ar barr-arne.

    (3) Cuvé (vin).

    ●(1877) EKG I 252. Guin Bernicot a ioa uzet e fesoun.

    (4) =

    ●(1806) JOS 2. E tlie beza uset o malic hac o c'has.

  • uzien
    uzien

    coll.

    (1) Criblure.

    ●(1499) Ca 209b. yusin querch. g. […]. ●(1521) Cc [yusin]. yusin querch. vide in Querch.

    ●(1732) GReg 234b-235a. Cribleure, criblûre, ce qui reste après avoir criblé le blé, tr. «(Leon. Uçzyen.»

    ●(1913) KZVr 30 - 28/09/13. An-oez, (n nasal), anvoez, tr. «les poils fins sur l'avoine. On trouve, de l'extérieur à l'intérieur : diruskl (ou «uchen»), anvoez, bren, bleud (abbé Caer).» ●(1931) VALL 170b. criblure de blé vanné, tr. «uzien col. (et pellicule, ce qui vient de l'avoine mondée).»

    (2) Poussière.

    ●(1939) WDAP 3/192. Saotret eo e votou gant an huchenn (Speied). ●(1941) FHAB Gwengolo/Here 90. Uchenn = gg. Poultrenn, e Banaleg. ●(1978) BRUDn 16/2. ha dindan va hammed / ’save eur goumoulenn / a huchenn arhantet. ●huchenn = poultrenn. ●(1996) CRYK 161. e-mesk an huchenn bleud, tr. «parmi la poussière de farine.»

  • uzin
    uzin

    f. –où Usine.

    ●(1910) MBJL 62. eur bern uzino. ●(1941) ARVR 27/3c. an uzin Larzul.

  • uziner / uzinier
    uziner / uzinier

    m. –ion Fabricant, industriel (?).

    ●(1906) BOBL 26 mai 88/2c. eun uzinier braz deuz an Doubs. ●(1941) ARVR 26/3a. Ar «Gelaouenn Ofisiel» a zifenn ouz ar vezinerien gwerza ar bezin-mor (tali-penn pe tali-moan) da zen ebet nemet da uzinerien an iod.

  • uzinier
    uzinier

    voir uziner

  • uzitañ
    uzitañ

    v. User.

    ●(1499) Ca 207b. Vsitaff. g. usagier.

    ●(1659) SCger 126b. vsiter, tr. «vsita.»

  • uzitet
    uzitet

    adj. Usé.

    ●(c.1500) Cb [vsitet]. g. vsite. b. vsitet. ●(1647) Am A.322. Rac te so iscuit a cals usitet.

  • uzor
    uzor

    coll. Fragments qui voltigent quand on travaille le lin.

    ●(1896) GMB 734. Le pet[it] tréc[orois] uzor fragments qui voltigent quand on travaille le lin.

    ●(1931) VALL 170b. cribure du lin, tr. «uzor T[régor] col.»

  • uzual
    uzual

    adj. Usuel.

    ●(1499) Ca 208a. Vsual. g. usuel.

  • uzuilh
    uzuilh

    s. = (?) cf. huzil (?).

    ●(1911) BUAZperrot 397. bep mintin e walc'he he bleo gant dour uzuilh, da derri o sked.

  • uzur
    uzur

    s.

    (1) Usure.

    ●(1499) Ca 208a. Vsur. g. vsure. ●(1612) Cnf 34a. restituiff an vsur græt gant è tat. ●(1633) Nom 202b-203a. Fœnus, vsura : vsure : vsurerez, vsur.

    ●(c.1680) NG 443-446. allianceu, / Ligne, vzur, madeu, / Zo dem occasion / De ober pehedeu. ●(1744) L'Arm 408a. Usure (...) Profit pour prest sans aucun dommage, tr. «Izule.. lieu.»

    ●(1857) LVH 285. En nemb (...) e brest é argand hemb izul. ●(1861) BSJ 60. e bresté argand guet izul. ●196. un dén collet d'en izul. ●(1879) GDI 232. én ur brestein dehou argand guet izul.

    (2) War uzur, en uzur : à usure.

    ●(1633) Nom 202a. Æs circumforaneum : argent pris à interest ou vsure : archant coummeret voar interest, pe voar camby, pe vsur. ●206b. Argentariam facere : bailler à usure : reiff en vsur, reiff archant voar campy.

    ●(1821) SST 160. er ré e brest ar usure.

    ●(1950) ANTK 76. Neb a brest war uzul hag a zigant skoejoù.

  • uzureg
    uzureg

    m. uzureion Usurier.

    ●(c.1680) NG 483. Uzurec milliguet / Obstinet er betman, tr. « Accursed usurer, / Obdurate in this world. »

  • uzurer
    uzurer

    m. –ion Usurier.

    ●(1499) Ca 208a. Vsuryer. g. idem. ●(1612) Cnf 12b. euel mazeo an vsureuryen.

    ●(1659) SCger 126b. vsurier, tr. «vsurer.» ●(c.1680) NG 475. Uzurerion. ●727. An uzurer. ●861. uzurer milliguet. ●(1744) L'Arm 408a. Usurier, re, tr. «Izulérr, Izuleréss.» ●(1792) BD 138. vel an vsuillerien hag ar sorsereset.

    ●(1861) BSJ 206. casset ér mæz er varhadision hag izulerion e oé inou. ●(1865) LZBt Gouere 23. Bean a oa enn o zouez sorserien, c’hoariellerien, uzulierien.

    ►Épith.

    ●(1879) GDI 224. en intérès izulér.

  • uzurerezh
    uzurerezh

    m. –ioù

    (1) Usure.

    ●(1612) Cnf 46b. an madou rapinet guantaff dré è vsurerez. (…) dré ma vsurerez (…) né meux quet commettet an vsurerez. ●(1633) Nom 202b-203a. Fœnus, vsura : vsure : vsurerez, vsur.

    ●(1659) SCger 126b. vsure, tr. «vsurerez.»

    ●(1824) BAM 139. a condaoun a grenn ar prest-se evel un usurerez. ●(1831) MAI 167. an usuilleres. ●(1867) BUE 66. gwerc'h he daouarn a uzulierezo.

    (2) Kemer uzurerezh =

    ●(1824) BAM 140. al Lesen pehini a zifen quemeret usurerez.

  • uzuret
    uzuret

    adj.

    ►[empl. comme subst.] Uzured.

    ●(1824) BAM 140. unan eus an usurerien-se, pehini a c'halv un usuret truezus.

  • uzurius
    uzurius

    adj. Usuraire.

    ●(1824) BAM 141. quement seurt contrat a so dre bere, abalamour d'an termen hepquen, e quemeret (lire : quemerer) pe e c'hesperer caout mui evit a so roet, a so usurius. ●142. Beza ez eus c'hoas un niver infinit a custumou usurius etouez ar pobl.

  • uzurpañ
    uzurpañ

    v. tr. d. Usurper.

    ●(1499) Ca 208a. Vsurpaff g. vsurper / prendre a tort. ●(1576) Cath p. 17. try a vsurpe neuse en impalardet, tr. «trois hommes usurpaient alors l'empire.»

  • uzurper
    uzurper

    m. –ion Usurpateur.

    ●(c.1500) Cb [vsurper]. vsurpator / oris. b. vsurper.

  • uzurperez
    uzurperez

    f. –ed Usurpatrice.

    ●(c.1500) Cb [vsurperes]. vsurpatrix / cis. b. vsurperes.

  • uzurpet
    uzurpet

    adj. Usurpé.

    ●(c.1500) Cb [usurpet]. g. vsurpe. b. usurpet.

  • uzus
    uzus

    adj. Qui use.

    ●(1872) ROU 107b. Travail qui use les vêtements, tr. «labour uzuz d'an dillad.»

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...