Recherche '"derc'h"...' : 6 mots trouvés

• derc'h .1
  derc'h .1

   

  I. adj.

  (1) Beau.

  ●(1557) B I 35. Memeux un merch net ha derch, so guerches, tr. «J'ai une fille pure et belle, qui est vierge.»

  (2) Pur.

  ●(1530) Pm 173. En hanu derch an guerches, tr. «Au nom pur de la Vierge.» ●(1580) G 81-82. Fragan ma mestr flamm so dam grat / hac onest derch net e stat, tr. «Fragan, mon maître brillant, est à mon gré, / Et son état est honnête, éclatant et pur.»

  (3) Debout, à la verticale.

  ●(1716) PEll.ms 356. Derc'h, Qui est et se tient de bout. ●(1752) PEll 211. Derc'h, Qui est, & se tient élevé, debout & tout droit.

  (4) (en plt du bois) Dur.

  ●(1927) GERI.Ern 96. koad derc'h, tr. «bois dur.»

  II. Adv. Bellement.

  ●(14--) Jer.ms 42. Hep comps gaou na saouzan // Peur derch em herberchet / Moz pet mar queffet span // Me meux aour ha pechun., tr. « Sans dire mensonge ni fausseté, / Très noblement vous me logerez, je vous prie, si vous (en) trouvez le temps. / J’ai or et argent »

• derc'h .2
  derc'h .2

  m. Forme, aspect, apparence.

  ●(14--) N 160. Me guel vn merch heruez he derch guerches, tr. «Je vois une jeune fille qui a bien l'air d'une vierge.»

• derc'h .3
  derc'h .3

  m. Cœur du bois, duramen.

  ●(1732) GReg 100b. Le plus dur du bois, tr. «Derc'h. derc'h ar c'hoad.»

  ●(1876) TDE.BF 108a. Derc'h, s. m., tr. «La partie des arbres que l'on appelle le bois parfait ou la partie la plus dure sous l'aubier.»

  ●(1927) GERI.Ern 96. derc'h m., tr. «La partie la plus dure du bois.» ●(1939) SAV 15/8. skinier derc'h dero. ●(1955) STBJ 11. Eun aoter dispar eo houmañ, kizellet en delc'h-dero.

• derc'hel / delc'hen / delc'her / delc'hel
  derc'hel / delc'hen / delc'her / delc'hel

  v.

  I. V. tr. d.

  (1) Tenir.

  ●(1499) Ca 57a. Delc'hell. vide in derchell cest tout vng. ●58a. Derchell. g. tenir. ●(1554) Moeam 7. Ez dalcho én é vos deiz ha nos dindanhaff. ●(1576) H 52. hac entre an confirmet hac an heny en delech da confirmafu, tr. « and between the confirmed and him who holds him to be confirmed. » ●(1612) Cnf 62b. ezoar bet contraignet de derchell chadennet en é cambr.

  ●(1906) KANngalon Gwengolo 208. Kerdign an de a ioa dalc'het gant ar prefet.

  (2) Derc'hel udb. da ub. = (?).

  ●(1938) SAV 11/28. Eun den diegus eo diaes awalc'h d'ezan derc'hel boued d'eur c'horf distambouc'h da ehana. ●(1955) STBJ 84. ne veze ket dalc'het boued dezañ d'ober eur seurt micher. ●102. pa oant gouest da zerc'hel d'o mab kement a draou brao da forana.

  (3) Derc'hel bara da ub. =

  ●(1868) KMM 105. eb den ebed da zelc'her bara deza, nemet ur mab.

  ●(1908) FHAB Du 330. ne ouzon mui da beleac'h mont evit derc'hel bara deoc'h. ●(1929) EMPA 4. hag evit derc'hel d'imp eun tamm bara ! ●(1982) TKRH 116. e vuhez a stourm hag a boan evit derc'hel bara ha serriñ un draig bennak evit e vugale war e lerc'h. ●160. en un amzer ma oa ken start derc'hel bara.

  (4) Attraper, prendre, capturer.

  ●(14--) N 288-292. Deomp voar roez da clasq an goezet / (…) Donet a duy bras ha bihan / A dalchimp glan a vnanou, tr. «Venons chasser les animaux sauvages sur la clairière / (…) Ils viendront, grands et petits, / Et nous les prendrons tous un à un.» ●(1633) Nom 150a. Cymba oria : nacelle à pescher : vn barq da derchel pesquet. ●174a. Vetriculum & cuerriculum : filé, verfueil, seine : roüet pe filèen da derchell pesquet. ●Exipulæ : encloture de verges ou d'autre chose pour prendre les poissons aux coulants des eaux : an cloturic á grær á guyal pe á traezou all euit derchell pesquet en dour ret. ●175a. Endago, reticulata indago, carbaseum septum : toiles pour enuironner vn bois, panneaux, tente de filets : liennou da anuirouniff vn coat, rouegou á dro da derchel an loen.

  ●(1879) GDI 82. dêc cluyar en doé dalhet é giboès.

  ●(1905) BREH 43. aveit dalhein en dud a ziar er mézeu. ●(1907) BSPD I 660. Doh tu, er goarnour e zavé soudarded eit en derhel. ●681. n'ou doé nehoah dalhed tra hed en noz. ●(1907) BSPD II 273. hanen e hras en derhel, hag en degas d'er gér a Nol. ●(1908) AVES 45. én arben ag en taul pesked ou doé dalhet. ●(1922) IATA 42. peur e teuï gant da rastel ledan aman da zelc'her bizin ?

  (5) Derc'hel lec'h ub. : remplacer, représenter qqn, officier à sa place.

  ●(1790) MG 152. En escob, péhani e zalh léh en Eutru-Doué én hur hevir.

  ●(1856) GRD 226. er bélêg e zalh léh en Eutru Doué. ●(1868) FHB 199/337a. evit ar re a zalc'he leac'h dezhan var an douar.

  ●(1915) HBPR 58. An aotrou Le Roux, kure Lambezellec, a ia da Sizun da zerc'hel leac'h an aotrou Floc'h. ●223. Eur beleg touer, (...) a ieaz da zerc'hel leac'h beleien fall. ●(1929) MANO 73. Gwella ma c'hellas e talc'has lec'h ar person. ●(1934) PONT 65. He zaou hanter-vreur a zalc'he e leac'h evit labourat.

  (6) Derc'hel ub. d'ober udb. =

  ●(1903) MBJJ 174. larout a rafe 'nen merc'hodenno a dalc'her da jachan warne gant eun neuden 'vit o delc'hel da finval.

  (7) spécial. Tenir qqn sur les fonds baptismaux.

  ●(1790) MG 138. ha deliét-è chonge eit en derhel, tud e vihue é doujance Doué.

  (8) (agriculture) Élever.

  ●(1977) VWMZ 73. (Treboull) moc'h emañ hi o terc'hel.

  (9) (en plt des femelles) Retenir, être fécondée.

  ►absol.

  ●(1744) L'Arm 172a. Genisse (…) Elle est pleine, tr. «Dalhed i-déss.»

  ●(1909) BROU 222. (Eusa) On prononce : Delc'heur, quelque fois : delc'har – Ce mot se dit aussi absolument des femelles qui gardent ou rejettent le sperme : Ar gazek ne zalc'h ket.

  (10) Derc'hel penn da ub. : tenir compagnie à qqn.

  ●(1857) HTB 111. He c'hoar-all a choumas da zerc'hel penn d'he mam, o heul an eil hag eben eur vuez euz ar santela.

  (11) Derc'hel penn da ub. : tenir tête à qqn.

  ●(1911) BUAZperrot 135. Nikun ne c’hell derc’hel penn d’ezan. ●(1916) KANNlandunvez 53/375. mes dourn Doue a skor c’hoaz hor bro pe guir e sikour anezhan da zelc’her penn d’he enebourien ken gallouduz, ha roet dezhan ar gounid meur a dro.

  (12) Derc'hel kaoz gant ub. : s'entretenir avec qqn.

  ●(1903) MBJJ 3. plijout 'ra d'ean delc'hel kauz ganimp.

  (13) Derc'hel ub. a-sav : faire s'arrêter qqn.

  ●(1907) PERS 314. N'helle morse mont d'an iliz (…) heb beza diarbennet, dalc'het a za.

  (14) Derc'hel stad a, eus : tenir compte de, être fier de.

  ●(1862) JKS.lam 303. Tud zo hag a zalc'h muioc'h a stad euz a varnedigesiou ann dud eget na zalc'hont euz a varnedigesiou Doue. ●422. N'euz den evit servicha daou vestr ; rak (…) pe e talc'ho stad euz ann eil hag e raio fae war egile.

  ●(1907) VBFV.fb 21. tenir compte, tr. «derhel stad.» ●(1913) AVIE 260. hemb derhel stad a gement sé.

  (15) Derc'hel douetañs diwar-benn ub. : nourrir un doute à l'égard de qqn.

  ●(1935) SARO 18. Den ebet mui ne zalc'he douetans diwar e benn.

  (16) Derc'hel anv : maintenir le souvenir.

  ●(1911) BUAZperrot 580. Evit derc'hel hano eus eur burzud ker bras, Doue a voullas e roudou var ar ster.

  (17) Derc'hel kriz : tenir bon, ne pas se décourager.

  ●(1910) ISBR 57. Luner e zalhé kri hag e aséé rein kalon d'é veneh ha d'é dud.

  (18) absol. Se contenir.

  ●(1872) ROU 78b. Je me suis contenu, tr. «dalc'hed em euz ganein.»

  (19) Derc'hel groñs : soutenir mordicus.

  ●(1861) BSJ 217. Ean e brofætis arlerh de sant Pièr en en devehé-ean bet nahet tair gùéh quênt cân er hoq ; neoah sant Pièr e zalhé gronce ne vehé quet bet arrihue quement-cé guet-hou.

  (20) Contenir.

  ●(c.1500) Cb 34b. cest mesure de terre qui contient de toutes pars cent pies. b. vn pez douar a delch cant troatet a pep tu.

  ●(1659) SCger 30a. contenir, tr. «derc'hell, p. dalc'het.»

  ●(1857) CBF 39. Eur boezellad a zalc'h daou hektolitrad tost da vad, tr. «Un boisseau vaut deux hectolitres à peu près.»

  (21) Derc'hel peg : tenir bon, ne pas lâcher.

  ●(1936) IVGA 24. N'ouzez ket derc'hel peg (...) dalc'h peg start..

  (22) Derc'hel krog en udb. : tenir qqc.

  ●(1710) IN I 210. ar vugaligou, pere a zalc'h crog en o Zat gant un dourn hac a gutuil mouar gant eguile ahed ar c'harz.

  ●(1975) BAHE 87/10. derc'hel krog en ur rolig.

  (23) Derc'hel a-benn : tenir (le bateau) bout au vent.

  ●(1944) GWAL 163/170. (Ar Gelveneg) «Paotred kreñv, tud start a ranker kaout evit derc'hel a-benn.» ●(1979) VSDZ 56. (Douarnenez) Ma 't eus c'hoant, pa yee ar c'hanod a-benn a vie gantañ ur roued… e-barzh ar c'hanod bihan petra… setu vie dalc'het a-benn, vie daou zen e terc'hel a-benn tr. (p. 220) «Si tu veux quand le canot était de bout, il y avait le filet derrière… avec le canot… et il fallait tenir de bout, il y avait deux hommes avec leur aviron qui tenaient le canot de bout.» ●57. setu evit derc'hel a-benn neuze, oa un war ar skoaz hag un war an treust, tr. (p. 221) «pour tenir le bateau dans le lit du vent il y avait un homme à l'aviron treust et un autre à l'aviron skoaz.»

  (24) Empêcher.

  ●(1633) Nom 174b. Calamus : ce qui tient afin que l'hameçon n'aille au fond : an lig pe'n bluen á delch na da an luguen (lire : higuen) dan gouelet.

  (25) Derc’hel da + v. : continuer.

  ●(1867) GBI I 154. Me dalc'ho da vale, noz-de, tr. «Je marcherai, nuit et jour.»

  ●(1904) DBFV 43b. derhel, part. dalhet, v. a., tr. «continuer, persévérer (de, à).»

  (25) Derc’hel + v. : continuer.

  ●(1942) DHKN 63. rak a skoéans dehi éh oè ur beizantéz ag er Pemp-Hent e anaùé, hag e vehè bet ret dehi, penevé-sé, derhel komz dehi.

  (27) Tenir (un commerce).

  ●(c.1680) NG 187. Nep a dalhé ostaleri, tr. « Those who kept inns. »

  ●(1877) BSA 213. Joseph-Mari Guillemet hag he bried a zalc'he eun tam stal marc'hadourez e Locmine.

  ●(1902) PIGO I 68. hag an evoa 'n em laket da zerc'hel hostaliri.

  II. V. tr. i.

  (1) Derc'hel àr, war ub., war-dro ub. : insister auprès de qqn, faire pression sur qqn.

  ●(1792) HS 179. tut amouèt e zalh ar re-ré-ral divet (lire : d'ivet). ●(17--) TE 29. Ean e zalhas quemènt ar nehai ma hoènt bet èl contraignét de monèt guet-ou.

  ●(1825) COSp 138-139. hac èl ma talhai hi arnehou d'achiue, ean e zisparissas. ●(1857) HTB 69. dre forz derc'hel war he dro (…) an tad (…) a bromettas an dra. ●(1897) EST 56. er filajerion (...) e zalh ar nehi.

  ●(1907) BSPD I 224. ean e zalhas kement arnehon m'el lakas ér fin d'er gér eit chervij é vro. ●(1908) PIGO II 32. mes n'houllas ket derc'hel warnon. ●(1910) DIHU 58/60. Kaer en devoé Childebert derhel arnehon ne oé ket bet aveit er goarn étaldon. ●(1913) AVIE 203. ha dalh ar en dud de zonet abarh eit ma vou lan me zi. ●(1977) LLMM 184/369. an aotrou Gô, hag en doa dalc'het kalz warnon evit mont da skolaer kristen.

  (2) Derc'hel mat da ub. : rester avec qqn, lui tenir compagnie.

  ●(17--) TE 3. ha n'en doai dén de zerhel-mat dehou. ●(17--) VO 40. Caër hur boai bet ou supliein de zerhel mat temb.

  ●(1905) IMJK 299. hui e zalh mat d'ein ém ol trebilleu. ●(1934) BRUS 86. Tenir (compagnie), tr. «derhel (mad).» ●(1937) ALMA 157. me a reio ho teurel en eur prizoun tenval, gand ar razed hag an naered, da zerchel mad d'eoc'h ! ●(1939) KOLM 94. é tè paréadeu Éled de zerhel mat dehon, tré ma vezè é pedein.

  (3) Derc'hel mat da ub. : suivre qqn qui court.

  ●(17--) VO 68. hi e hum laqua a-bèn de ridêq guet quement a hærr, ne vou hanni capable de zerhel mat dehi.

  (4) Derc’hel mat da ub. : contrôler qqn.

  ●(1977) BAHE 95/26a. Met kit ’ta da zerc’hel mat d’ar vugale.

  (5) Derc’hel kloz da ub. : rester près de qqn.

  ●(1975) LLMM 169/101. ha fellout a rae dezhañ derc’hel kloz dezhi.

  (6) Derc’hel kloz war : taire.

  ●(1838) CGK 4. Mœstrounia e zantimant, delc’hel claus var e sonjou.

  (7) Derc’hel stag ouzh ub. : rester près de qqn.

  ●(1907) AVKA 141. setu tri de ma talc’hont stag ouzin.

  (8) Derc’hel tost d’udb. =

  ●(1877) EKG i 212. neuze, kerkoulz ha breman, pa vez trouz ha dispac’h er vro, pep hini a zalc’h tost d’he arc’hant.

  (9) Derc’hel yud d’udb. : tenir fermement à qqc.

  ●(1915) HBPR 87. Mez Directoire an Departamant a zalc’has yud d’ar pez hen doa gourc’hemennet.

  (10) Derc’hel berr war ub. : tenir qqn en échec.

  ●(1872) ROU 82a. Tenir en échec, tr. «Delc’her berr.» ●(1890) BSS 3. evit derc’hel berr var an heretiket.

  (11) Derc’hel berr gant, war ub. : tenir la bride courte à qqn, tenir qqn de court.

  ●(1732) GReg 226b. Tenir de court la jeunesse, tr. «Derc’hel berr gand an dud yaouancq.»

  ●(1904) SKRS i 179. ar vistri ha mestrezed a zalc’h berr var dud ho zi er pez a zell ouz ar pedennou e kommun. ●(1905) KANngalon Here 510. d’an oad m’o deuz muia izoum da veza kelennet mad ha dalc’het ber varnho.

  (12) Derc’hel reut war ub. : serrer la vis à qqn.

  ●(1924) BILZbubr 43/1020. Red eo delc’her reut var ar pôtr, pe e teuio da vea eur gwall den evelato.

  (13) Derc’hel strizh war : maîtriser.

  ●(1864) SMM*** 225. he oll skianchou a zalc’he striz varnezo dre ar vertus-ma.

  (14) Derc’hel war e deod : tenir sa langue.

  ●(1872) ROU 101a. Retenir, sa langue, tr. «Delc’her var e deod.»

  ●(1904) SKRS i 201. he gamaladed a zalc’he bepred var ho zeod, en he gompagnunez.

  (15) Derc’hel d’e c’her : tenir sa parole.

  ●(1856) VNA 191. Tiendrez-vous votre parole ? tr. «Derhel e rehait-hui d’hou quir ?»

  ●(1920) FHAB Meurzh 260. me am eus roet va ger, hag a zalc’ho d’am ger.

  ►absol.

  ●(1838) CGK 11. Touët cals derc’hel neubeud, a zo ar c’hiz bremâ.

  (16) Derc’hel d’e grog : tenir ce que l’on tient.

  ●(18--) SBI ii 48. me a dalc’ho mad d’ar c’hrog, tr. «je me garderai de lâcher prise.»

  (17) Derc’hel war : refréner.

  ●(1872) ROU 99b. Refréner, tr. «Derc’hel var.»

  (18) Derc’hel àr ub. d’ober udb. : forcer qqn à faire qqc.

  ●(1792) HS 179. lièss enn-e-hum gave tut amouèt e zalh ar re-ré-ral divet.

  III. V. intr.

  (1) Derc'hel tomm : tenir bon.

  ●(17--) EN 2785. delhomb tom, hac astomb ; quomans a ra scuisan, tr. «tenons chaud, et hâtons-nous, il commence à se fatiguer.»

  (2) Derc'hel a-dreñv : fainéanter.

  ●(1958) BRUD 4/83. Evel kalz a gemenerien, e oa Yann eun den dieguz, troet da zerhel a-dreñv.

  (3) Derc'hel mat : persister.

  ●(1790) MG 115. rac merhad ne fal quet deoh derhel-mat de guhein er péhet-ce ?

  (4) Derc'hel ouzh : résister à.

  ●(1849) LLB 817-819. Er gué zen (…) / e zalh doh en harnan.

  (5) Derc'hel gant an-unan : retenir ses sentiments, se retenir.

  ●(1868) KMM 160. Ar Verc'hez a oe braz e c'hlac'har (…) evelato (…) e talc'has ganti. ●(1880) SAB 33-34. Atau, pa ranc un den ameni, stourm outa e unan, delc'her ganta (…) e ra ur zao varzu ar baradoz. ●(1890) MOA 117b. Je taâche (je m'efforce) d'apaiser ma colère (je me retiens), tr. «derc'hel a raan gan-en.»

  (6) Derc'hel da : continuer à.

  ●(1907) BOBL 25 mai 139/2e. Paotred ar gwin (…) a zalc'h da ober trouz. ●(1907) BOBL 19 octobre 160/2e. An dic'hlan dour a zalc'h da ober reuz er C'hreizdeiz.

  (7) Derc'hel da vont : continuer.

  ●(1907) BOBL 04 mai 136/2c. grev mevelien ar bolonjerien a zalc'h da vond.

  (8) Derc'hel mort : tenir fermement.

  ●(1950) KROB 25/6. p'en deze sanailhet eur zoñj bennak en e benn, e talc'he mort evel ar brennig ouz ar reier.

  IV. V. pron. réfl. En em zerc'hel.

  (1) Se tenir (dans une position).

  ●(c.1500) Cb 17a. [arretaff] g. se tenir droit. b. enem derchell effn.

  (2) Se tenir (dans un endroit).

  ●(1633) Nom 43a-b. Turbinati pisces : poisson qui se tiennent en coquille sabotée : vn pesq en em delch en vn croguus (lire : croguen) eguis vn bottes prenn.

  (3) Se tenir.

  ●(1834) SIM 55. An den en deveus furnez a vel a bell hac en em dalc'h war e eves.

  (4) En em zerc'hel (d'ober udb.) : continuer (à faire qqc.).

  ●(1974) YABA 31.08. A hendaral, ean en um zahlè de vambochal épad ma vezè ur blank en é sakod.

  V.

  (1) Derc'hel berr da sugelloù da ub. : voir sugelloù.

  (2) Derc'hel penn ar vazh : voir bazh.

  (3) Derc'hel ar c'habestr re laosk : voir kabestr.

  (4) Derc'hel mat d'ar belost : voir belost.

  (5) Diaes evel derc'hel ur bramm war beg un ibil : voir bramm.

  (6) Derc'hel krog en e neudenn : voir neudenn.

  (7) Derc'hel e droad er pal : voir troad.

  (8) Derc'hel ar gouloù : voir gouloù.

  (9) Derc'hel mat d'e askorn : voir askorn.

  (10) Derc’hel uhel e vanniel : voir banniel.

• derc'hent
  derc'hent

  m., prép. & conj.

  I. M.

  (1) La veille de.

  ●(1732) GReg 546a. Le jour avant la bataille, tr. «derc'hent ar c'houmbat.»

  ●(1877) BSA 186. Derc'hent gouel Nedelec. ●(1877) EKG I 293. derc'hent an emgann.

  ●(1906) BOBL 22 décembre 117/1a. Nedelek eo delc'hen ar c'halanna. ●(1911) BUAZperrot 93. derc'hent da c'hinivelez. ●(1921) PGAZ 70. derc'hent ar foar. ●(1924) BILZbubr 40/897. derc'hent ar pardon, de ar pardon ha de an adpardon. ●(1933) MMPA 158. derc'hent gouel Hanter-Eost.

  (2) An derc'hent : la veille.

  ●(1732) GReg 282b. Devant-hier, avant-hier, tr. «An dec'hent.» ●546a. Le jour precedent, tr. «An derc'hent.»

  ●(1957) BRUD 2/42. Esoh, avad, e oa he spered evid an derhent hag an hast da weled hoaz dremm garet he mab, a-barz ma vije douget d’ar bez, a roe nerz dei da zifrea ar gwellika ma helle.

  (3) En derc'hent da noz : la veille au soir.

  ●(1878) EKG II 12. Ar re a ioa eat d'ar gear, enn derc'hent da noz.

  ►

  ●(1942) DRAN 94. Gant skrapadeg dichipot ar yer dre ar vourc’h, didudet en derc’hent.

  II. Loc. prép. Da zerc'hent : la veille de.

  ●(1882) BAR 222. Da zerc'hen goel Maria.

  III. Loc. conj.

  (1) Derchent ma : la veille du jour où.

  ●(1912) MMPM 73. Selaouit Jezus derc'hent ma varvaz.

  (2) An derc'hent ma : la veille du jour où.

  ●(1889) ISV 59. an derc'hent m'en em lakejont en hent.

• derc'hent-dec'h
  derc'hent-dec'h

  adv. & m.

  I. Adv. Avant-hier.

  ●(1464) Cms (d’après GMB 154). Dez quent dech, avant-hier. ●(1499) Ca 59b. Dezquentdech. g. le iour deuant hier.

  ●(1659) SCger 10b. auant-hier, tr. «déquentdec'h.»

  ●(1857) CBF 111. derc'hent deac'h ez is da zibaba ar re wella, tr. «avant-hier je fus choisir les plus beaux.»

  II. M.

  (1) An derc'hent-dec'h : l'avant-veille (quand on parle à son sujet).

  ●(1732) GReg 282b. Devant-hier, avant-hier, tr. «An derc'hent deac'h. an derc'hent dec'h.»

  (2) En derc'hent-dec'h : pendant l'avant-veille.

  ●(1878) EKG II 105. Enn derc'hent deac'h n'oa soudarded nemed e Berven.