Recherche '"alc'hwez"...' : 16 mots trouvés
Page 1 : de alchwez-1 (1) à alc_hweziri (16) :- alc'hwez .1
- alc'hwez .2alc'hwez .2
m. –ioù, –où
I.
A.
(1) Clef.
●(14--) N 1696. Podou hac alhuezou, tr. «Les vases et les clefs.» ●(1499) Ca 6a. Alhuez. g. cleff. ●(c.1500) Cb 12a. g. porte cleffz. bri. nep a douc en alhuezou pe nep o gra. ●(1612) Cnf 18a. gant fals alueziou. ●(1633) Nom 146b. Clauis : clef : alchuez, aluez.
●(1659) SCger 26b. clef, tr. «alhuez.» ●128a. Alc'huez, tr. «clef.» ●(1732) GReg 172b. Clef, tr. «Alc'huëz. p. alc'huëzyou.» ●943a. Trousseau de clefs attachées à un clavier, tr. «Ur stropad alc'huezyou.» ●(1790) MG 390. Durand ma vai en diaul mæstr ag en alhué-ze.
●(1847) MDM 351. alc'hoez an tour a zo d'ar Persoun. ●(1848) GBI II 268. kollet hec'h alc'houeo, tr. «perdu ses clefs.» ●(1870) MBR 108. ma n'euz ket a alc'houesiou ? ●(1878) EKG II 121. eur bern alc'houeziou. ●123. Pevar alc'houez. ●(18--) SAQ I 202. daou alc'houez.
●(1928) FHAB Mezheven 210. alc'houeziouigou staen. ●(1929) MKRN 113. Kollet e oa e alvez.
(2) War alc'hwez : que l'on peut fermer à clef.
●(1911) BUAZperrot 605. eur jaden houarn var alc'houez.
(3) Dindan alc’hwez : sous clef.
●(14--) Jer.ms 262. Ema en leal dydan alfez / Lequeat Pilat ha nos ha dez, tr. « Vraiment sous clef / Est mis Pilate, et nuit et jour. »
(4) Reiñ un taol alc’hwez : donner un tour de clef.
●(1878) EKG II 124. n'en devezo nemed rei eun taol alc'houez hag emaoud paket er zac'h.
B. Spilhenn-alc’hwez.
(1) Épingle de sûreté, épingle anglaise.
●(1732) GReg 360b. Épingle double, à ressors dont se servent les femmes de la campagne lorsqu’elles travaillent en corps de chemise, tr. «Spilhen alc’huëz. p. spilhou alc’huëz.» ●(1744) L’Arm 139a. Epingle A ressort, tr. «Spilleenn alhué.»
(2) Mue des poules.
●(1942) FHAB Meurzh/Ebrel 150. (note de F. Vallée) Kalagoan «mue des poules». klevet em eus ze. Spilhenn alc’houez e Treger.
C. (religion)
(1) Alc'hwez ar baradoz : la clef du paradis.
●(1860) BAL 14. ar bedenn a zo alc'huez ar Barados.
(2) fam. Mestr, paotr an alc'hwezioù : saint Pierre.
●(1876) KTB.ms 14 p 57. Porzier ar Baradoz, paotr ann alc'huezou ?
●(1925) SFKH 39. «Diskoeit ou papérieu», e lar dehon mestr en alhuéieu.
II.
(1) par anal. Cannelle de barrique.
●(1919) DBFVsup 2a. alhué barrik, tr. «canule, robinet.» ●(1934) MAAZ 63. Ankoéheit em boè a droein mouchen en alhué.
(2) par ext. Lieu stratégique.
●(1879) BMN 162. Er porz mor-ze, neuze unan euz alc'hueziou ar vro, e veze bepred soudarded paët ha boetet gant ar gouarnamant.
(3) par métaph. Ce qui donne le moyen d'entrer.
●(1877) MSA 65. Setu Mab Doue (...). Bez' eo alc'houez ar Barados ha dor an envou. ●(1891) MAA 90. Ar beden eo alc'huez an env. ●(18--) SAQ I 16. Kaloun Jesus a zo alc'houez ar baradoz.
(4) Alc’hwez ar forn : le soupirail qui est au-dessus du four.
●(1732) GReg 429b. Le soupirail qui est au-dessus [du four], tr. «alc'huëz ar forn.»
(5) (musique) Clef.
●(1744) L'Arm 150a. La clef de Fa, tr. «Enn alhué à Fa.»
●(1888) KZV 3. N'eo ket diez diski notennou ar c'hân d'ar vugale, war an tri alc'houe zoken. ●6. Ann eil alc'houe Do a izela pep noten a ziou renk war ar skeûl.
(6) fam. Alc'hwezioù (an ti-)forn : taches sur la figure.
●(1895) GMB 22. pet[it] Trég[or] alc'houeo'n ti vorn (les clefs du four) tache de charbon, de suie, etc. sur la figure.
●(1906-1907) EVENnot 1. (Priel) Alc'houe an ti-forn a zo deut ganid, me gred, tr. «tu t'es noirci la figure je crois.» ●(1919) DBFVsup 2a. alhué forn, tr. «tache noire sur la figure.»
(7) (architecture) Koad alc'hwez =
●(1877) FHB (3e série) 12/95b. an aotrou'n Eskob, pedet brao, evit guir, a ioa bet e unan oc'h ibila ar pounsoun braz, pe mar caver guell, ar c'hoad alc'huez, a zalc'h oll goatach an iliz.
III.
(1) Fidel evel un alc'hwez : très fidèle.
●(1889) ISV 256 (L) Goulc'hen Morvan. Ar mevel-ze a voa ed he amzer en ti ; fidel evel eun alc'huez.
(2) Bezañ tapet alc'hwezoù an ti-forn // bout an alc'hwez forn gantañ : qui a une ou plusieurs taches noires sur le visage.
●(1900) MELU X 212 (T-Trevereg). (Me gont 'teus tapet) alc'houeo 'n ti-vorn, tr. E. Ernault «(Je crois que tu as attrapé) les clefs du four ; se dit par plaisanterie à quelqu'un qui a des taches de charbon etc., sur la figure.» ●(1912) RVUm 322 (Gu). E ma en alhué forn genoh, tr. P. ar Gov «Vous portez la clef du four : une tache noire sur le visage.»
- alc'hwez-baotalc'hwez-baot
m. (architecture) Clef de voûte.
●(1744) L'Arm 61a . Clef de voute, tr. «Alhué veute. m.»
- alc'hwez-mañsonat
- alc'hwez-skoaz
- alc'hwezañ / alc'hweziñalc'hwezañ / alc'hweziñ
v.
(1) V. tr. d. Fermer à clef.
●(1659) SCger 26b. fermer a clef, tr. «alhueza.» ●56b. fermer la porte, tr. «alc'hueza an or.» ●128b. Alc'hueza, tr. «fermer.» ●(1732) GReg 172b. Fermer à clef, tr. «Alc'huëza. pr. alc'huëzet. Van[netois] alhuëin. pr. alhuëet.»
●(1857) CBF 51. Alc'houezit ann or, tr. «Fermez la porte à clef.» ●(1894) BUZmornik 892. ec'h alc'houezaz ar gambr varnhan. ●(18--) GBI I 142. Alc'houeza kloz dor ho iliz.
●(1906) KANngalon Eost 179. alc'huezi ho doriou. ●(1910) MAKE 82. en eur vont er-meaz e tizonjas alc'houeza an nor war e lerc'h. ●(1918) LZBt Gouere 25. Alc'houei 'ris an nor.
(2) V. tr. i. Alc'hwezañ àr, war udb., ub. : enfermer qqc., qqn.
●(c.1785) VO 136. alhuéein ar é dresor.
●(18--) SAQ II 367. pa hen deveuz ho dastumet holl hag alc'hoezet var-n-ho.
●(1908) BOBL 25 juillet 187/2b. marc'hadourien diskrupuill poënt alc'houeo warnê.
- alc'hwezenn / elfezennalc'hwezenn / elfezenn
f. (botanique) Ravenelle.
●(1499) Ca 74b. Elfezen. […] l. hec zizannia. ●(c.1500) Cb 75a. Elphezen. g. niele. l. he zizania / e. ●(1521) Cc [Elphezen]. Elphezen. gal. niel. l. hec. zizania.
●(1752) PEll 271. Elwezen, elwezan & Elc'hwezan, Plante simple, dite en François Ravenelle.
●(1872) ROU 98b. Raifort, tr. «Alc'hoezan.» ●(1879) BLE 105. Cochléaria. L. – Elvézen. ●111. Radis. (Raphanus.) Elvézen, Analouéden.
●(1927) GERI.Ern 131. elvez col. sg. elvezenn f., tr. «Ravenelle, raifort.» ●(1927) FHAB Gouere 146a. O freuza an douar e vez lazet an elfezenn, ar bozenn ha meur a louzaouenn fall all c'hoaz. ●(1934) BRUS 267. La ravenelle, tr. «en ilfahin.» ●(1938) WDAP 2/120. (Pleiben, Gwezeg) Alc'hoenenn, hano gwregel, liester : Alc'hoen. Raonell, Analouedenn. skouer : Kalz alc'hoen a zo e-touez an ed-du. ●(1975) UVUD 75. (Plougerne) pa vehe alc'houezenn, bozenn pehe ie tachadou. ●(1983) PABE 98. (Berrien) alc'hwezenn, tr. «ravenelle.»
- alc'hwezer / alc'hwezieralc'hwezer / alc'hwezier
m. –ien Serrurier.
●(1499) Ca 6a. Alhuezer. g. claueurier. ●(c.1500) Cb 12a. Alhuezer. g. sarrurier.
●(1659) SCger 110a. serreurier, tr. «alc'huezer.» ●(1732) GReg 862b. Serrurier, tr. «Alc'huëzer. p. alc'huezéryen. alc'huezyer. p. alfeër. pp. yen. Van[netois] alhuëour. alfeour. pp. yon, yan.»
- alc'hwezerez .1
- alc'hwezerez .2
- alc'hwezerezh .1alc'hwezerezh .1
f. –ioù Serrurerie (local).
●(1931) VALL 688b. Serrurerie atelier, tr. «alc'houezerez f.»
- alc'hwezerezh .2
- alc'hwezetalc'hwezet
adj.
(1) Fermé à clef.
●(1790) MG 390. ur geolièr, péhani, a pe ouair é vai alhuéét mat doreu er prison.
●(1878) EKG ii 119. serret oa… Alc’houezet oa zoken [dor an iliz].
●(1927) CONS 1049. Chapel Sant Erwan ar Wirionez a vije alc’houet bemnoz.
(2) Spilhenn-alc’hwezet : épingle de sûreté, épingle anglaise.
●(1744) L’Arm 139a. Epingle A ressort, tr. «Spilleenn alhuéétt.»
- alc'hwezieralc'hwezier
voir alc'hewezer
- alc'hweziñalc'hweziñ
voir alc'hwezañ
- alc'hwezirialc'hweziri
f. Serrurerie (industrie, métier).
●(1732) GReg 862a. Serrurerie, metier, commerce de serrurier, tr. «Alc'huëziry.»