Recherche '"ar-"...' : 20 mots trouvés
Page 1 : de ar-4 (1) à ar-zivout (20) :- ar-ar-
[vbr ar-, vcorn ar-, vgall ar-, virl air (& ar-, er-, ir-, aur-, ur-, prépos. et préf. LEIA A-37), gaul are-, ari- (Delamarre 52) < celt *pare- ou *pari (LEIA A-38) ; une confusion a eu lieu avec er- (voir er- .2) ; en vannetais (et parfois en trégorrois pour ar-) àr, ar- a supplanté war comme en gall (voir war) (DGVB 70ab)]
Préfixe nominal. Identique à àr .3. Le sens général ancien était de « devant », « sur », « près » conservé dans de nombreux composés.
(1) Sens de « près de, sur » : arvor, arzorn.
(2) Sens diminutif parfois négatif : arvelen, arvrun, arc’hlas (cf. franç. -âtre)
(3) Sens intensif : arvar, argoll, arboell
- àr-bouezàr-bouez
prép.
(1) Par.
●(1896) HIS 49. hag er pautr e chomas é pign ar boéz é vlèú.
(2) Au dépens de.
●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 50. en achimant [ag er seih cant scouèd] e chomou ar bouis Brediah er Fé.
(3) Au sujet de.
●(1879) GDI 252. é larèt un dra faus ar bouis en nessan.
(4) Leuskel ub. àr-bouez e zivrec'h : (laisser qqn) gagner sa vie en travaillant, à la force de ses bras.
●(1790) Ismar 364. Groet e mès eid-oh mui eit ne vériteoh ; m'hou lausq bermen ar bouis hou tivréh.
(5) Bevañ àr-bouez e zivrec'h : vivre de son travail, de ses bras.
●(1839) BESquil 299. péré e vihué ar bouis ou divréh én ul labourat doar.
- àr-dreistàr-dreist
adv.
(1) Par dessus.
●(1841) IDH 105. dastumein ar drest hou pèn er gurun ag é vangeanceu terriplan. ●(1849) LLB 2042. ardrest d'hou tron.
(2) sens fig. Àr-dreist ar re arall : exceptionnel.
●(1887) LZBg 45et blezad-3e lodenn 170. Ar blé 1885 e zou bet aveit on ur blé ar drest er réral.
►[form. conju.]
S1 àrdreiston
●(1924) SBED 64. Nen des ar dreist onn mé, / Ar en doar, tra ken gé.
- àr-dreñvàr-dreñv
prép.
I. Adv.
A.
(1) Tec'hel, tennañ, rekul àr-dreñv : reculer.
●(1792) HS 206. gobér d'el lær-hont recule ar dran. ●(1849) LLB 1397. er mor e den ardran. ●1529-1530. er meud kalonekan / E grein ar é ziwhar, e den ardran. ●(1861) BSJ 37. ne dehou quet ardran.
●(1906) HIVL 112-113. Mes goap e oé get hé tennein ardran. ●(1942) DHKN 16. hirisein ha tennein ardran.
(2) Hujiñ àr-dreñv =
●(1939) RIBA 162. Tennet pelloh ha hujet ardran de zichistra. ●163. Hujet ardran, Pipi Latira !
(3) Dont àr-dreñv : revenir en arrière.
●(1792) CAg 190. Jamæs ardran n'eellou donnet.
(4) Chom àr-dreñv : rester à la traîne.
●(1905) DIHU 1/4. Er Morbihan, allas ! e zou chomet ardran. (…) Ha perak e chomamb ni ardran ?
B. sens fig.
(1) (en plt du travail) Chom àr-dreñv : rester à faire.
●(1844) LZBg 2l blezad-1añ lodenn 137. me labour a oé chomet ardran é pad ur mis.
●(1921) BUFA 121. ne golleet ket hous amzér hag hou labour ne chomei ket ardran.
(2) Tennañ àr-dreñv : tirer au flanc.
●(1926) DIHU 177/43. Un digaré vat e gavè peb unan aveit tennein ardran.
II. Prép.
(1) Derrière.
●(1790) MG 60. ardran en or.
●(1818) HJC 136. er voèz-ce placet ardran i gueine. ●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 74. arlerh é oé bet ariet men deourn ardran me hain. ●(1849) LLB 1358. ardran ur mané. ●(1896) HIS 47. ardrañ mañgoérieu ihuél.
●(1903) EGBV 81. staget er sah-driù ardran er vag. ●(1912) AHBT 30. er goal-spered ardran é gein. ●(1913) BUKE 13. ardran ur bod lann. ●(1921) GRSA 130. koéh e hra a lam gaer ardran é jao.
(2) Loc. prép. Dre àr-dreñv : par derrière.
●(1912) DIHU 82/51. Dré ardran er ruchen pé a gostéiad dehi. ●(1913) BUKE 12. Mari-Job e zegoéh dre ardran kein Anna.
►[form. comb.]
S1 àr ma zreñv
●(1723) CHal 7. Ar me zran, tr. «Derriere-moy.»
S2 àr da dreñv
●(1723) CHal 7. Ar te dran, tr. «Derriere-toy.»
S3m àr e dreñv
●(1723) CHal 7. Ar e dran, tr. «Derriere-luy.» ●(1787) BI 175. tout er péh ë ouai ar-é-dran.
●(1818) HJC 34. gober ur sèle ar i dran. ●(1838) OVD 70. hemb sellet ar é dran.
S3f àr he zreñv
●(1723) CHal 7. Ar hé zran, tr. «Derriere-elle.»
P1 àr hon treñv
●(1723) CHal 7. Ar hun tran, tr. «Derriere-nous.» ●(1744) L'Arm 102b. Il est derriere nous, tr. «É-ma ar honn tran.»
P2 àr ho treñv
●(1723) CHal 7. Ar hou tran, tr. «Derriere-vous.»
P3 àr o zreñv
●(1723) CHal 7. Ar ou zran, tr. «Derriere-eux.»
●(1938) DIHU 324/90. n'en des nitra ar ou zran.
- àr-droàr-dro
prép.
I.
A. spat.
(1) Dans les environs de.
●(1896) HIS 63. Nabukodonozor, roué Babilon, e zas ardro Jérusalem.
(2) Autour de.
●(1744) L'Arm 23a. Au-tour, tr. «ardro.»
●(1896) HIS 64. en tañ e loskas eùé er liameu e oé ardro er bautred. ●66. Tolpen e hras ur vanden a nehé ardro er roué.
B. temp. Vers, aux environs de.
●(1744) L'Arm 39b. A la brune, tr. «Ardro chairre noss.» ●(1790) MG 110. Bout-ç'ou ardro uguênt vlæ.
●(1857) AVImaheu 56. ardrô en handerhue. ●(1896) HIS 73. Ind e arriùas, ardro en noz. ●81. Ardro er mem kours.
●(1906) HIVL 158. Ardro miz est 1900. ●(1919) DBFVsup 3b. ardro en noz, tr. «temps de 3 à 6 heures correspondant à anderù-noz.»
C. sens fig.
(1) Environ.
●(1825) COSp 295. ardro tri blai ha tregont. ●(1857) AVImaheu 57. ardrô puemp mil a dud.
(2) Bout, monet àr-dro ub. : s'occuper de qqn.
●(1790) MG 38. Peéd-gùéh é ma rét dehou sehuel de noz, eit monèt ardro en dud clan ?
●(1919) DBFVsup 3b. bout ardro, tr. «s'occuper de.»
(3) Ober àr-dro ub. : soigner qqn.
●(1919) DBFVsup 3b. gobér ardro, tr. «soigner.»
II. Loc. prép.
(1) Àr-dro da : autour de.
●(1932) BRTG 102. é voéz, ne hra van erbet anehon hag e gandalh de dourhellat ardro d'hé uéled.
(2) Àr-dro gant : de concert avec (qqn).
●(1901) LZBg 59 blezad-4e lodenn 196. er liañnézed (...) e labour ardro get-hé.
►[form. comb.]
S3m àr e dro
●(c.1680) NG 768. Me mes poignet ar e dro.
- àr-droad
- àr-gil
- àr-gorf ar sizhunàr-gorf ar sizhun
adv. Pendant la semaine.
●(1844) LZBg 2l blezad-1añ lodenn 66. er bobl a lar er beden én ul lod, dihue huéh bamdé ar gorv er suhun.
- àr-goustàr-goust
prép.
I.
(1) Aux dépens de.
●(1767) ISpour 26. enn desir de ounit ar gouste er-real. ●(1790) Ismar 167. Er Grechénion e hoarh bermen ar goust en Idolatrèt.
●(1879) GDI 211. ma rapiné ar goust é nessan é quement fæçon e oé.
(2) Sur le compte de, au compte de.
●(1912) BUEV 47. er mirakleu e hré e oé perpet lakeit dehou ar goust santéz Filomen. ●98. perpet é laké er huelladen ar goust er santéz.
(3) Au sujet de.
●(1790) MG 384. ur goalgonz achapét ar goust en nessan.
II. [form. comb.]
S1 àr ma c'houst
●(1790) MG 353. mæs me santt ar me houst n'en don quet hoah paud avancét én hènd ag en devotion.
P3 àr o c'houst
●(1767) ISpour 57. ar hou houste.
- àr-huerhed / àr-huerhedi
- àr-lerc'hàr-lerc'h
prép., adv. & conj.
I. Prép.
(1) Après.
●(1838) OVD 115. Ruth, é tescata arlerh méderion Booz. ●(1849) LLB 92. ne laket ket guneh arlerh guneh.
●(1849) LLB 1375. arlerh en emganneu.
●(1921) GRSA 402. roué é bet arlerh é dad.
(2) sens fig. Après.
●(c.1718) CHal.ms i. Voila un neueu qui abboye aprés la succession de son oncle, tr. «harhal ara en nize allerh succession é yondre.»
II. Adv.
(1) Suivant.
●(1921) BUFA 60. En dé arlerh.
(2) Loc. adv. Emberr àr-lerc'h : peu après.
●(1854) PSA II 76. hag, imbèr arlerh, ean e vou hur honfortance én hur poénieu. ●99. Hag imbèr arlerh, guet eun neoah ne vehé cleuet bouéh en Ilis, en dud fal-hont e hras charrein hun ilisieu santel. ●166. Jesus-Chrouist (…) e yé imbèr arlerh de gùittat er bed-men.
III. Loc. conj. Àr-lerc'h ma.
(1) Après que.
●(1790) MG 61. ingorto vér arlerh ma vou payét en drougueu hac en Eutru, a laquad ur blanq-benac a costé. ●(1790) Ismar 198. arlerh meint bet avertissét. ●361. Arlerh m'en dès hur golhét é deur er Vadiènt.
●(1849) LLB 333. Ne chonget ket neoah arlerh me hues hadet / N'en des nitra d'hober bet ke ne vo médet. ●(1855) BDE 535. groeid, ni hou ped, arlerh m'en dé bet ar en doar hun doctor (...) ma vou éhué hun avocad én Nean.
(2) Pourvu que.
●(1854) PSA I 304. Nag é vehé laqueit en dén just d'er marhue, calz e vern dehou, arlerh ne vou quet ean-memb e hrei dehou merhuel. ●(1879) GDI 106. én ur obèr attantion é dihue pé tair [overen] ar un dro, hui hou pou muyoh a vérit dirac Doué, arlerh ne vou quen dispartiet hou sperèd, ma n'assistehèh quet é gùirioné é hani a nehai.
●(1904) DBFV 11a. arlerh, tr. «pourvu (ma, que).»
►[form. comb.]
S1 àr ma lerc'h
●(1896) HIS 78. deent ar me lerh.
●(1904) LZBg Gouere 174. hag é hoarhein ar me lerh.
S2 àr da lerc'h
●(c.1680) NG 495-496. Ha les er madeu-man, / Pere a choumou ol ar te lerh.
●(1932) GUTO 14. hersal ur vuoh ar te lerh.
S3m àr e lerc'h
●(1849) LLB 1398. Ha ne lausk ar e lerh meid el lehed dûan. ●(1861) BSJ 36. lod ag er ré en doé hirvoudet ar é lerh.
●(1906) HIVL 157. Un trein aral e zé ar é lerh. ●(1913) AVIE 90. bouchadeu tud ar é lerh.
S3f àr he lerc'h
●(1939) RIBA 33. Hag hi e sellè ardran dehi (…), aveit guélet mar bezè kendalhet de hétat ar hé lerh.
P1 àr hol lerc'h
●(1844) LZBg 2l blezad-1añ lodenn 40. ha chetui ol er guérad tud ar ul lerh.
●(1931) GUBI 94. En dud ar hur lerh é Ploué / Dirak-oh e chomou bamet.
P2 àr ho lerc'h
●(c.1680) NG 472-473. Pere zo ret lezel / Ar hou lerh.
P3 àr o lerc'h
●(1767) ISpour 59. tennet ar hou lerh.
●(1838) OVD 131. quentéh é vou criet ar ou lerh é mant pouiltron. ●(1839) BEScrom 103. deu zén montet ar ganvalèd, é tonnet a boste ar ou lerh. ●(1896) HIS 89. chom e hras ar ou lerh, hemb gout d'é dad na d'é vam.
●(1910) ISBR 92. Frammein e hras Nevénoé ar ou lerh.
- àr-siguràr-sigur
prép. Aux dépents de.
●(c.1718) CHal.ms iv. tirer les marrons du feu, auec la patte du Chat, tr. «ober é afferieu ar goust er real, ou ar sigur er real queru [= Kervignac].»
- àr-skañv
- àr-skourràr-skourr
prép. & adv.
I. Loc. prép.
(1) Àr-skourr ouzh : suspendu à.
●(1914) MABR 15. ur glean aleuret ar skour doh é gosté.
(2) Lakaat àr-skourr ouzh : suspendre à.
●(1907) BSPD I 639. Er juj (...) e hourhemen doh tu hi [Julitta] lakat ar skour doh ur peul hir. ●(1907) BSPD II 347. Staget ean a skour doh un trest.
II. Adv. Suspendu.
●(1903) LZBg Gwengolo 200. ur bañnér ar skour étal er fenestr. ●(1914) MABR 58. me lakei ar skour.
- àr-spignàr-spign
adv.
(1) Àr-spign ouzh : suspendu à.
●(1907 BSPD i 391. lakeit e oé bet ar spign, épad un dé, doh ur peul hir. ●(1907) BSPD II 451. he stagein ar spign doh er marh-koet.
(2) Àr-spign-dre : suspendu par.
●(1907 BSPD i 197. hi lakat ar spign dré hé blèu ●(1907) BSPD II 321. lakeit ar spign dré en treid.
- àr-strew
- àr-vaez
- àr-voulj
- àr-walc'hàr-walc'h
adv. & conj. cf. a-walc'h
I. Adv.
(1) Assez.
●(1732) GReg 56a. Assez, suffisamment, tr. «arhoalh.» ●(1744) L'Arm 18a. Assez, tr. «Eroualh.» ●(1790) Ismar 382. N'en dai quet erhoalh pedein Doué. ●(1790) MG 258. Pe vehai memb un dén diaul erhoalh. ●(1792) BD 700. darn o deus mado arvoalc'h, tr. «Certains qui ont assez de biens.» ●(17--) CCn 1181. Ser buan da cheno. Ar oalch e-teus laret. ●1786. poan ar oalc'h on n-eus bet. ●(17--) TE 2. er-ré ingrad ha diavis erhoalh.
●(1856) VNA 175. tu trouverais bien de l'argent pour les doter, tr. «te gavehé argand erhoalh eid ou argouvrein.» ●(1879) GDI 1. Nag em behé ur fé bras erhoalh eit seuel ha diblacein er manéieu.
●(1904) DBFV 10b. arhoalh, adv., tr. «assez.» ●(1925) SFKH 43. hui m'hanaù erhoalh eit bout ur voéz kloz a vég.
(2) Dre (+ v.) àr-walc'h : à force de (+ v.).
●(1744) L'Arm 161a. A-force de pleurer, tr. «Dré ouilein eroualh.»
●(1825) COSp iii. dré el leine erhoalh, ean arriüas én ur poent ihuel a berrfection.
II. Loc. conj. Àr-walc'h eo ma : c'est à peine si.
●(1854) PSA II 296-297. en dareu e voug é vouéh, hag erhoalh-é ma hellér cleuèt guet-hou er guirieu-men : (…).
- àr-zivoutàr-zivout
prép. Au sujet de.
●(1838) OVD 65. Hui e hum gomportou ér memb fæçon ar zivout en ol treu aral.
►[form. comb.]
S3m àr e zivout
●(1744) L'Arm 363a. il n'y a qu'un bon sentiment à ce sujet, tr. «né vé ar é zivoutt nameid ur santimant é huénan a zou matt.»
●(1876) TIM 137. hunéeu eahus ar é zivout.
●(1913) AVIE 164. Saùet e oé béh étré er bobl ar é zivout. ●(1921) GRSA 187. Reveet dinéh ar é zivout.
S3f àr he divout
●(1939) DIHU 341/357. diouiek kaer ar hé divout.
P2 àr ho tivout
●(1744) L'Arm 370a. A votre sujet, A votre égard, tr. «Ar hou tivoutt.»
●(1934) BRUS 96. A votre sujet, tr. «ar (hou) tivout.»»
P3 àr o divout
●(1908) DIHU 34/59. Kalz a dreu e zou hoah de laret ar ou divout.