Recherche 'gen...' : 29 mots trouvés
Page 1 : de gen (1) à genver (29) :- gengen
f. –où d. divc'hen Joue.
●(1499) Ca 103a. Guen. g. ioue. l. hec gena / ne. ●(c. 1501) Lv 232/15. guen gl. Faux. ●(1530) J p. 76a. Ha gant quil e palu / A scoas hon saluer / Oar he guen tener, tr. «et il frappa notre sauveur du revers de la main, il le frappa sur sa bouche délicate.» ●(1575) M 208. diouz na fry na diouguen, tr. «au nez ou aux joues.» ●3440. Fry ha diou guen à certen ha guenou, tr. «Nez et joues, certes, et bouche.»
●(1732) GReg 544a. Joue, tr. «ãls. gûen. p. diouguen, guenau. gen. p. genaou.» ●(1752) PEll 334. Ghen, jouë, machoire.
- genakgenak
m. –ed (ornithologie) Fou de Bassan.
●(1919) DBFVsup 38a. kéak (Gr[oix], tr. «sorte d'oiseau.» (1970) GSBG 9. (Groe) gənak, tr. « fou de Bassan. » ●148. daou gənak, tr. «deux fous de Bassan.»
- genaouadgenaouad
m. & adv. –où
I. M.
(1) Bouchée.
●(1499) Ca 103b. Guenouat. g. bouchee. ●(1633) Nom 19b. Bucca : iouës : guenaouat. ●56a. Buccea, buccella : morceau, bouchée : vn tam, guenaouat.
●(1659) SCger 15b. bouchée, tr. «guenaouat.» ●152b. guenaouat, tr. «bouchée.» ●(1732) GReg 106a. Bouchée, plein la bouche, tyr. «Guenaoüad. p. guenaoüadou. guinauad. p. ou.» ●(1752) PEll 334. Ghenaouat, bouchée, plein la bouche.
●(1869) HTC 97. eur c'hinaouad vara. ●(1870) MBR 232. eur c'henaouad dour a strink war-n-han, hep koll eur (lire : eunn) diveradenn. ●(1889) ISV 171. eur c'hinaouat goat bennag.
●(1902) PIGO I 216. eur c'hinaouad bara. ●(1907) BOBL 04 mai 136/2f. Mouget gant eur c'henaouad krampouez. ●(1943) FATI 86. eur genaouad bara.
(2) Bêtise que l'on dit.
●(1906-1907) EVENnot 15. (Priel) N'e ket fin ker ; dont a ra génaouado gantan awejo ken en eve poan an nen e chom hep c'hoarzin, tr. «bêtises.»
II. Adv. A-c'henaouadoù : par bouchées.
●(1926) FHAB Mezheven 230. Kadiou a ziskolpe bara a c'henaouadou.
- genaouatagenaouata
v. intr. Regarder avec curiosité.
●(1869) FHB 237/222b. Da vont ha da zont dre ruiou, da zellet, da c'hinaouata oc'h kement a velje.
●(1926) FHAB Eost 319. digas a res an holl da c'hinouata ouzomp. ●(1931) VALL 53b. faire le badaud, tr. «genaouata.» ●(1955) VBRU 45. ha me bountañ va fenn e-maez ar prenestr da c'henaouata.
- genaoueggenaoueg
m. genaoueion
I.
(1) Homme qui a une grande bouche.
●(1464) Cms (d’après GMB 297). guenouec, gouliart. ●(1499) Ca 103b. Guennouec. g. goillart. ●(1521) Cc. genouecc, coillart. (d'après GMB 297). ●(1633) Nom 270a. Bucco, bucculentus : iouflu, ou gueulard, qui a la bouche grande : guenaoüec, en deus guenou bras ; raouen guenou.
●(1732) GReg 105b. Celui qui a une grande bouche, tr. «guenaoüeq. p. guenaouéyen, guenaoüegued.»
●(1876) TDE.BF 226a. Genaouek, s. m., tr. «Qui a une grande bouche.»
(2) Imbécile, niais.
●(1857) CBF 122. Petra rez-te aze, genaouek ? tr. «Que fais-tu là, imbécille ?» ●(1869) SAG 97. a vev brao divar goust ar c'hinaoueyen. ●(1876) TDE.BF 226a. Genaouek, s. m., tr. «benêt, imbécile.»
●(1909) KTLR 150. Hag en eur he velet an oll a lavare : « Eur ginaouek ! ●(1910) MBJL 68. met aman e zo kement a c'henoeien. ●(1913) PRPR 107. Pa wel eur ginaouek, eur ginaouegez, eur bleup. ●(1924) BILZbubr 41/947. ginaoueien a zo ac'hanoc'h ! ●(1924) BILZbubr 46/1091. Mab gast ! ginaouek ! eme an Touz da Vilzig, teuler er mor mab an ôtrou ! ●(1929) MKRN 114. Saperdaouzek ! eme Napoleon, hirras am boa da welet an tamm genaouek en deus bet an hardisen... tr. «sapristi ! dit Napoleon, il me tardait de voir l'espèce de nigaud qui a osé…» ●(1955) STBJ 130. «Ginaoueg !» emezon «ma karjes 'tije bet kement-all ! Met n'out nemet eun alvaon hag eur c'hac'h-alañig !»
II. (Blason populaire) Genaoueien Kamlez : surnom des habitants de Camlez.
III. Genaoueg evel ur ribot : voir ribot.
- genaouegalgenaouegal
voir genaouegiñ
- genaouegezgenaouegez
f. –ed Femme imbécile, niaise.
●(1869) KTB.ms 14 p 294. na t'euz ket laret d'ehan dont, genaoueges ?
●(1913) PRPR 107. Pa wel eur ginaouek, eur ginaouegez, eur bleup.
- genaouegiñ / genaouegalgenaouegiñ / genaouegal
v. intr.
(1) Rester bouche bée.
●(1838) CGK 14. un eur da c'hinaouëgui.
●(1931) VALL 53b. faire le badaud, tr. «genaouegi.»
(2) Genaouegiñ ouzh, dirak ub. : rester la bouche bée devant qqn, qqc.
●(1869) FHB 227/141a. da c'henaouegi oc'h an dud. ●(1890) MOA 146b. Regarder, la bouche béante, comme un benêt, tr. «ginaouegi oc'h.» ●(1893) IAI 256. Ginaouegi a reont dirag kement lakipot a deu da floura ho c'hein.
(3) par ext. Perdre son temps à ne rien faire, badauder.
●(1877) EKG I 217. Me, euz va zu, ne jommign ket da c'hinaouegi.
●(1906) BOBL 10 février 73/2d. chom eno da c'hinaouegal. ●(1910) MBJL 68. tud o c'henoegal er ruio. ●(1919) BUBR 3/64. n'eus ket amzer da chom da c'hanaouegal.
- genaouekgenaouek
adj.
I. Qui a une grande bouche.
●(1659) SCger 15b. grande bouche, tr. «guenaouec.» ●70b. iouflu, tr. «guenaouec.» ●(1752) PEll 334. Ghenaouec, qui a une grande bouche, de grandes machoires.
II. péjor.
(1) Sot.
●(1878) EKG II 118-119. pa zonjiz oan ginaouek o lezer va skeul er meaz.
●(1905) HFBI 198. goudé béza lavaret kénavezo dar récévour guinaouoc-sé. ●(1906) KANngalon C'hwevrer 39. evit beza re c'hinaouek. ●(1918) LZBt Mae 11. En den diwar ar meaz, gwisket fall, aer c'henoeg dean a zigoue.
(2) Chom genaouek : être déconcerté.
●(1956) BLBR 91/14. an holl a oa chomet ginaouek da zellet ouz o bizied sec'h.
- genaouiñgenaouiñ
v. intr.
I.
(1) Rester bouche ouverte.
●(1732) GReg 87b. Béer, ouvrir la bouche d'une façon niaise & admirative, tr. «Guenaoüi. pr guenaoüet.» ●(1752) PEll 334. On a fait de Ghenaoui, Dighenaoui, qui a la même signification de Bâiller.
●(1876) TDE.BF 226a. Genaoui, v. n., tr. «Ouvrir la bouche comme un benêt.»
(2) Badauder.
●(1911) KANNgwital 104/53. Ne ket dereat chom da c'hinaoui var hent ar brocesion.
(3) Genaouiñ ouzh ub. : regarder qqn bouche bée.
●(1855) TOB 8. Il s'arrêta comme un niais à me regarder, tr. «Chom a reaz da c'henaoui ouzin.» ●(1890) MOA 146b. Regarder, la bouche béante, comme un benêt, tr. «ginaoui oc'h, v. n.»
II. Genaouiñ evel saout : voir saout.
- genedgened
voir kened
- genedel
- genegellgenegell
m. –ed
(1) Gamin.
●(1876) TDE.BF 226a. Genegell, s. m., tr. «Gamin, en termes d'amitié, en interpellant un enfant.»
●(1927) GERI.Ern 173. genegell m., tr. «Gamin.» ●(1931) VALL 328b. Gamin, tr. «genegell pl. ed.»
(2) Celui qui s'occupe de ce qui ne le regarde pas.
●(1927) GERI.Ern 173. genegell, tr. «celui qui s'occupe de ce qui ne le regarde pas.» ●(1942) VALLsup 85a. genegell, tr. «celui qui s'occupe de ce qui ne le regarde pas.»
- genelgenel
v.
I. V. tr. d. Enfanter, mettre au monde.
●(1456) Credo 6-7. So conceuet an spirit glan han / guerhes maria ganet, tr. «Qui a été conçu de l'esprit sain / et est né de la Vierge Marie.» ●(1499) Ca 103a. Guenell. g. enfanter / naistre. ●(1633) Nom 241a. Patria mater, dicitur pro solo genitali, populanea mater, solum genitale vel natale : le pays d'vn chacun : bro pep den, en læch ma vez ganet pep vnan bro natal. ●(1650) Nlou 8. Mary en em dougas, en ganas en hasaou, tr. «Marie fut enceinte, l'enfanta avec respect.»
●(1659) SCger 152b. guenel p ganet, tr. «enfanter.» ●(c.1680) NG 175. Hou bugalé, quen mou ganer. ●192. prest de ganein he map. ●(1732) GReg 342a. Enfanter, tr. «Guenel. pr. ganet. Van[etois] ganeiñ. pr. ganet.» ●(1741) RO 2853. mé à hannas eur map.
●(1865) GBI I 388. Mill aoun am euz bikenn n'hen gan ! tr. «J'ai mil peur qu'elle ne le mette jamais au monde !»
●(1907) AVKA 9. Achu hec'h amzer ganthi, Elisabeth a c'hanas ur mab.
►absol.
●(17--) SP I 475-476. ari ew an termen / Ma zew ret din genel pe otramant mervel, tr. «le terme est arrivé / où il me faut enfanter ou autrement mourir.»
●(1911) BUAZperrot 456. dont a reas evit Elisabeth an amzer da c'henel, hag e c'hanas eur mab. ●891. Epad m'edont eno e teuas eviti ar mare da c'henel. ●(1915) MMED 57. Doue en doa lavaret da Eva (...) goude ar pec'hed : «Genel a reot er boan».
II. V. intr.
(1) Naître.
●(1867) BUE 200. bizitan al lec'h ma c'hanaz.
●(1907) KANngalon Gouere 454. Silvestr a c'hanaz e kear Osimo.
(2) Genel eus ub. : être enfanter par.
●(1877) BSA 11. digass eur Zalver, a dle genel euz eur Verc'hez.
●(1915) MMED 57. Ar skridou koz a lavar deomp eo ganet Mari euz sant Joachim ha santez Anna.
(3) Genel da ub. =
●(1906) KANngalon Mezheven 138. eur bleiz a zen a c'hanaz d'ezhan eur verc'h.
(4) (en plt des animaux) =
●(1995) BRYV III 17. (Milizag) Pa veze ganet eul loan bihan.
III. sens fig.
(1) [empl. comme subst.] Reiñ ar genel da : engendrer.
●(1834) SIM 202. Cetu ar guriosite o rei ar guenel d’ar finessa ha d’ar guevier.
(2) Poindre.
●(1942) DRAN 143. war-dro tarz an deiz o c’henel.
- geneliezh
- genergener
m. Gendre.
- genesausgenesaus
adj. Dédaigneux.
●(1732) GReg 253b. Dedaigneux, tr. «genesaüs.» ●Dedaigneusement, tr. «qer genesaüs evel n'-ouñ petra.»
- genezhgenezh
m. Nature, être.
●(c.1718) CHal.ms i. L'a nature nous a donné l'estre, tr. «en natur' en des reit er guenet demp.» ●mon estré, tr. «men gueneh, guenet.» ●on doit touiours auoir presente la bassesse de son estre, tr. «de liein arer endeuout berpet dirac en deulagat en Iseldet es ur gueneh. »
●(1904) DBFV 88a. geneh, genet, m., tr. «l'être.» ●hur geneh, tr. «notre nature. (Ch. ms.)» ●(1934) BRUS 197. L'être humain, tr. «er geneh.»
- genidikgenidik
adj.
I. (en plt de qqc)
(1) (Langue) natale, maternelle.
●(1576) Gk II 124. an habascder, ha rezder, an langaig guinydic ha maternel.
(2) (en plt d'un lieu) Natal.
●(1923) SKET I 14. an douar genidik. ●(1950) KBSA 7. hag e tistroas d'e barrez c'henidik. ●8. o bro c'henidik.
(3) Originaire.
●(1870) MBR vi. Ne glaskomp ket gouzout ama euz a be vro e c'hell beza ginidik marvaillou Breiz-Izel.
II. (en plt de qqn) Genidik a, eus : natif de.
●(1659) SCger 82b. natif, tr. «guinidic.» ●(1688) DOctrinal [pajenn ditl]. Composet, gant Breuzr Bernard ar speret santel, Religius Carmes, Guinidic à Lesnevenn, ha diviset e peder quefren é furm à dialog, entré ar Mestr, hac an Disquibl. ●(1710) IN I 126. o tremen dre an Escopti p'eveus a hini oa guinidic. ●(1732) GReg 650a. Natif, ive, tr. «Guinidicq. Van[netois] ganedicq.» ●Il est natif de la Grand'Bretagne, tr. «Eñ a so guinidicq a vreiz-veur.» ●(17--) TE 201. ér broyeu a béré é hoènt guênediq.
●(1856) VNA 119. Je suis natif de la paroisse de …, tr. «Guénédig-on a barræs …» ●(1870) MBR 260. euz a barrez Plougouloum oa ginidik. ●(1878) EKG II 186. ginidig a Borspoder. ●192. a be vro oa ginidik. ●215. ginidik a barrez Guisseny. ●(1882) BAR 34. Genedik e oe euz a Vreiz-Izel. ●(1894) BUZmornik 18. AR zant-ma a ioa ginidik euz ar Sirii.
●(1921) PGAZ 25. Paol an Ananoun a ioa ginidik euz Maner Kersabiec. ●(1924) BILZbubr 37/807. Bilzig a oa ginidik a Lokirek.
- genngenn
f. –où
I.
(1) Coin à fendre.
●(1499) Ca 103a. Guenn. g. coignet a fandre boys. l. hic cuueus (lire : cuneus) / ei.
●(1659) SCger 27b. coin a fendre du bois, tr. «guen da fauta queuneut, p. guenou.» ●152b. guen p. guennou, tr. «coin.» ●(1732) GReg 178b. Coin de bois, piece de bois fort aiguë qui sers à fendre, à presser &c., tr. «Guenn. p. guennou. guenn-preñ. p. guennou-preñ. Van[netois] guenn-coëd. p. guennëu-coëd.» ●Coin de fer, tr. «Guenn-hoüarn. p. guennou-hoüarn.» ●(1752) PEll 335. Ghenn, Coin à fendre de gros bois, & faire entrer par force en quelque ouverture étroite, à mettre sous la culasse d'un canon. Pluriel Ghennou.
●(1876) TDE.BF 226a. Genn, s. m., tr. «Coin de bois ou de fer pour fendre le bois ou la pierre ; pl. ou.» ●(18--) SAQ II 20. eur ienn stard, e pep penn euz ar vaz [skeul].
(2) (menuiserie) Genn-ingoch : rossignol.
●(1744) L'Arm 342a. Rossignol (…) De menuisier, tr. «Yænn-ingoche. f.»
(3) sens fig. Plantañ, sankañ ar genn : frapper, se battre.
●(1936) IVGA 210. gouren ha sanka yennou. ●(1972) SKVT I 50. em ije plantet ar yenn enni. ●96. Daou vartolod (...) a c'hoarie «plantañ ar yenn» an eil en egile.
II.
(1) Kavout ur c'henn hag ur prenn : comme une poule qui aurait trouvé un couteau.
●(1968) LOLE 34 (T) *Roc'h Vur. Pegen eüruz e oe o kemenn da Jenovefa ne zistroe ket gand eur bouh, kavet gantañ eur yenn hag eur prenn.
(2) En em silañ etre an horzh hag ar c'henn : voir horzh.
(3) na c'houzout gant peseurt koad ober gennoù : voir koad.
- gennañgennañ
v.
I. V. tr. d.
A.
(1) Enfoncer un coin dans qqc. dans le but de le fendre.
●(1659) SCger 27b. coigner, tr. «guenna.» ●(1732) GReg 178a. Cogner, ou, coigner, planter des coins de bois dans quelque chose, tr. «Guenna. pr. guennet.» ●178b. Mettre des coins en une bille de bois pour la fendre, tr. «Guenna ur vilh-goad evit he fauta.» ●(1752) PEll 335. Ghenna, fraper sur un coin, coigner.
●(1876) TDE.BF 226a. Genna, v. a., tr. «Faire entrer un coin dans du bois ou dans la pierre pour les fendre.»
(2) Enfoncer un coin entre le manche d'un outil et son ferrement pour l'affermir.
●(1732) GReg 178b. Mettre un coin dans un manche d'instrument pour l'affermir, tr. «Guenna troad ur benvecq evit e starda.»
●(1876) TDE.BF 226a. Genna, v. a., tr. «assujetir le manche d'un outil avec un petit coin, quand il joue dans son anneau.»
(3) par ext. Enfoncer, fixer (qqc. dans qqc.).
●(1866) LZBt Genver 94. staget (...) ho c'horvo ouz peulio iennet enn douar.
B. sens fig.
(1) Placer.
●(1903) MBJJ 270. Setu yennet ganin eur plede 'vit ar brezonek dirak unan euz taulenno ar Bater.
(2) Fixer.
●(1903) MBJJ 350. Kregi a ra komzo ar prezeger en hon c'halon. Yennan 'ra 'nê c'hoaz donnoc'h enni. ●(1910) MBJL 127. yennan start en hon c'hreiz ar volante da vean devot. ●(1911) BUAZperrot 722. Red eo ma veffe bet yennet start enni [ar Pologn] ar feiz-ze gant he sent koz. ●(1927) LZBt Genver 9. an ideou fôz a zo bet iennet ennê.
(3) Berner, duper, attraper.
●(1885) ARN 36. Duper. – Br. : Tapout (prendre, surprendre). Arg[ot] : Ienna. – Le mot ienn (coin) est breton ; le vebe ienna signifie donc : enfoncer des coins. De ienna dérive régulierement le substantif ienner (dupeur, filou). ●(1899) HZB 175. an hini a yenne an diaoul.
●(1913) ARVG Eost 187. Yennet e ve tud fin ; tapout a reont o lip pa zonjont an nebeuta ; kas divleupan ar re-all, alïes e vent divleupet o-unan. ●(1957) BRUD 2/48. …hag e klaske ar marhadour an tu d’e yenna p’e-nevoa kavet pleg ennañ. ●(1967) BRUD 26-27/34. red e oe deze dizrei d'ar gêr ken mezuz ha lern bet yennet gant eur yar.
(4) Attraper, prendre (qqn) en faute.
●(1966) BAHE 50/36. Yennet e oa bet Jañ-Mai ha tapet en devoa kroz 'vat.
(5) Gennañ ub. ouzh udb. : coincer qqn contre qqchose.
●(1963) LLMM 99/265. Ur bagad kelaouennerien, (…), o devoa yennet ouzh moger ur stal Vassili.
II. V. pron. réci. En em c'hennañ : se battre.
●(1972) SKVT I 125. abeg ebet, en ur soñjal ervat, d'en em yennañ, ur wech all.
- gennergenner
m. –ion Dupeur.
●(1885) ARN 36. Duper. – Br. : Tapout (prendre, surprendre). Arg[ot] : Ienna. – Le mot ienn (coin) est breton ; le vebe ienna signifie donc : enfoncer des coins. De ienna dérive régulierement le substantif ienner (dupeur, filou).
- gennheñvel
- gennheñvelenngennheñvelenn
f. –où Caractère, signe cunéiforme.
●(1931) VALL 176b. Cunéiforme subs., tr. «gennhéñvelenn f. pl. ou.»
(?) genou s. Manque de ce à quoi on est habitué. (?) gwennoù (?) cf. e gwenn : en aner.
●(1744) L'Arm 229a. Manque (…) De ce à quoi on étoit habitué, tr. «Gueneu.» ●Proverbe disant que la glace de Janvier qui empêche le Laboureur de travailler, ne le rend pas plus pauvre. Dissquéh, Labourérr, é Guennværr / Né vou gueneu é cornn he lærr.
●(1904) DBFV 88a. geneu, tr. «manque de ce quoi on était habitué.»
- genoù .1genoù .1
s. Manque de ce à quoi on est habitué. (?) gwennoù (?) cf. e gwenn : en aner.
●(1744) L’Arm 229a. Manque (…) De ce à quoi on étoit habitué, tr. «Gueneu.» ●Proverbe disant que la glace de Janvier qui empêche le Laboureur de travailler, ne le rend pas plus pauvre. Dissquéh, Labourérr, é Guennværr / Né vou gueneu é cornn he lærr.
●(1904) DBFV 88a. geneu, tr. «manque de ce quoi on était habitué.»
- genoù .2genoù .2
m. & adv. –ioù, –où
I. M. (en plt de qqn)
A. (anatomie) Bouche.
●(1499) Ca 103b. Guenou. g. bouche. ●g. torsion de bouche. b. guenou cam. ●(c. 1501) Lv 232/9. guenou gl. [O]s. ●(1557) B I 357. A ! paillardes ! pautres esou, / Penaux ez deu yen az guenou / Blasfemaff ma doeou louen, tr. «Ah ! coquine, fille dévergondée, comment ta bouche ose-t-elle blasphémer froidement mes dieux bienheureux.» ●(1633) Nom 270a. Bucco, bucculentus : iouflu, ou gueulard, qui a la bouche grande : guenaouec, en deus guenou bras ; raouen guenou.
●(1659) SCger 15b. bouche, tr. «guenou, p. oou.» ●152b. guenou, tr. «bouche.» ●(1732) GReg 105b. Bouche, tr. «Guenou. guenaou. Van[netois] guineü. H[aute] Corn[ouaille] guenau.» ●Petite bouche, tr. «guenaoüic. p. guenaoüigou.» ●Ouvrir la bouche, tr. «Digueri ar guenou.»
●(1831) RDU 168. hun deulegat, dihue scoharn, dihue-frên, guêneu, deu zorn hac ol er horf. ●(1839) BESquil 534-535. Er Goarnour (…) e ordrénas toullein é zivès ha passein dré-z-ai ur hardenad pé un alhuéicg hoarne aveit charrein é yêneu. ●(1847) MDM 50. diou c'hinou. ●(1854) PSA I 45-46. en ansaignementeu mad ha divin e zehé ag é hiéneu. ●63. chetui en dehuéhan conz e zeli donnèt ag hur guéneu. ●124. En Eutru Doué e ras nezé d'er horv-zé buhé dré en huéh ag é hiéneu. ●(1857) CBF 56. ar bastel bevin saourek-ma a ielo ebiou da c'henou, tr. «ce morceau friand te passera sous le nez.» ●(1860) BAL 188. e tirollas adarre da daoler goad a-leiz e c'hinou. ●(1885) KAV 20. En ho kinou un dant benag / A vransello anter distag.
●(1906) KPSA 96. na deu euz ar c'hinou nemet komzou a drugarez. ●(1913) HIVR 60. ur chapelet én ou dorn hag er beden ar ou géneu.
►d. (?).
●(1829) CNG 119. Ruet méma men di-guêneu / Ér Vamen a Oêd précius.
(2) Lèvre.
●(1557) B I 456. Na manet auen na guenou / Na vezo frotet competant, tr. «qu'il ne reste mâchoire ni lèvre qui ne soit vigoureusement frappée.»
(3) par ext. Visage, figure.
●(1878) EKG II 70. en eur blanta gant-han eur stafad a-dreuz he c'hinou.
●(1925) FHAB Mae 175. ken têr e lagad ha ma oa drouk-livet e c'henou.
B. [en locution]
(1) Genoù lous : personne qui est grossière.
●(1942) FHAB Meurzh/Ebrel 150. (note de F. Vallée) Genou louz a vez lavaret e Treger. E Kembraeg ez eus un dra evel-se ivez.
(2) Bezañ lous e c'henoù : être grossier dans ses paroles.
●(1975) LLMM 169/98. ma oa lous e c'henou un tammig, e oa troet da rentañ servij.
(3) Mont e genoù : rester bouche bée.
●(1936) IVGA 138. aet e genou o selaou. ●(1973) SKVT II 34. Aet e oamp, holl, e genou o selaou da goñchennoù.
(4) Serriñ e c'henoù : fermer sa bouche, se taire.
●(1867) FHB 119/113a. neuze eo red d'an dud ep relijion serra o guinou.
●(1908) PIGO II 52. Fanch (...) serret ho keno !
(5) Serriñ, prennañ, stankañ e c'henoù da ub. : clore le bec à qqn.
●(1868) FHB 194/304b. Setu aze penauz e serrer ho ginou d'an dud difeiz.
●(1901) FHAB Genver 207. stanca he c'hinou d'an den ze a rancan. ●(1925) BUAZmadeg 214. Isidor a brennaz ho ginou d'ezo.
(6) Digeriñ e c'henoù : ouvrir sa bouche, parler.
●(1877) EKG I 248. En aner e c'haloupe, den ne zigoraz he c'hinou.
(7) Foranañ e c'henoù : écarquiller la bouche.
●(1877) FHB (3e série) 4/31a. An oll a foranaz o ginou o sellet gant pegement a bres e saille va zud gant o guer carget betec ar bord.
(8) Disleviñ e c'henoù : écarquiller la bouche.
●(1970) BHAF 20. da zispourbella o daoulagad ha da zislevi o genou dirag mone-done ar bigi war al Liger.
(9) Rampañ e c'henoù : écarquiller la bouche.
●(1909) KTLR 148. Rampa a rea he c'hinou dirag an traou kaer-ze. ●237. ar Roue bihan a rampe he c'hinou hag a ziskolpe he zaoulagad.
(10) Rampañ e c'henoù : se fendre la poire.
●(1943) FHAB Gwengolo/Here 350. (Kleder) Rampa. Rampa 'ra e c'henou : c'hoarzin a ra a galon vat betek digeri bras e c'henou.
(11) Chaokat e c'henoù : bavarder.
●(1929) EMPA 9. Hag evit klevet pôtred o chaokât o genou.
(12) War e c'henoù : tombé, renversé.
●(1902) TMJG 347. eun den mew bannag manet war hé c’héno. ●(1954) LLMM 42/13. met kentizh ha ma fell dezhañ sevel ha kerzhout, raktal e ramp e droad ha kouezhet eo a-hed e gorf, met war e c’henou an dro-mañ.
(13) Mont e genoù : écarquiller la bouche.
●(1920) MVRO 53/4a. me a iee e genou o sellet evit ar (lire : an) nousped kweach euz [ar] c'hornad bro.
(14) Ober e c’henoù bras : faire son curieux.
●(1955) VBRU 31. Ha me kerkent all war ar c’hae d’ober va genou bras, met netra ne welis nemet boned krevek ar priñs o vransigellat a-us d’ur morad ofiserien a renk uhel, rak ur stumm fentus da gerzhout en devoa ar freilhennek treut-kagn-se.
C. [employé en insultes]
(1) Genoù plankenn =
●(1943) FHAB Gwengolo/Here 346. Ha perak out aet gantañ, genou plankenn ma'z out ?
(2) Genoù patatez : patate.
●(1909) KTLR 53. Ginou patatez, a lavaraz d'ezhan, brema out brao ! ●(1924) YAYA 23. me n'oun ket eur ginou patatez.
(3) Genoù lachefre : large bouche.
●(1909) FHAB Eost 231. eur fri kaouenn, eur ginou lachéfré, eun helgez baz-dotu. ●(1909) FHAB Kerzu 380. e c'hinou lachefre o tigeri. ●(1935) ALMA 162. pebez genaou lechefre a rit d'in !
(4) Genoù tartez =
●(1911) KKAF 70. Deuz buhan ta, ginou tartez ! ●(1928) KANNkerzevod 25/10. Me zesko d'it, ginou tartez ! ●(1950) KROB 26-27/19. An hini a glevfe houmañ ar genou tartez-mañ ! ●(1950) KROB 30/13. Forz a ra dit-te, genou tartez, a gendalc'has Janig.
(5) Genoù gwelien =
●(1972) SLVT I 28. Tad ar vosenn, penn-bombard, penn-peul, marc'h-loar, boc'h bidi Botigao, genoù gwelien, tourc'h togn, hoc'h-gouez Plovan, ampoezon, droch ar pardon, leue geot, mab Kain, muzelloù kig-sall, chug biz, jañ-blev diforlinket !...
(6) Genoù krampouezh
●(1922) FHAB Du 349. Me zesko d'it, ginou krampoez !
D. (Blasons populaires).
(1) Genaouioù bras Langoad : les grandes gueules de Langoat.
●(2004) TROMK 218. Genoioù bras Langoad ! X eus ar Roc'h e marc'had bio Diwan en Langoad 2000. ●(2016) TELGR (02.08.2016) [44a] (Daniel Giraudon). Genoioù bras Langoad, tr. « Grandes gueules de Langoat ».
(2) Genaouioù kelien Langoad.
II. M. (en plt de qqc.)
(1) Gueule, ouverture, entrée.
●(1575) M 1659-1660. an yffernn (…) / dygor plen he guenou, tr. «l'enfer (…) / sa bouche grande ouverte.» ●(1633) Nom 134b. Præfurium, prognigeum : la gueule du four : guenou, pe an nor forn. ●240a. Putei crepido, vulgò os putei : le bord du puits : bord an punçc, pe an guenou.
●(1877) BSA 78. ginou ar feunteun stanket gant eur mean. ●(1878) EKG II 49 & 50. e ginou ar punz.
(2) =
●(18--) SAQ I 250. Eur penn euz ar groaz-se a stouf ginou an ifern.
● (1903) MBJJ 54. teul he dour bervet dre c'heno ar mene-tan. ●(1905) IVLD 210. ginou ar Grott.
(3) Embouchure (d'un canon).
●(1877) EKG I 234. eur pez kanol hag en doa eur ginou du.
●(1909) KTLR 23. ginou eur pez kanol.
(4) =
●(1883) MIL 138. En dro da c'hinou ar porched.
●(1936) IVGA 45. e genou ar pont.
(5) Ouverture (de tenailles).
●(1872) GAM 36. Gïnou eun durkez.
(6) Bord (d'un pot, etc.).
●(1904) ARPA 37. Hag e cargjont anezho [ar podoù] betek ar ginou.
(7) Pied, départ (d'un escalier).
●(1878) EKG II 125. hag e kleven, dre c'hinou ar skalier, ar zoudarded o tont d'an neac'h. ●126. e teuiz c'hoaz da zelaou e ginou ar skalier. ●131. o krial e genou ar skalier.
(8) Ouverture, gueule.
●(1877) BSA 78. ginou ar feunteun stanket gant eur mean. ●(1878) EKG II 49. e ginou ar punz. ●138. ginou ar siminal a zo ledannoc'h eged he vek.
(9) (?) Patte (d'une cloche) (?).
●(1869) KTB.ms 14 p 132. stoufet gant stoup geno ur c'hloc'h braz.
(10) Embouchure.
●(1633) Nom 246a. Ostium fluminis, fauces : la bouche d'vne riuiere, où elle tombe en mer : guenou an riffier en læch ma deu da couezaff en mor.
III. Adv.
(1) A-c’henoù : Oralement, vocalement, de vive voix.
●(1576) Gk i 228. Confes à calon hac à guenou. ●(1576) H 8. Confessaomp a guenou ha credomp a calon, tr. « Let us confess by mouth and believe in heart. » ●(1621) Mc 42. pe quement bennac ez lauaré an contrel á guenaou.
●(1727) HB 69. nonpas hepquen a c’henou. ●498. a-speret hac a-c’henou. ●(1732) GReg 785b. Réaliser des offres labiales, tr. «Reali an offrou græt a c’henou.»
●(1859) MMN 76. n’eo ket a c’hinou hebken. ●(1869) EGB 30. a c’héno, tr. «de bouche.» ●(1870) FHB 266/34a. da gridi a galon ha da brezeg a c’hinou. ●(1889) SFA 40. en eur bedi a c’hinou hag a galoun.
●(1906) BOBL 03 novembre 110 (stagadenn)/2b. ar pez a m’oa lavaret d’id a c’hinou disadorn diveza. ●(1911) BUAZperrot 490. hen anzav a ran a c’hinou.
(2) Loc. adv. a-c’henoù-mat : franchement.
●(1907) AVKA 173-174. ur gwir wirione a laran deoc'h a c'heno mat. ●295. Komzet am eus a c'heno mat ouz ar bed. ●310. Egile a rebechas a c'heno mad : «N'et eus ket eta mui a doujans Doue evid ar re-ze ?
(3) A c'henoù da c'henoù : de bouche en bouche.
●(1893) IAI 6. deuet beteg ennomp eb skrid, a rum da rum hag evel a c'hinou da c'hinou.
(4) Loc. adj. Pedenn a-c'henoù : prière orale, vocale.
●(1732) GReg 754a. Priere vocale, tr. «Pedenn a c'henou.»
IV. (blason populaire) Genaouioù bras Langoad : surnom des habitants de Langoat.
●(2016) TELG (02.08.2016) [44a] (Daniel Giraudon). Genoioù bras Langoad, tr. « Grandes gueules de Langoat ».
V.
(1) Treuzañ e c'henoù // Mont kamm e c'henoù // Kammañ e c’henoù : faire la grimace. Cf. kammañ e vuzelloù.
●(1732) GReg 929a. Tordre la bouche, tr. G. Rostrenen «treuza e c'hinou. treuza ar ginou.»
●(1931) VALL 483. Faire la moue, tr. F. Vallée «treuza e c'henou fam.» ●(1949) KROB 20/27 (L) *Paotr Treoure. Kamm ez eas e c'henou ! ●(1970) BHAF 31 (T) E. ar Barzhig. Kammañ a reas va genou ouspenn eur wech, med bep taol e seblante an evned-mor goapaad ahanon.
(2) Ober genoù bihan : faire la fine bouche.
●(1874) FHB 500/234a. Hag hi ho unan ne reont ket a c'hinou bihan evit ken (lire : hen) lavaret.
●(1927) TSPY 41 (L) L. ar Floc'h. Ha ne ran ket a c'henou bihan evit lavarout ez int holl lounkerien o zizun ! ●(1931) FHAB Eost 285 J.-M. Philippot. Kalz ne reant ket a c'hinou bihan evit diskleria oa echu he amzer gand an iliz, e Frans... ●(1931) VALL 290. Il vous demande sans façon 50 francs ! tr. F. Vallée «ne ra ket a c'henou bihan evit goulenn hanter-kant lur diganeoc'h fam.» ●(1932) FHAB Meurzh 128. Unan, em raok, hag he deus deskadurez, ne rae ket a c'henou bihan evit lavaret : «Berniou kamambre !» ●(1958) BLBR 110/4 (L) *Saig Santeg. Tonton Lomm avad, be-wech ma veze tommet dezañ ne ree ket a henou vihan evid he displega. (diwar Kannadig Landi Meurz-Here 1957)
(3) Kemer muzul genou ub. : voir un imbécile.
●(1908) PIGO II 88 (T) E. ar Moal. Biskoaz n'em oa kemeret muzul ken bras geno...
(4) Chom e c'henoù war c'hwec'h eur : être très étonné et surpris.
●(1908) PIGO II 168 (T) E. ar Moal. Ken prim ha ken dizonj e oa c'hoarvezet an tôl, ma chomas an tri soudard, evel ma ve lavaret, o geno gante war c'houec'h eur. ●(1966) BRUD 30/16 (T) E. ar Barzhig. Gand an druez, hag an heug ive, e oa chomet genou Jakez war c'hweh eur eur pennadig. ●(1970) BHAF 140 (T) E. ar Barzhig. Chom a reas va genou war c'hweh eur, ze 'zo sklaer. ●153. Chom a ris va genou war c'hweh eur dirag ar Hreisker ha touriou Landreger ha Kemper !
(5) Chom e c'henoù digor war greisteiz hanter : être très étonné et surpris.
●(1958) BLBR 111/7 (L) J. Seite. Chom a rejont, evel daou henaoueg, da zelled an eil ouz egile, o genou ganto digor war greisteiz hanter.
(6) (Chom, menel) e c'henoù war nav eur : être très étonné et surpris.
●(1926) BIVE 19 (T) E. ar Moal. C'hanta ? Respont a ri ? Chomet eo da c'henou ganit war nao eur ! ●(1935) ANTO 22 (T) *Paotr Juluen. Ne c'hoarvezo ket ganeoc'h evel gant unan eus ma mignoned, e levr-ofis gantan en e zaouarn, ha manet gant e c'henou war nao eur, o klevout kana an oferenn e zaozneg, ha nann e latin. ●53. Ma chome Yann-Grenn, ouz o c'hlevout, digor e c'henou gantan war nao eur. ●159. O klevout danevell Mimil, e chomas an holl, o genou digor ganto war nav eur, nemet an Aotrou Krec'h-Gwez. ●(1955) STBJ 215 (K) Y. ar Gow. Ha, pa voe difaziet, war-lerc'h ar bater a-zoare a glevas gant e genseurted, e chomas e c'henou war nav eur hag e kouezas e veud en e zorn. ●(1958) BRUD 4/84 (K) Y. ar Gow. Herve, o klevoud kement-se, a jomas e henou war nav eur.
(7) Chom gant e c'henou digor war nav eur hanter : être très étonné et surpris.
●(1948) KROB 6/13 *Yann Vad. Ya ! Galleg atao, pa ne gomprenan ket anezañ muioc'h eget latin an Aotrou Person... Ha me a jome aze, va genou digor war nav-eur-hanter ! ●(1966) BRUD 30/16 (T) E. ar Barzhig. Gand an druez, hag an heug ive, e oa chomet genou Jakez war c'hweh eur eur pennadig. ●(1981) ANTR 35 (L) *Tad Medar. Ha louarn a-walh eo an tamm anezañ evid distaga, pa zoñjer an nebeuta, ar rimadell a ra deoh chom gand ho kenou digor war nav eur hanter. ●94. An dimezell-skolêrez ne oar ger brezoneg e-bed. Setu ar paotr digor e henou gantan war nav eur hanter o klask kompren.
(8) Bezañ frank e c'henoù : avoir le verbe haut.
●(1936) PRBD 116 (L) K. Jezegou. Dreist-holl, ar re zo frank ho ginou e giz ma ve lavaret.
(9) Na welet nemet gant e c'henoù : être ivre.
●(1909) FHAB Eost 239 *Laouig Beg ar Spins. N'oa ket re abred, rag Kou a stoke e dreid ous kement kef a oa var an hent. Ne vele mui nemet gant e c'hinou. ●(1909) KTLR 24 (L) K. Jezegou. An hostis oa paot fin. Rei a reaz, deuz e vin guella, eur c'horfad da Lochore. Abarz pell, ar paour-keaz na vele mui nemet gant he c'hinou.
(10) Graet en deus e c'henoù goap eus e revr : il a vomi.
●(1936) IVGA 135 (Ki) Y. Drezen. «'M eus aon ne vo ket pell ma genou oc'h ober goap eus va... A, gast ! Biskoaz c'hoaz... ●(1974) SKVT III 93 (Ki) Y. Drezen. Respet deoc'h ! graet en doa dre e c'henou goap eus e reor.
(11) Bezañ brasoc'h e c'henoù eget e gof : avoir la bouche plus grande que le ventre. Cf. avoir les yeux plus gros que le ventre.
●(1912) MELU 416. Brasoc’h e I c’henou ‘vid I gov, tr. E. Ernault «Sa bouche est plus grande que son ventre, il veut avaler plus qu’il ne peut digèrer. (M. Lec’hvien).»
(12) Ober e c'henoù da ub. : dire à qqun ce qu’il à dire ou à faire. Cf. ober de veg da ub.
●(1867) FHB 121/134b (L). Ian-Per, great he c'hinou dezhan araog mont.
●(1907) AVKA 304 (T) Biler Azenor. Med Prinset ar veleien hag ar Penno braz ho devoa meret ar bobl, ha graet e c'heno dehan, da c'houl ma vije losket Barrabas ha ma vije lakaet Jesus d'ar maro.
(13) Lakaat ub. war e c'henoù : vaincre.
●(1870) MBR 60 (L) A. Troude. Sevel a reaz adarre brezel a-enep ar Zaozon (...) map ar roue ne roaz ehan d'ezho ken na oent lekeat war ho genou.
(14) Bezañ e anv em genoù : lorsque le mot à dire ne vient pas.
●(1923) AAKL 11 (L) Y.-V. Perrot. Hag an hini a vez atao ker seder ! Asa 'ta mat !... an aotrou... ho !... bah ! e hano a zo em genou !
(15) Kouezhañ a ray e c'henoù dioutañ : il en meurt d’envie.
●(1895) GMB 297 (T). pet[it] Trég[uier] koueañ rei i c'henoñ dut-añ, tr. «sa bouche en tombera = il en meurt d'envie.»
(16) Bezañ bav e c'henoù : avoir la bouche paralysée, ne plus savoir que dire.
●(1868) FHB 159/23a. Ar goall-gauzeour, mezeg ha deuet bao he c'hinou, ne voar mui petra a lavar.
(17) Pegañ ouzh ar genoù : dont ils se souviendront.
●(1919) BUBR 2/43 (T) Jules Gros. mar gellomp o devo eun distokaden, unan hag a bego ouz o genou !...
(18) Frotañ kaoc'h ouzh genoù an dud : voir kaoc'h.
(19) Tremen lost al leue dre genoù ub. : voir leue.
(20) Chom un troad leue en e c'henoù : voir leue.
(21) Dont dour (en / war) e c'henoù : voir dour.
(22) Kaout liv krampouezh Kemper : voir krampouezh.
(23) Teuziñ evel mel er genou : voir mel.
(24) Ne diwano ket ar fav en e c'henoù : voir fav.
(25) Chom ar biz en e c'henoù : voir biz.
(26) Bezañ evel ma biz em genoù : voir biz.
(27) Lakkat ar biz da ub. en e c'henoù : voir biz.
(28) Teuziñ ar sukr e genoù ub. : voir sukr.
(29) Parañ al loar en e c'henoù : voir loar.
(30) Kaout ur genoù da dapañ kelien : voir kelien.
(31) Bezañ balc'h e c'henoù : voir balc'h.
(32) Dont glas e c'henoù : voir glas.
(33) Ober ur vrae eus e c'henoù : voir brae.
(34) Bezañ en em gavet eus ar re gentañ nemet e marc'had ar genaouioù : voir marc'had.
- genoù-kamm
- genoù-pak-keliengenoù-pak-kelien
m. fam. Celui qui reste toujours la bouche ouverte.
●(1890) MOA 146b. Bouche toujours ouverte (gobe-mouche), tr. «ginou-pak-kelien, Fam.»
- GenverGenver
m.
(1) Janvier.
●(1499) Ca 103b. Guenueur. g. ianuier. ●(1633) Nom 223b. Ianuarus : Ianuier : Guenuer.
●(1659) SCger 67b. Ianvier, tr. «Guênver.» ●152b. Guenver, tr. «Ianvier.» ●(1727) HB 595. er pevarzecvet a vis Guenver. ●(1752) PEll 335. Ghenwer & Ghenver, Janvier premier mois de l'année.
●(1847) FVR 271. E miz Kenver, 1791. ●(1849) LLB 327. miz guenver.
►[empl. sans le mot «miz»]
●(1866) LZBt Ebrel 123. Enn Genver, daou-vla goude.
(2) Dent-Genver : chandelles de glace.
●(17--) EN 3000. eur garc dend genuer partoud stac [di]ousit, tr. «une charge de dents de janvier partout attachée à toi.»
●(1907) VBFV.fb 48a. chandelles de glace, tr. «dent genvér, pl. m.»
(3) Mitennoù Genver : chandelles de glace.
●(1919) DBFVsup 26a. mitenneu genvér, tr. «chandelles de glace.»