Devri

kalon

kalon

f. & adv. –où

I. M.

A. (anatomie)

(1) Cœur.

(1499) Ca 30a. Calon. g. cueur. ●107b. Hanter calon. g. demy cueur. ●(1575) M 30. A fæçon en hon calounou, tr. «De bonne façon dans nos cœurs.»

(1732) GReg 177a. Cœur, partie noble de l'animal, tr. «Caloun. p. calounou. calon. p. calonou

(2) Sein(s).

(1790) MG 200. maguerezèt é rein ou halon d'ou bugalé dirac en ol.

(1884) SAQ I 8. pa voaz bihan e roen d'id leaz va c'haloun.

(1907) BSPD I 152-153. Kuensien (…) e hourhemen d'er boureùion trohein un tu ag hé halon. «Dén kri ha dinatur, e lar er santéz d'en tirand, ne hes ket méh é hobér kementral d'ur plah iouank. Ankoéheit e hes, enta, é ous bet maget get kalon ha vam.» ●(1935) DIHU 289/304. kaloneu dehè èl man des er vagerézed én hor bro-ni.

(3) Estomac.

(1849) LLB 959-960. mar dé tiw ou chistr (…) / Mar pouiz ar er galon.

(4) Teurel a-ziàr e galon : vomir.

(17--) VO 48. èl p'hé devezai bet hoand de durel a ziar he halon.

(5) Bezañ serret e galon : ne pas avoir d'appétit.

(1902) PIGO I 44. Mern a oe debret evel an de a-raog. Mes Herri e oa zerret e galon, na ziskenne netra ennan.

(6) Bezañ digor e galon : avoir de l'appétit.

(1955) STBJ 151. N'eo ket dav lavarout e veze digor ar c'halonou ha broust ar bôtred war ar boued.

(7) Gant kalon digor : de bon appétit.

(1903) MBJJ 58. Prejan 'rejomp eta gant kalon digor.

(8) Kalon an dorn : le creux de la main.

(1912) DIHU 84/84. Er voéz goh e ivas deu pé tri lonkad deur e kalon hé dorn. ●(1919) DBVFsup 36. Kalon en dorn, tr. «creux de la main.» ●(1921) GRSA 202. éh es goéd doh kalon é zorn. ●(1934) BRUS 216. Le creux de la main, tr. «kalon en dorn

(9) Kalon an troad : partie creuse de la plante du pied.

(1744) L'Arm 284a. Dessous du pied, tr. «Calon eun trœtt

(1939) DIHU 332/227. édan kalon me zreid.

(10) par euphém. Poull-kalon : poitrine, seins.

(1659) SCger 165b. poul galon, tr. «sein.»

(1835) AMV 106-107. er magua eus al lêz a boul e c'halon.

(11) Kas ar galon : le battement du cœur.

(c.1718) CHal.ms i. Le battement de poulsç, tr. «cass' er galon, es er goüaïet.»

(12) Louzaouenn-ar-galon : agripaume Leonurus cardiaca.

(1933) OALD 45/213. Louzaouen ar galon, tr. «Agripaume.»

(13) Korf ha kalon : corps et âme.

(1908) PIGO II 83. A ! ya, me zo gantan korf ha kalon.

B.

(1) Kalon arc'hant : personne intéressée.

(1857) CBF 39. Diwallit, kalon arc'hant, n'ho pe keuz o klask rastellat re, tr. «Prenez garde, homme intéressé, vous pourriez vous repentir d'avoir voulu trop gagner.» ●(1876) TDE.BF 315b. Kalon-arc'hañt, s. f. Ce mot se dit, en style familier, d'une personne trop intéressée, qui ne songe qu'à l'argent. A la lettre, cœur d'argent.

(2) (en plt des enfants, au dimin.) Chouchou.

(1867) FHB 126/174b. ato e zint doussik, kalounig ha braoïg ho mam.

C.

(1) Cœur, milieu.

(1732) GReg 855a. Le sein de la Terre, tr. «Caloun an doüar.»

(1849) LLB 141. é kalon er guoian. ●1633. é kalon er gouian. ●(1884) BUR I 15. Deuz kalon Breiz da Lourdes e zo, war nij, eun eiz ugent leo benag.

(2) Kalon ar bez = (?).

(18--) SAQ I 297. Evit holl esperanz e c'hesperont e kouezint holl e kaloun ar bez.

D. (siège des sentiments)

(1) Cœur.

(1872) ROU 49. Ce cœur où (dans lequel) il y a plus d'amour que dans tous les cœurs, tr. «Ar galon-se, muioc'h a garantez enni eget en oll galonou

(1907) PERS 53. kement vertuz a glasker hada e kalon an ebed araok ma'z int beleget.

(2) Ur galon vat a zen : homme qui a bon cœur.

(1904) SKRS I 231. mes eur galoun vad a zen a oa Yann.

(3) Tarzh-kalon : crève-cœur.

(1732) GReg 233b. Creve-cœur, tr. «Van[netois] tarh-calon. p. tarhëu-calon.» ●(1787) BI 193. Unn tarh-calon ouai hou h'cleueèt é crial. ●(1790) Ismar 513. pebèh un tarh-kalon.

(1896) HIS 143. un tarh-kaloñ blaoèhus.

(1919) BSUF 18. na péh un tarh-kalon aveit en tad. ●(1921) BUFA 175. Péh tarh kalon eit en tad hag er vam.

II.

A.

(1) Kemer kalon =

(17--) ST 24. Ret eo kemer kalon.

(18--) SAQ I 296. an disterra komz hag he defe poaniet kaloun.

(2) Reiñ kalon : encourager.

(1910) MBJL 180. O arc'heskob a roe kalon d'ê 'n eur labourat eus e du hep ehan ebet.

(3) Diskargañ e galon : dire ce qu'on a sur le cœur.

(1878) EKG II 101-102. enn dro-man oa anat d'eomp ez ea da ziskarga he galon.

(4) Kaout droug-kalon ouzh ub. : être jaloux de qqn.

(1939) KOLM 31. Droug-kalon en des doh é géneil Kornag hag e hel distroein de lann Dair-mach.

(5) Koll kalon hag anal =

(1838) OVD 112. hag ind e gollé calon ha hanal, èl me larér, é huélet e oènt conduyet quer ruste, haval doh tud péré e bressér de vontein a haste ar lein ur manné ihuél dré un hènt digampen.

B. Loc. adv.

(1) A-wir-galon : de tout cœur.

(1612) Cnf 3b. vn cuez en eneff, à guir calon. ●9a. pardonet à guir calon. ●68a. mé oz supply à guir calon.

(c.1680) NG 115-116. Quenaué ma tes a guir calon / Jesus de paygnë hon ranson. ●(1732) GReg 177b. De tout mon coeur, tr. «a vir galon.» ●(1790) MG 443. de zistroein doh-t'ou a uir galon.

(1880) SAB 70. ma vezin a vir galon ganeoc'h.

(2) A-greiz-kalon =

(1864) SMM 18. da ober a greis calon eur beden da Sant Joseph.

(3) A-galon = gant kalon.

(1576) Gk I 228. Confes à calon hac à guenou.

(1727) HB 623. A galon hac a c'henou / E canomp deoc'h meuleudiou.

(1877) EKG I 99. rak a galoun e kane an oll.

(1903) LZBg Du 259. eit laret trugèré d'ein a galon.

(4) Bezañ a-galon gant udb. : s'employer de toute son âme à qqc.

(1877) EKG I 69. el leac'h beza a galoun gand he japeled.

(5) A-galon-frank : volontiers.

(1862) JKS 379. en em lakaat hoc'h-unan a-grenn hag a galoun frank etre daouarn ann Aotrou Doue.

(6) A-galon-vat : de bon cœur.

(1612) Cnf 72. mé ò ped à calon mat.

(1877) EKG I 17. ober a galoun vad ar veach, n'euz forz peger riskluz oa. ●115. ne d-ea ket a galoun vad varzu ti Loull ar Bouc'h.

(1915) HBPR 191. mond a rin a galoun vad. ●(1921) BUFA 47. Nen des nitra ar en doar ne lauskehen a galon vat.

(7) A-geuz-kalon : à contre cœur.

(18--) SAQ I 197. henvel ouz eun tad ha ne sko nemet a gueuz-kaloun.

(8) A-vras-kalon : à contre cœur.

(1976) LIMO 21 août. a vras kalon, tr. «à contre cœur.»

(9) A-holl-galon : de tout cœur.

(1732) GReg 177b. De tout mon cœur, tr. «a oll galon

(10) A-walc'h-kalon : à satiété.

(1889) SFA 281. evit gellout vouela a voalc'h kaloun.

(1944) DGBD 56. am lakaas da c'hoarzhin a walc'h kalon.

►[form. comb.]

S3m a-walc'h e galon

(1867) BBZ 82. Ar marc'hek koz, evel m'he glevaz, / Awalc'h he galon, c'hoarzin a reaz, tr. «Le vieux chevalier, à ces mots, partit d'un grand éclat de rire.»

(11) A-nerzh-kalon : de toute son âme.

(1910) FHAB C'hwevrer 44. Ne velit-hu ket e ran, a ners kalon, kement zo em gallout.

(12) A-zrouk-kalon : de mauvais cœur.

(c.1500) Cb 73a. [drouc] g. de mauluais cueur. b. a drouc calon.

III.

(1) Bout etre div galon : hésiter, être entre deux.

(17--) VO 19 (G) I. Marion. É gesteu e ziscoai splann é hoai itré dihue galon.

(1919) DBVFsup 36 (G). Étré diù galon.

(2) Koll kalon : perdre courage.

(1925) VINV 3 (G) Ao. Prielleg. Mes kol e hrant kalon pe za er hours d'hobér èl men dé ret.

(3) E galon etre div : (avoir) de la difficulté à choisir.

(1874) TLK 30 (L) L. Inisan. En eur zonjal en traou-ze, e galon etre diou, etre beza laer ha beza leal, Per, e benn pleget, a ya war-zu Pont-Krist.

(4) Bezañ rannet etre div galon : avoir de la difficulté à choisir.

(c.1802-1825) APS 7-8 (G). Jesus-Christ hun Salvér (...) e hum santas avel rannet itré dihue galon ; itré en dezir en doai de souffrein (...) hac itré er garanté en doai dohemb.

(5) Kaout ur galon arc’hant : aimer l’argent par-dessus tout.

(1907) KANngalon Meurzh 343 (L). An Aoutrou Doue a zifen kamma ar bizied da rastellât danvez, kaout ur galoun arc’hant.

(6) Bezañ bihan e galon // Mont bihan e galon // Bihanaat e galon : devenir triste.

(1878) EKG II 174-175 (L) L. Inisan. Biannaat a rea he galoun pa sonje e rankche dispartia.

(1928) FHAB Genver 15 G. M.. War Vontroulez e fustas dioustu ha gant ar c'henta bag a gavas e tec'has da Vro-Saoz, bihan e galon ha tenval e benn. ●(1955) STBJ 92 (K) Y. ar Gow. Ha, pa gleven o hopadennou skiltrus ha laouen, e yee bihan ma c'halon hag e save an daelou d'am daoulagad. ●134. Ar C'hrist dreist-holl, reuzeudik e zoare gant e gurunenn spern, ar gwad o tivera dioutañ goude ma voe bet skourjezet ken spontus, a lakeas ma c'halon da druezi ha da vont bihan. ●(1957) BRUD 2/40 (K) Y. ar Gow. Ha, bihan he halon, e yeas kuit, goude beza poket d'he mab ha taolet warnañ eur zell truezuz.

(7) Bezañ bihan e galon // Mont bihan e galon // Bihanaat e galon : avoir peur.

(1932) ALMA 96 (L). Va c'halon a za bihan, kement a aon am eus. ●(1970) BHAF 36 (T) E. ar Barzhig. Ha bihan kalon pep hini ahanom... ●38. War an deiz, pa'z een da feka eno, e vihanae va halon goude ar pondale kenta, med adaleg ar rouz-noz, ne vefen ket eet evid netra.

(8) Bezañ bihan e galon // Mont bihan e galon // Bihanaat e galon : perdre courage.

(1957) AMAH 130 (T) *Jarl Priel. Teir sizhun a dremenas e-giz-se ha krog e oa kalon va gwreg da vont war vihanaat pa gejas dre un taol-degouezh gant ur gemenerez...

(9) Bezañ bihan e galon // Mont bihan e galon // Bihanaat e galon :

(1932) ALMA 72 (L). Va c'homper na zistro ket, ha va c'halon a ya bihan gant an naon.

(10) Bezañ piket e galon : être dans le chagrin.

(1936) PRBD 41-42 (L) K. Jezegou. Beza 'zo eur bern tud aonik ha war digare ne zantout (lenn : zantont) netra o pikat o c'halou (lenn : c'halon), pa zeont da gofes, a ve dioustu, kemeret gant ar skorpul.

(11) Stag e galon ouzh e gein : (être) avare.

(1890) MOA 132 (L). Avare, tr. J. Moal «stag he groc'henn oc'h he gein. (stag he galoun oc'h he gein, se dit plus élégammant.»

(12) Kouezhet e galon etre (e dreid, e zivhar) :

(1896) MELu VIII 164 (T-Trevereg). Koued e i galon etre e dic'har, tr. E. Ernault «Son coeur est tombé entre ses jambes (Il est découragé, abattu).»

(1912) RVUm 317 (Gu). Koehet é é galon étré é dreid, tr. P. ar Gov «Son coeur lui est tombé entre les pieds.»

(13) Kaout ur galon yar : être peureux.

(18--) BSG 204 (T). Breman welan erfad e teus eur galon iar, tr. F.-V. an Uhel «A présent je vois bien que tu as un coeur de poule.»

(14) Rannañ, faoutañ ar galon : avoir du chagrin.

(1825-1830) AJC 663 (Go) J. Conan. Ranan res ma halon o voeled ar bitie, tr. F. Favereau «Mon coeur se brisait en voyant un tel malheur.» ●785. Ranan re on halon gand glahar, tr. F. Faverau «Notre coeur se brisait de douleur.» 827. ...E range o halono voar ar plas gand regred, tr. F. Favereau «Leur coeur se serait brisé d'affliction.» ●(1877) EKG I 267 (L) L. Inisan. Klemmou hag huanadou hon tud a ranne hor c'halon. ●(1878) EKG II 62 (L) L. Inisan. Ped mamm a ranno ho c'haloun pa glevint n'ho deuz mab ebed mui ? ●80. Un intanvez rannet he c'haloun. ●261. Bremaik e ranne ho kaloun, ha ne ket iskiz, o sonjal e rankac'h ho lezer var ab douar. ●271. Oh ! va Doue, ranna a rit va c'haloun ! ●286. Ar guel euz an traou ze a ranne he c'haloun.

(1903) MBJJ 333 (T) L. le Clerc. Ha kement-se a dle bean : faouta, 'ra hon c'halon, penegwir e renkomp lezel eul loden anei en Jeruzalem. ●(1970) BHAF 141 (T) E. ar Barzhig. Eun toulladig deveziou goude e c'hoarvezas ar pez a dlee faouti din va halon.

(15) Tennañ ar galon diouzh ar baourentez : bien manger.

(1947) YNHL 20 (K) Y. Drezen. Ar Maer (o tennañ war e anal, chichant ha gwalc'het). - A !... Sell aze 'zo tennañ ar galon diouzh ar baourentez !

(16) Kaout ur galon gad : être peureux.

(1883) MIL 235 J.-M. Guillou. Ar re-ze, emezhan, a zo kalonou fall a dud, kalonou gedon.

(17) Na vezañ moan àr e galon :

(1969) LIMO 8 mars (G) *Raf Pondi. Er plah bleù melen, ne oé ket peut ar hé deulagad, na moan ar hé halon.

(18) Dont e galon da zigeriñ : avoir faim.

(1910) MBJL 192 (T) L. le Clerc. 'N eur vont ha 'n eur dont dre an Espozision, e teuas, a c'hellet kridi, hon c'halon da zigeri.

(19) Bezañ war e galon noazh : jeûner.

(1935) ANTO 58 (T) *Paotr Juluen. Biskoaz den, war e galon noaz, / Tamm bara fall ne gavas. ●(1966) BRUD 30/14 (T) E. ar Barzhig. Setu me war ma halon noaz o vont du-hont, en tu traoñ d'ar hleuz, da ober eun tamm diharza.

(20) Tennañ e galon eus ar vizer // Tennañ e galon eus an dienez : debriñ mat.

(1955) STBJ 115 (K) Y. ar Gow. Tenna a reas an holl o c'halon eus ar vizer, rak n'ouzon ket pet meuz biskoaz a voe servijet, na pet ha na pet-all a voutailhadou gwin koz a voe lonket. ●204. Hag e klaskent gouzout penôs dont a-benn da denna o c'halon eus an dienez.

(21) Kaout ur galon dir : voir dir.

(22) Bezañ ur galon houarn ha dir en e greiz : voir dir.

(23) Bezañ dir e galon : voir dir.

(24) Bezañ gant ur c'hlaouenn ruz war e galon : voir glaouenn.

(25) Santout ur c'hlaouenn en e galon : voir glaouenn.

(26) Bezañ e galon war neuñv : voir neuñv.

(27) Lakaat pebr war e galon : voir pebr.

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...