Devri

sac'h .2

sac'h .2

m. sec'hier, seier, sier, sic'hier

I.

A.

(1) Sac.

(1499) Ca 178a. Sach. g. sac. ●(1580) G 1190. ha groiomp hon bech en on syher, tr. «Et cousons notre fardeau dans nos sacs.» ●(1612) Cnf 33a. vn sach bras græt à lezr. ●(1633) Nom 177a. Hapsus : sac qui conserue les playes : sach á conseru an goulyou.

(1659) SCger 107a. sac, tr. «sac'h p. sec'hier.» ●(1732) GReg 836b. Sac, poche, tr. «Sac'h. p. seyer.» ●(17--) TE 59. carguein ou séhiér.

(1849) LLB 1022. Lein é rah er sehier. ●2141. sehier lien.

(1904) DBFV 201a. sah, m. pl. sehiér, sihier, sihér, saheu, tr. «sac, bourse.» ●(1905) HFBI 498. or scier bian. ●(1906) BOBL 21 avril 83/2a. karga ar zic'hier ha dont d'ar gear.

(2) Poche.

(1659) SCger 94a. poche, tr. «sac'h p. sec'hier.» ●(c.1718) CHal.ms iii. poche d'habits, tr. «sah, sacot, fichet, poch' a sarz[eau].» ●(1732) GReg 733b. Poche de haut de chasse, d'habit, tr. «sac'h. p. seyer

(1931) VALL 669b.

(3) fam. Den d'e sac'h : égoïste.

(1955) VBRU 4. A-vepred e oa bet ha da viken e vanje va zad den d'e sac'h e-unan.

(4) C'hoari ar sac'h war udb. =

(1909) FHAB Ebrel 111. C'hoariet eo bet ar zac'h warnezo hag en doare-ze o deuz great plijadur da veur a hini.

(5) C'hoari sac'h : jouer à la loterie.

(1879) ERNsup 149. C'hoari zac'h, jouer à la loterie, Gom[menec'h], Pleud[aniel], Trég[uier].

(1935) BREI 405/3b. gonezet eur milion, er c'hoari-sac'h.

(6) Sac'h benniget : sac où le prêtre met ce dont il a besoin pour extrémiser les agonisants.

(1744) L'Arm 345a. Sac Bénit, tr. «Sah-béniguétt

B.

(1) (anatomie) Vessie.

(1995) BRYV III 13. (Milizag) eur zorohell, sah ar pemoh kwa.

(2) Poche des eaux.

(1975) UVUD 165. (Plougerne) amañ 'mañ ar vuoc'h o vont da ala marad. Dao d'ar c'hraou. Edo sac'h an dour eno hag ar glud o tont.

(3) (cuisine) Robe (d'andouille).

(1744) L'Arm 340b. Robe (…) D'andouilles, tr. «Goaidiguêñ f. : sah. m.»

(1904) DBFV 201a. sah, m. pl. sehiér, sihier, sihér, saheu, tr. «robe (d'andouille).»

(4) (phycologie) Sac'h kalkod : bulbe de Saccorhiza polyschides.

(1968) NOGO 217. Saccorhiza polyschides. si:er 'kalkod, «sacs de kalkod», le bulbe à Porz-Paol.

II. (élément de formation de termes péjoratifs)

(1) Sac'h-c'hwez : personne orgueilleuse.

(1910) MBJL 50. Ze ne harzo ket meur a zac'h-c'houez eus Bro-C'hall, d'eur briz-diskamant, d'he dispenn. ●(1954) VAZA 100. ur sac'h-c'hwezh anezhañ. ●(1964) KTMR 15. koz sah-c'hwez.

►(insulte)

(1970) BHAF 312. koz sah-c'houez.

(2) Sac'h-ardoù : personne qui fait des manières.

(1927) TSPY 21. Sac'h ardou ! Toull kamenbre !

(3) Sac'h-gevier : menteur.

(1908) FHAB Gouere 211. Sac'h geier, eme ar vamm d'he mab, en taol-man out flemmet en eur wech, ha mad 'zo great d'it.

(4) Sac'h moged : vantard.

(1909) HBAL 24. Allo, sac'h moged !... bombanser fall : setu te adarre o vralla da gloc'h eb ezom...

(5) Sac'h dizere : personne qui ne sait pas tenir sa langue.

(1732) GReg 853b. Qui ne peut garder un secret, tr. «sac'h disere. p. séyer disere

(6) =

(1905) HFBI 298. n'oun ket sac'h dan diaoul.

III. Loc. interj.

►jurons euphémiques pour «sakredie»

(1) Sac'h ar bier ! : sac à bière !

(18--) RGE 40. Sac'h ar bier ! ar re-màn eo an dud !

(1908) FHAB Gwengolo 269. Beac'h déi, sac'h ar bier ! ●(1909) KTLR 29. Lochore a lavare outhan he unan : sac'h ar bier ! en taol-ma e teuin sur a ben deuz va daou laer.

(2) Sac'h an dienn ! : sac à crème !

(1847) BDJ 52. Pa dlefhen, sac'h an dien, he lakât d'ar maro.

(1905) ALLO 27. Sac'h an dïen, kredi a ran / Gwelet ho tad pa ho kwelan. ●(1909) ATC 5. Oh ! Sac'h an dien ! Na me zo diot ! Bez' em eus aze er baner peadra da zibri... ●6. Evelato, sac'h-an- dien ! eun dra am laka gwall-nec'het : ar c'hoz tam lizer-man eo ! ●15. Mez, sac'h-an-dien ! ne ouzout na sou na dic'ha ! ●(1919) DBFVsup 61a. sah en dien, «sac à crème» (juron). ●(1923) FHAB 1922 – légérs changements de langue – Pièce inspirée de Molière, M. de Pourceaugnac)">AAKL 13. Sac'h an dien ! ne voe ket tost d'ezan lakat ac'hanon-me da gila ! ●34. Nan ! Sac'h an dien ! Petra c'hoarvez ganeoc'h-c'houi hizio 'ta ? ●(1934) FHAB Mae 225. Deus Per, sac'h an dien ! Na pebez c'hoari !

(3) Sac'h an dienn trenket ! : sac à crème tournée !

(1965) KATR 43. Sah an dienn treñket ! N'az-peus ket furchet 'barz an arbel ?

(4) Sac'h ar butun ! : sac à tabac !

(1935) ANTO 74. Sac'h ar butun ! 'me Job Itrig.

(5) Sac'h an ognez =

(1907) MVET 108. Distag ac'hanon !... Buan, avad, sac'h an ognez !

►autres jurons.

(1) Sac'h an diaoul ! : sac du diable !

(1947) BIKA 14. Koulskoude, sac'h an diaoul, n'eo ket da benn eo a zo troet da fall. ●(1956) BLBR 89/9. Ne c'hounezo ket, sac'h an diaoul ! ●(1964) BRUD 17/32. «Salade de concombres !» Sah an diaoul ! Petra hellfe beza ar hokombrez ?

(2) Sac'h panez ! : sac à panais !

(1909) ATC 6. Buan avad, sac'h panez, rak mervel a ran gant an naoun hag ar zec'hed.

(3) Doubl sac'h panez ! : double sac à panais !

(1909) TTC 25. Doubl sac'h-panez ! Azen gornok ma'z out !

(4) Mil sac'h goullo ! : mille sacs vides.

(1907) DIHU 26/433. Nann, guir é, mil sah gouli !

(5) Sac'h ar soner ! : sac de sonneur !

(1908) KMAF 15. Ah ! Sac'h ar zoner ! Sell hag hen aman !

IV.

(1) Teñval evel ur sac'h glaou // Du evel sac'h ur glaouaer // Du evel sac'h ar glaouer // Teñval evel sac'h al lutin // Teñval evel ur sac'h // Teñval evel en ur sac'h // Du evel ar sac'h // Du evel en ur sac'h : noir, très sombre.

(1732) GReg 653a. La nuit est très noire, tr. G. Rostrenenn «qer du eo anezy evel ar sac'h

(1825-1830) (Go) J. Conan AJC 2562. Hac evel eur sach glou evoa tenvoal an amser, tr. F. Favereau «Une nuit noire comme un sac de charbon(1857) (L) CBF 50. Ker du eo ann noz evel ar zac'h, tr. «cette nuit, il fait aussi noir que dans un sac.» (1868) (L) G. Morvan FHB 23 Mae... An noz a yoa tenval-zac'h (dw. MAEV 115) (1875) (L) G. Morvan FHB 10 Gouere. An noz a yoa tenval sac'h. ●(1877) (L) L. Inisan EKG I 77. Abalamour ma ho poa lakeat ac'hanomp enn eur c'hraou ken du ha sac'h eur glaouaer. ●(1877) *Karanteg FHB (3e série) 7/51a. Loar n'oa ket, ha du oa evel en eur zac'h glaouer.

(1902) (T) E. ar Moal PIPI I 30. An noz a oa du ha teñval evel eur sac'h. ●174. Ar gampr a oa tenvaloc'h vit eur zac'h. ●174. Ar gampr a oa tenvaloc'h vit eur zac'h. ●(1903) (T) L. le Clerc MBJJ 249. Eur vinz all a gas anomp donoc'h c'hoaz : aman eo teñval 'vel en eur zac'h. ●(1923) (L) *Yann FHAB Mezheven 223. P'en em gavas e kichen koad bras Penmarc'h, oa tenval evel e sac'h eur glaouer, ha ne veze mui gwelet an hent. ●(1935) (T) *Paotr Juluen ANTO 181. Pa ne weled ken netra, du an noz evel sac'h ar glaouer. ●(1958) *Saïg Santeg BLBR 110/4. N'eus ket a loar. Teñval eo evel sal al lutin. (diwar Kannadig Landi Meurz-Here 1957). ●(1965) (T) E. ar Barzhig BRUD 20/28. Teñval e oa eno evel eur zah. ●(1967) (T) E. ar Barzhig BRUD 26-27/44. Ha kerkent, noz-du adarre evel en eur zah. ●(1970) (T) E. ar Barzhig BHAF 117. Deut e oa teñval evel en eur sah, du evel reor eur billig.

(2) (Paket, lakaet) er sac'h : pris sans pouvoir fuir, s’échapper.

(1877) (L) *Torr-e-Benn FHB (3e série) 28/221a. Emaout er zac'h, emaout crouffet en dro-man. ●(1877) (L) L. Inisan EKG I 282. Canclaux ne zaleaz ket da velet oa lakeat er zac'h gant an Aoutrou de Kerbalanek; anaout a rea he vicher. ●(1878) (L) L. Inisan EKG II 124. Lezet ec'h euz an alc'houesiou e dor an tour, ha, ma teu unan-bennag enn iliz, n'en devezo nemed rei eun taol alc'houez hag emaoud paket er zac'h.

(3) Bezañ lakaet er sac'h : être pris (au piège). Cf. coudre dans le même sac : barnadenn ar re a lazhe o zad.

(1857) (L) CBF 41. «Ez ez da rei, m'oar vad, adarre da Iouen war gampi evit pemp dre gant ?» / «Oh ! amzer, awalc'h en deuz bet diganen; nemet ho faeo !» / «Emichans her graio.» / «N'ouzoun doare; gant na vezinn ket lekeat er zac'htr. «... pourvu que je ne sois pas mis dedans !»

(1927) A. de Carné YAMV 8. Hel lakaat a rin er zac'h, ha dizale.

(4) Bezañ aet er sac'h : se corrompre, devenir hors d’usage.

(1958) (K An Ospital-Kammfroud) ADBR lxv 4/518. Ar strollad bouteier-mañ a zo eet er zah, koulz lavared.

(5) Bout er memb sac'h gant : bon à mettre dans le même sac.

(1790) (G) I. Marion MG 105. Oh ! é hon ér memb sah guet Pierr.

(6) Reiñ sac'h da ub. // Reiñ e sac'h da ub. : refuser une demande en mariage de la part d’un homme.

(1874) (L) G. Morvan FHB 486/128a. Tud avoalc'h zo oc'h he goulen, coz ha iaouang a ra al lez dezhi; hi avad a ro sac'h d'an oll. ●(1890) (L) MOA 375. Fille qui refuse tous les partis, tr. J. Moal «plac'h a ro he sac'h d'ann holl

(1927) (L) L. ar Floc'h TSPY 37. Neuze e roez d'in va sac'h, Biel ? (+ 50.) (1931) VALL 239. Éconduire (un prétendant), tr. F. Vallée «rei e sac'h da fam.» ●(1942) VALLsup 70. Évincer (un prétendant) rei e sac'h da.» (1944) (T) *Jarl Priel SAV 30/42. Ma roje d'ezañ e sac'h, ne oa ket sur da gaout kenkoulz karedig hag heñ. ●(1949) (L) *Ab Sulio KROB 11/11. N'eo ket da c'hoarzin eo dit, merc'h ! Lavar «nann» da Fañchig amañ 'ta: Ro e zac'h dezañ 'ta, Soaz !

(7) Reiñ e sac'h da ub. hag ar gordenn da heul : refuser une demande en mariage de la part d’un homme.

(1954) (T) LLMM 42/19. Ha dezho holl a (lenn : e) veze roet o sac'h hag ar gordenn da heul, gant an dimezell...

(8) Tapout e sac'h : se faire refuser par une femme une demande en mariage.

(1927) (L) L. ar Floc'h TSPY 13. Arabat e vezo d'it avat dont gand eur c'henou glapez, evel az peus hirio, pe ez out sur da dapa da zac'h.

(9) Kaout e sac'h poell hag all : se faire refuser par une femme une demande en mariage.

(1955) (K) Y. ar Gow STBJ 208. A-wechou, avat, en deveze ar pôtr yaouank e zac'h poell hag all hag e tistroe d'ar gêr, izel e glipenn.

(10) Kaout e sac'h : se faire refuser par une femme une demande en mariage.

(1931) VALL 239. Être éconduit, tr. F. Vallée «kaout e sac'h.» ●635. Essuyer un refus, tr. «kaout eur sac'h.» (spécial à une demande en mariage).» ●(1958) (L) *Mab an Dig BRUD 3/15. A hend-all emaout e riskl da gaoud da zah p'az pezo c'hoant ober da zibab. ●(1981) (L) *Tad Medar ANTR 187. Ne vezer ked hardis pa deuer da houlenn. (...) ha distrei d'ar gear heb kaoud e zah.

(11) Bezañ brizh e sac'h : ne pas être difficile.

(1895) (Go) GMB 84. Pet[it] Trég[uier] me e briz më zac'h, tr. E. Ernault «je mange de tout, je ne suis pas difficile.»

(1931) (T) VALL 218. qui n’est pas difficile pour la nourriture, tr. F. Vallée «briz e sac'h T[regor] fam.» ●(1935) (T) *Paotr Juluen ANTO 58. Peurvuia e vez dibrenn-mat va yalc'h, briz-kaer ma sac'h. ●(1978) (T-Plougouskant) PBPP 2.2/552. Homañ ec'h eo brizh he sac'h, tr. J. le Du «elle n'est pas difficile sur la nourriture /lit. son sac (à nourriture) est bariolé/»

(12) Kleuzañ e sac'h d'an den : donner faim. Cf. français : ça creuse.

(1935) (T) *Paotr Juluen ANTO 61. N'eus ket well eget ober hent, evit kleuza e sac'h d'an den.

(13) Na vezañ e zaou droad er memes sac'h : être débrouillard.

(1965) (T) E. ar Barzhig BRUD 20/12. Ne n'oa ket Koatelouri e daou droad gantañ er memez sah.

(14) Bezañ aet e benn er sac'h : être presque pris.

(1957) (T) *Jarl Priel AMAH 120. Hopala emezon, aet eo dija ma fenn er sac'h, met va reor bepred n'aio ket, mar gallan.

(15) Mont e sac'h an anoued (ar riv) : avoir attrapé froid.

(1924) (Ki) J. Riou LZMR 4. Paneved eman start va c'halon em c'hreiz e vijen aet e sac'h an anoued. ●(1929) (L) *Ab-Sulio SVBV 74. An anoued a grog ennoun : emaoun e sac'h ar riou !

(16) C'hoari ar sac'h war udb. : jouer à la loterie.

(1909) FHAB Ebrel 111. O devoa prenet eur bern traouigou kaër (...) C'hoariet eo ar zac'h warnezo hag en doare-ze o deuz great plijadur da veur a hini.

(17) Pep hini evit e sac'h : chacun pour soi. Cf. pep manac'h evit e sac'h.

(1931) VALL 107. Chacun pour soi, tr. F. Vallée «pep-hini evid e zac'h

(18) Lart evel ur sac'h yod : très gras.

(1943) (T) *Jarl Priel SAV 29/11. Houmañ a zo lartoc'h eget eur sac'h yod.

(19) Lart evel ur sac'h toaz : très gras.

(1967) (T) E. ar Barzhig BRUD 26-27/37. Gasparz Strumpf a oa berr ha lard evel eur sah-toaz. ●(19--) (T) E. ar Barzhig BHAF 157. Ya, ma ne vefez ket te ken lard hag eur sah toaz, peleh e vefe plas evidom toud e-barz !

(20) Bezañ e sac'h dindan e vilin : être caché, dissimulé.

(1912) (T-Pontrev) MELU XI 361. Ré-nes so delc’hmad o sac’h dinan o milin, tr. E. Ernault «Ceux-là ont toujours leur sac sous leur moulin, ce sont des gens cachés, dissimulés. (Pontrieux.)»

(21) Kannañ evel ur sac'h en dour : battre qqn.

(1912) MELU XI 361. Kanna 'vel eur zac'h ba 'n dour, tr. E. Ernault «Battre (quelqu'un) comme un sac dans l'eau (au lavoir). (Trév[érec])»

(22) Bezañ reut e sac'h : être en colère.

(1868) (L) *Laouik an dero FHB 187/246b. Bastien a ioa reud-reud he zac'h !...

(23) Bout sac’h goullo : avoir le ventre vide.

(1984) (G) L.-G. Guilloux HBPD 194. Rak ma zigouéhé geton bout sah-gouli.

(24) Mont evel gar ur c'hi en ur sac'h : voir gar.

(25) Bout sac'h an diaoul gantañ : voir diaoul.

(26) Bezañ sac'h d'an diaoul : voir diaoul.

(27) Malañ e winizh e sac'h unan arall : voir gwinizh.