Devri

Recherche 'daman...' : 14 mots trouvés

Page 1 : de daman-1 (1) à damantus (14) :
  • daman
    daman

    interj. Forme euphémique de «daonet».

    ●(1982) TKRH 79. Daman avat, eme Droniou, ar Jobenn zo bet o lâret din : reiñ dezhi hardizh mar kemere ! ●Daman avat, eme Tad-kozh, goulenn digant Naig-vras aze e Koatavi.

  • damañ
    damañ

    form. verb. [de *deuit amañ] cf. zamañ. Donnez.

    ●(1867) GBI I 158. Dama, plac'h iaouank, 'r mouchouer, tr. «Donnez, jeune fille, ce mouchoir.» ●(18--) GBI I 294. Mar d'eo gant ar roue skrivet d'in, / Dama an nez-han, wit m'hen lenninn, tr. «Si elle a été écrite par le roi, / Donnez-moi là, pour que je la lise.»

    ●(1952) LLMM 32-33/131. (Douarnenez) Dam, damañ : deut din amañ, roit din. Damañ din ! Dam anezhi din ! ●(1967) BRUD 26-27/23. damañ anezañ din bremañ. ●(1968) BAHE 58/27. damañ din, paour, peadra da voueta ar «poud-fer».

  • daman die meigne
    daman die meigne

    interj. Forme euphémique de «daonet».

    ●(1982) TKRH 79. Daman die meigne ! Gra vat Jobenn, kemer 'ra vat. Alo traoù e-barzh ! emezañ d'ar bouetaer.

  • damanavezout
    damanavezout

    v. tr. d. Reconnaître à peine.

    ●(1878) EKG II 46. ma c'hellen zoken dem-anaout ar pez a lavare.

  • damani .1
    damani .1

    adj. & adv.

    I. Attr./Épith.

    (1) Souverain, puissant.

    ●(1530) Pm 109. Oar dro an guerches glan damany, tr. «Autour de la pure et puissante Vierge.» ●(1575) M 31-33. AN Lefr man damany da pep heny rial, / A comps á peuar fin, anterin terminal : / Pere da pobl an bet, so ordrenet detal, tr. «Ce livre souverain, à chacun fortement / Parle des quatre fins tout à fait dernières / Qui au peuple du monde sont ordonnées expressément.»

    (2) Triste, abattu.

    ●(1921) PGAZ 30. Kamalad a iea d'ar gear, trizt he benn, domani, ha nec'het a zoare. ●(1927) GERI.Ern 88. L[éon] damani adj., tr. «triste, abattu.» ●(1955) BLBR 86/11. ouz he gwelet ken damani, ha ken teñval he fenn, e kemeras truez !

    (3) Lent au travail.

    ●(1924) NFLO. lent au travail, tr. «domani out.»

    (4) Languissant, relevant de maladie.

    ●(1716) PEll.ms 332. un den damani, tr. «un homme languissant.»

    II. Adv.

    (1) Hardiment.

    ●(1575) M 711-712. Cridiff á guellomp glan, an tra man damany, / An ælez so roet, don myret hep quet sy, tr. «Nous pouvons tous croire ceci hardiment, / Les anges sont donnés pour nous garder, sans doute.»

    (2) Lentement.

    ●(1918) KZVr 273 - 26/05/18. Damani, tr. «lentement.» ●an den ze a gerze damani.

    (3) Tout à fait.

    ●(1580) G 408. A breman damany ene holl spy, tr. «Désormais tout à fait dans sa pensée.»

    (4) Certes.

    ●(14--) Jer.ms 16. Pan clevas damany / Menbry Baspasyan // Bout a Ierusalem., tr. « Quand Vespasien, je l’atteste, entendit certes / Etre de Jérusalem. » ●43. Dre amour den courtes / Ouz ma gres denessyt. // En ty man damany / Loget menbry vyhet : // Her huy so a bro pell / Me en sell, ha travellet, // Queffret lequet an taoll / Setu an caoll benet, tr. « Par amour, homme courtois, approchez de mon sein. / En cette maison, certes, vous serez logé, je l’assure. / Car vous êtes d’un pays lointain, je le vois, et avez voyagé. / Ensemble dressez la table. Voici les choux coupés » ●(1530) Pm 205. Dren leuenez man damany, tr. «Par cette joie, certes.»

    (5) Assurément.

    ●(14--) Jer.ms 84. Myret na sonet guyc un gueric byzvyquen / A Iesu Nazaret nepret a goez nep den, / Dydan poan damany, querz pep try ho dyren / Da bezaff dystruget, ha crouguet mar grear quen., tr. Herve Bihan « Prenez garde de ne dire rien, (pas) un seul petit mot jamais / De Jésus de Nazareth, jamais au sur de personne, / Sous peine certes, assurément, trois par trois d’être conduits, / Pour être tués, et pendus, si on fait autrement ». ●240. Den frysq isquyt Titus / damany gratius / Ha heatus dre musur, tr. Herve Bihan « Homme véritablement prompt, Titus, / Assurément gracieux / Et plaisant avec mesure. »

    (6) [empl. comme cheville pour la rime sans signification précise]

    ●(1650) Nlou 301. En Bezleem, credet, ez-aedy / Mat ha maou, en vn marchaucy, / An mabic bihan damany, tr. «Il se trouve à Bethléem, croyez-le, / bon et joyeux, dans une écurie / le petit enfançon glorieux.»

  • damani .2
    damani .2

    f. & conj. cf. domani

    I. F.

    A.

    (1) Domaine, royaume.

    ●(1580) G 161-162. Fragan em damany ha hui ha ho pryet / Duet mat glan pep heny huy ha huy ra vyhet, tr. «Fragan, dans mon royaume et vous et votre épouse / Soyez les très bien venus, chacun, vous, et vous.»

    (2) Domaine, propriété.

    ●(1732) GReg 299b. Domaine, droit de proprieté, tr. «damany. p. damaniou.» ●Accroître son Domaine, tr. «Crisqi e zamany.» ●Domanial, tr. «a aparchant ouc'h an damany, a so eus an damany.»

    (3) Domination, pouvoir, souveraineté.

    ●(1557) B I 26. me lacay plen pep heny / Em damani hac em liam, tr. «je mettrai chacun entièrement sous ma domination et dans mes liens.» ●33. didan ma damany, tr. «sous mon pouvoir.» ●(1580) G 492-493. Car an mor bras a scler pan duy e prêt ez duy / Hac e gouloy glan dydan e damany, tr. «Car la grande mer, évidemment, quand viendra son moment, elle viendra / Et elle couvrira tout sous sa puissance.»

    ●(1852) MML 138. dindan domani Satan. ●(1872) ROU 107b. Je ne suis plus sous sa verge, tr. «N'emaoun mui dindan e zomani.»

    ●(1907) BOBL 22 juin 143/2e. ken e vezint tennet deuz damani galloud Pariz, ne vo frankiz ebed. ●(1918) LZBt Mae 27. En gwirione, kalz ezetoc'h eo bewan en kristen eget en pagan ha domeni Satan a zo poaniusoc'h da zougen eget hini hon Zalver. ●(1927) GERI.Ern 88. damani f. V[annetais], tr. «Puissance.» ●(1939) KOLM 45. ne vennent ket a du erbet a zamani er ré aral.

    (3) Victoire.

    ●(1910) ISBR 31. ou damani méhus.

    (4) État de qqn qui relève de maladie.

    ●(1716) PEll.ms 332. Damani, tr. «Tristesse, abatement, nonchalance, langueur ; L'état d'un homme qui relève peu à peu et avec peine d'une grande maladie.»

    B. [en locution]

    (1) Kaout damani war ub., udb. : avoir du pouvoir sur qqn, qqc.

    ●(1835) AMV 207. anaout ho tomani souveren varnon ha var an oll grouadurien. ●(1852) MML 114. Mari (…) a neus (…) eur certen domani voar ar prison-ze.

    ●(1880) SAB 12. anaout ac anzav ar gvir, an domani oc'h euz var an oll.

    (2) Bezañ an damani gant ub. : régenter, diriger.

    ●(1872) ROU 72b. Il a l'administration (la gestion) de tout, tr. «ne reer netra nemet dre e zorn. Ganta ema an domani.»

    (3) Lakaat udb. e damani ub. : mettre qqc. au service de qqn.

    ●(1874) FHB 495/198b. Mil bennoz ive d'an autrou (...) en deuz bet ar vadelez da lakaat e vapeur e damani an enezidi.

    (4) Bezañ dindan damani ub. : être sous l'autorité de qqn.

    ●(1792) BD 897. men ameus prouinsou dindan ma damany, tr. «J'ai des provinces sous ma domination.»

    ●(18--) SBI II 265. Ha me 'zo breman dindan ho damani, tr. «Et moi, je suis désormais sous leur autorité.»

    ●(1920) MVRO 37/1a. trec'het ganto, lakeet dindan o damani, ha digeltieket a yez hag a relijion.

    II. Loc. conj. En damani ma : parce que, à cause que.

    ●(1903) MBJJ 93. An dour-ma, a ver rekouret gantan, en damani n'eo ket stank dre aman an andonio hag ar goajo glao. ●111. e plij muioc'h d'ar Fransizien en em dennan enni, en damani m'eo an Tado-ze euz Bro-C'hall. ●235. en damani ma zo gantan muioc'h a dro. ●243. en damani ma talc'h aman læc'h Frans. ●266. 'Toue sur, en damani na zell ket ken berr Mahometiz ouz ar voskeen-man. ●362. En damani = à cause de, parce que.

  • damaniañ
    damaniañ

    v. intr.

    (1) (en plt du bruit) Diminuer.

    ●(1962) GERV 78. pa voe damaniet d'an trouz en-dro deañ. ●169. damania : ameni, kuñvaat.

    (2) (en plt de qqn) Se calmer, montrer moins d'ardeur.

    ●(1961) LLMM 88/314. o verzout e oant goubet d'en em zifenn d'ar mud, e tamanias d'ar re a glaske o zapañ.

    (3) Être triste, abattu.

    ●(1647) Am 732. Me a ya d'am zy da zamania, tr. «Je vais chez moi pour me désoler.»

    ●(1927) GERI.Ern 88. damania, tr. «être dans l'abattement.»

    (4) Ralentir.

    ●(1938) CDFi 21 mai. ne zonje ket er c'horn-tro a oa o vont d'ober. Re ziwezat e c'hoanteas damania.

  • damanier
    damanier

    m. –ion Domainier. cf. domanier

    ●(1732) GReg 299b. Domanier, ou domainier, proprietaire de sa terre, tr. «Damanyer. p. damanyéryen.»

  • damanius
    damanius

    adj. Domanial. cf. domanius

    ●(1732) GReg 299b. Domanial, ale, qui appartient au domaine, tr. «damanyus.»

  • damant .1
    damant .1

    m. –où

    I.

    (1) Soin, souci, ménagement.

    ●(1659) SCger 112a. soucy, tr. «sourci.»

    ●(1867) MGK 48. Ne vije bet damant d'he ler.

    ●(1927) GERI.Ern 88. damant m. Soin, souci, ménagement (d'eur gwenneg, pour ne pas perdre ou dépenser un sou).

    (2) Kaout damant ouzh : ménager.

    ●(1867) MGK 95. Kaout truez oc'h an tiek hag oc'h he ialc'h damant.

    ●(1924) ZAMA 204. sonj am eus ivez en doa damant eus e gazeg…

    (3) Kaout damant da : ménager, épargner.

    ●(1868) GBI I 330. Ha posubl ve digant Doue, / Ve damant d’am dillad ho pe !, tr. « Serait-il Dieu possible / Que vous craigniez de salir mes habits ! »

    (4) Hep damant (ebet) : sans ménagement, sans se ménager.

    ●(1867) MGK 24. hep damant diskouezomp / Plegou kuz hor c'haloun.

    ●(1900) MSJO 228. pleustrit eb damant var al labour dies-se. ●(1911) BUAZperrot 222. Goude beza labouret heb damant ebed. ●(1912) MMKE xvi. Difennomp eta an tiegez ; poaniomp evitan hep damant.

    (5) Hep damant da : sans ménagement pour.

    ●(1911) BUAZperrot 143. Heb damant ebed d'e yec'hed na d'e vadou.

    II.

    (1) Crainte, inquiétude.

    ●(1838-1866) PRO.tj 193. Heb kaout an nebeuta damant e tigor frank he genou.

    ●(1927) GERI.Ern 88. damant m., tr. «inquiétude.»

    (2) Kaout damant o =

    ●(1996) GRVE 78. Kas an hucher d'am Ferson ? Eun tamm damant evelkent am-eus oh ober eun taol ar seurt-se.

    (3) Kaout damant da (+ v.) : craindre de.

    ●(1906) KANngalon Here 223. Arabad eo ken neubeut kaout damant da zispign eur guennek benag evit maga ar spered.

    III.

    (1) Kaout damant : être clément.

    ●(17--) ST 360. Pa oa et ar procez dirag ar parlamant / Eleiz a lavare d'ar roue kaout damant, tr. «Lorsque le procès fut déféré au parlement, grand fut le nombre de ceux qui prièrent le roi d'avoir de la clémence.» ●366. gras d'he da gaout damant ! tr. «puissent-ils montrer quelque pitié !»

    (2) E damant = (?) à cause de, en raison de // pour racheter (?).

    ●(1909) FHAB Eost 227. an ene ne varv ket, p'e guir ez ea deuz corf maro ar c'habiten e corf udur eun touseg e damant an torfed bras hen doa great.

    (3) Doléance.

    ●(1973) LIMO 07 avril. lakad dré skrid ou zamanteu, klemmeu hag avizeu.

    (4) (Taol) damant : plainte, gémissement.

    ●(1790) MG 298. Itré peb-taul demantt e achappou gueneoh, offret hou poénieu de Zoué.

    ●(1904) DBFV 43a. demant, m. pl. eu, tr. «plainte, lamentation.» ●(1938) DIHU 328/149. Un hoari aral e oè bet dehon lakat é lavreg ; deit e oè de ben neoah get éleih a boén hag a zamanteu.

  • damant .2
    damant .2

    voir damantiñ

  • damanterezh
    damanterezh

    m. Plainte(s).

    ●(1921) GRSA 329. Haval é trouz er gléañnatereh, huchereh, demantereh doh tarañnereh er gurun.

  • damantiñ / damant
    damantiñ / damant

    v.

    I. V. tr. d.

    (1) Soigner.

    ●(17--) ST 36. Evel-se e vezo ret d'he dud he zamanti, tr. «c'est ainsi que ses gens devront le traiter.»

    ●(1874) FHB 507/291a. ar vam a zeuaz d'he c'herc'hat evit he damanti er ger. ●(1874) FHB 515/356a. Re baour evit beza damantet en he zy. ●(1876) TDE.BF 97b. Damañti eunn den klañv, tr. «soigner un malade. C[ornouaille].»

    ●(1927) GERI.Ern 88. damanti v. a, tr. « soigner.»

    (2) Craindre.

    ●(1869) FHB 210/5b. an hevelep merc'hed, – ha fur eo ho damanti, rak flemm mad ho devez peur vuia.

    (3) Plaindre.

    ●(1904) DBFV 43a. demant –eien, v. a., tr. «plaindre.»

    (4) Se plaindre (de qqc.).

    ●(1939) RIBA 149. Hag er voéz (...) e zemant hé halonad hag e zeviz héh ankén a voéh ihuél.

    II. V. tr. i.

    A.

    (1) Damantiñ d'e gorf : se ménager, s'épargner.

    ●(1864) SMM 88. Breman e tamanter dezan, peb evez so evithan [ar c'horf]. ●(1867) MGK 81. Ne choumaz dibreder / Da zamanti d'he gorf.

    (2) Damantiñ ouzh an-unan : se ménager, s'épargner.

    ●(1862) JKS 72. Seul vui e tamantot breman ouz-hoc'h hoc'h-unan, ha seul vui ec'h heuliot gwall-ioulou ar c'hik.

    (3) Damantiñ d'ar boan : plaindre, ménager, épargner sa peine.

    ●(17--) EN 1672. me gastiou ma horf gand peb sort crueldet / eb damantin dar boain, balamour dam fehed, tr. «je châtierai mon corps avec toute sorte de cruauté, / sans me plaindre de la peine à cause de mon péché.»

    (4) Damantiñ d'e labour : travailler avec moins d'ardeur.

    ●(1921) FHAB Kerzu 318. Setu m'en doa ranket, war e zivezadou, / Damanti d'e labour ha d'e brezegennou.

    B. absol.

    (1) Hésiter à fournir, ménager.

    ●(1909) FHAB Even 182. kerz da voueta an dornerez ; arabet did damanti.

    (1) Hep damantiñ : sans hésiter.

    ●(1867) MGK 79. Ha dont hep damanti dioc'h-tu da labourat.

    ●(1911) SKRS II 160. Kerkent ha ma vezont guelet o tioan [an techou fall], e ranket dioc'htu hag heb damanti, ober brezel dezho. ●(1936) PRBD 122. Klaskit ho pec'hejou heb damanti tamm.

    III. V. intr.

    (1) Se plaindre, gémir.

    ●(1790) MG 128. ha liès m'hé lausquai peèl de zemant quênt ma tostèn de rein dehi er péh hi doai dobér. ●298. hi e zamantai hac e griai a bouis hé fèn. ●(1792) BD 3627. nin na damantomp en nep guis, tr. «Nous ne nous plaignons d'aucune façon.» ●(1792) CAg 117. Pe bouéh ê honnéh ë zemante / El-cè guet huannadeu calet ? ●(17--) TE 108. pèh ræson e eèll er-ré cablus ou dout de zemantt eid er péhiq ou dès dandur ?

    ●(1904) DBFV 43a. demant –eien, v. n., tr. «se plaindre ; gémir.» ●(1912) MMKE 110. He mouez eo a glevomp o tamant barz an tour. ●(1921) GRSA 203. Abrest en em laka de zemant ha de laret éma édan merùel.

    (2) Damantiñ a ri : il t'en cuiras.

    ●(1857) CBF 122. M'hen talvo d'id ! Damanti a ri ! tr. «Tu me le payeras ! Tu t'en repentiras ! » ●(1876) TDE.BF 97b. Damañti a ri, tr. «tu t'en repentiras, tu me le paieras !»

    (3) Se ménager.

    ●(1889) ISV 453a. Guelomp eta ep damanti / An droug en deus great pephini.

    (4) Avoir regret.

    ●(1927) GERI.Ern 88. damanti v. n, tr. « avoir regret.»

    IV. V. pron. réfl. En em zamantiñ : s'amender.

    ●(1867) MGK 93. Rak ma na deu d'am c'haout ha d'en em zamanti / Tesko diwar he goust mont da goumananti.

  • damantus
    damantus

    adj.

    I. (en plt de qqn)

    (1) Qui ressent une douleur morale, douloureux, affligé.

    ●(1866) FHB 67/118b. Me bed an dud kisidik ha damantus da vont eun droad d'eun bennag euz an tier-ze da zeski beva ha mervel.

    ●(1933) MMPA 157. an eneou damantus. ●(1996) CRYK 120. Kalon Mari zo damantus, tr. «Le cœur de Marie est douloureux.»

    (2) Pitoyable.

    ●(1659) SCger 92b. pitioiable, tr. «damantus.» ●111a. soigneux, tr. «damantus.»

    (3) Bezañ damantus e-keñver ub. : être attentionné pour qqn.

    ●(1752) BS 187. mæs indulgeant ha damantus e quêver ar re-all.

    ●(1870) FHB 304/339b. pe gen damantus e voa bet e kenver ar barzed euz he amzer.

    (4) Bezañ damantus ouzh e gorf : ménager son corps.

    ●(1911) BUAZperrot 165. eur c'horf hag e oar bet re zamantus outan.

    (5) Bezañ damantus da : ménager (sa peine, son corps).

    ●(1869) FHB 224/114a. ne ket bet damantus de gorf.

    ●(1902) MBKJ 201. ne vijent ket ken damantuz d'ho c'horf. ●(1907) KANngalon Mezheven 429. morse ne veze damantus d'he foan. ●(1911) SKRS II 212. morse ne veze damantuz d'he foan. ●(1927) GERI.Ern 88. damantus, tr. « soucieux, qui craint (d'e dra pour son bien, qui l'épargne.»

    II. (en plt de qqc.)

    (1) Regrettable.

    ●(1906) BOBL 24 février 75/1b. eun error vraz ha damantus meurbed. ●(1985) AMRZ 28. Gwechall, siwaz ! n'edo ket ar hiz da espern pe da vired an traou oz en tiegeziou diwar ar meaz, ar pez a zo damantuz braz.

    (2) = (?) Pénible, laborieux (?).

    ●(1866) FHB 70/140b. goude eur zarmon hir ha damantuz divar benn passion hor Zalver, o tiskenn euz ar gador e lavaraz d'in : Tad, gouzanv a ran. – Drouk-kof ha drouk claoun am euz.

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...