Devri

Recherche 'heol...' : 14 mots trouvés

Page 1 : de heol (1) à heolikan (14) :
  • heol
    heol

    m. –ioù

    I. (astronomie)

    A.

    (1) Soleil.

    ●(1499) Ca 109a. Heaul. g. soleil. ●(1576) Cath p. 7. sell ouz an heol han planedou, tr. «regarde le soleil et les planètes.» ●(1576) H 46. Heaul sclear, loar can, quen splan han efu, tr. « Clear Sun, white Moon, as bright as heaven. » ●(1650) Nlou 95. An eaul splan, hac an loar, / An douar à paras, tr. «le soleil éclatant et la lune, / la terre, il forma.»

    ●(1659) SCger 154b. heol, tr. «Soleil.» ●(1732) GReg 729a. Le soleil, tr. «An héaul.» ●(1792) BD 3779. an heol en de se agollo e sclerder, tr. «Le soleil, ce jour-là, perdra sa clarté.» ●(17--) TE 2. ean e grouéas en Heaul eit splannein durand en dé.

    ●(1838) OVD 170. ind e daie èl éerh doh en heaul. ●(1856) VNA 13. le Soleil, tr. «en Hiaul.» ●(1866) SEV 111. groez ann heol. ●(1869) HTC 106. an heol a bare varnhan a bloumm.

    ●(1912) AHBT 34. Splannein e hrei kent pèl èl en hiaul. ●(1912) MMKE xvii. Eun heol tomm eta, a bare hag a greske kaerder ar gouel. ●(1928) BREI 58/4b. an heol skedus o sederaat an treo hag an dud.

    (2) Edan tro an heol : sous le soleil, à la surface du globe, ici-bas.

    ●(1792) HS 35. er hérieu criminellan e vehai bet cavet, ahouel nezé, édan tro enn héaul.

    B.

    (1) Andenn heol : rayon de soleil.

    ●(1904) LZBg Meurzh 61. andenneu en hiaul.

    (2) Balvenn heol : rayon de soleil.

    ●(1847) BDJ 19. Balvenhou heol a rank beza her meas.

    (3) Bann-heol : rayon de soleil.

    ●(1907) FHAB Gwengolo 193. Fuet oant holl evel bleud en eur bann heol. ●(1923) FHAB C'hwevrer 61. ar poultrennouigou a welomp o tansal e bannou an heol.

    (4) Gwazhenn heol : rayon de soleil.

    ●(1866) SEV 87. Herodez a lugerne gant ar gwazennou heol a bare war-n-ezhan.

    ●(1906) KPSA 236. gwazennou diveza an heol.

    (5) Terenn heol : rayon de soleil.

    ●(1849) LLB 927-928. E ma ret mé tuemeint toh tereneu en heol.

    (6) Saezhenn-heol : rayon de soleil.

    ●(1911) SKRS II 80. Saezen-heol zo memez tra evel bann-heol, rayon de soleil.

    C.

    (1) Ur banne heol =

    ●(1962) TDBP II 31. Pa vez eur bannah heol, tr. «quand il y a un peu de soleil.»

    (1) Kog-heol : parhélie.

    ●(1927) GERI.Ern 304. kog-heol, tr. «parhélie, image du soleil réfléchie dans un nuage.»

    (2) Barr heol : apparition momentanée du soleil.

    ●(1732) GReg 779a. Le Soleil raïonnant par intervalles, tr. «Barr héaul. p. barrou héaul.»

    (3) Gorrenn-heol =

    ●(1867) FHB 103/401b. gorennou heol hag a zeo.

    ●(1935) FHAB Gwengolo 264. ha p'eo en em zispaket gorennou heol miz gouere. ●(1942) FHAB Meurzh/Ebrel 149. gorenn = gorenn-heol : mare m'en em ziskouez an heol pa vez goloet an amzer. ●(1943) FHAB Mae 273. gant e oabl glas, e c'horennou heol tomm. ●(1951) BLBR 36/2. an nevez amzer (...) gant e oabl glas hag e c'horennou heol.

    (4) Ruz-heol =

    ●(1928) DIHU 207/131. Ru-héaul, tr. «ciel rouge au levant ou au couchant.»

    C.

    (1) Heol grilh = heol berv.

    ●(1929) FHAB Mezheven 327. dindan an heol-grilh. ●(1935) LZBl Du/Kerzu 198. devet gant an heol grilh, ha diyac'h, mar deus.

    (2) =

    ●(1896) LZBt Meurzh 32. an heol tomm devet.

    (3) Heol pik =

    ●(1964) BAHE 38/36. Ur verzherenti ez eo bezañ (…) a-hed an deiz e-kreiz an heol pik.

    (4) Heol toull =

    ●(1971) BAHE 68/23. Heol toull. Pa vez gwelet an heol a-dreuz ar c'houmoul pe ar vrumenn.

    (5) Heol loarennet =

    ●(1971) BAHE 68/23. Heol loarennet. Pa vez gwelet an heol a-dreuz ar c'houmoul pe ar vrumenn.

    (6) Heol sav =

    ●(18--) KTB.ms 14 p 67. chanj plaz d'ar menez a zo dirag ho kastell hag a harz ann Heaul-sav da bara warnezhan.

    D.

    (1) Kambroù an heol : signes du zodiaque.

    ●(1744) L'Arm 410b. signeu, érvé er feurme ag er yohic stairéd é péré é rescondant pep miss ag e laramb éhué, Cambreu enn Hiaule.

    ●(1829) CNG 53. Logeris en Drindet, er Sænt hac en Ælé, / A zou preparet tein guet brassoh ornemant / Aveit cambreu en héaul pe vai én Oriant.

    (2) Roudenn an heol : équateur.

    ●(1868) FHB 173/130a. unan euz ar barrou avel-ze ha ne veler nemeur nemet a dost da rouden an heol.

    (3) Linenn an heol : équateur.

    ●(1904) LZBg Du 248. En Afrik édan linen en hiaul. ●(1921) LZBt Here 21. e kreiz an Afrik, dindan linen an heol.

    (3) Sterenn an heol : Vénus.

    ●(1732) GReg 375a. L'etoile du matin, ou de l'aurore, tr. «sterenn an héaul.»

    II. par anal.

    (1) =

    ●(1944) VKST Ebrel 108. evit mont betek an heoliou-se.

    (2) Heol ar bleiz(i) : pleine lune.

    ●(1885) ARN 37. Lune. – Br. : Loar. Arg[ot] : Heol ar bleiz, littéralement : le soleil du loup. – Pa vo savet heol ar bleiz, quand sera levé le soleil du loup (formule de rendez-vous).

    ●(1912) MELU xi 209. Heol bleiz, tr. «Soleil de loup, la lune. (Ploun[evez] Moëd[ec].) ●(1915) KZVr 137 - 17/10/15. Heol bleiz, la lune, par plaisanterie, Plounévez-Moédec.» ●(1931) VALL 434b. pleine lune, tr. «heol ar bleizi m. par plaisant.»

    III. (religion) Heol ar Sakramant, heol-Sakramant : ostensoir.

    ●(1924) NOLU 41. èl en héaul-sakremand. ●(1976) LIMO 17 avril. Héol er Sakremant, tr. «ostensoir.» ●(1984) HBPD 223. en eutru person é toug get doujans ha respet héaul er Sakremant.

    IV.

    (1) Laouen evel an heol (benniget) // Sichant evel heol miz Mae // Mav evel an heol (d'an nevez-amzer) : très joyeux.

    ●(1732) GReg 390b. Face sereine et charmante, tr. G. Rostrenenn «Qer laouënn evel an héaul.»

    ●(1866) FHB 94/333a (L) Y. Pouliquen. Mæz var dro pemp heur e tigouezas er guær va map bihan laouen evel an eol. ●(1870) MBR 68 (L) A. Troude. Ann ozac'h a zistro d'ar gear ker laouen hag ann heol. ●168. Mad ar bed, eme-z-hi out-hi he-unan, hag hi kel laouen hag ann heol benniget. ●(1877) EKG I 79 (L) L. Inisan. A-veac'h ma oamp savet enn hor za, goude hor pedennou, ma velchomp o tont er c'hraou mab kosa Jan-Mari hag e verc'h, kel laouen hag an heol. ●219. Hag en eur zistrei kel laouen hag an heol ouc'h ar zoudarded. ●(1890) MOA 279 (L). Très gai, tr. J. Moal «kel laouenn hag ann heol (mot à mot : aussi gai que le soleil.» ●315. Très jovial, tr. J. Moal «kel laouenn hag ann heol.» ●(1894) BUZmornik 861. Peger reuzeudik bennag ma'z oa he stad, e veze bepred laouen evel ann heol.

    ●(1908) KMAF 23 E. Crocq. Bremaik eo eat eus ar gear, laouen e-giz an heol, en eur lavaret roi bep a vanne eus e win mat da gement hini a deuje en ti. ●(1908) FHAB 98 (L). Hen, laouen evel an eol, ne ehan ket da sevel e zorn evit bennigen an dud daoulinet gant doujans dirazan. ●(1910) BUJA 12 G. Helies. Dont a ra a diz, gant eun ear laouenoc'h... eget an heol ! ●26. Dous evel eun oanik, laouen evel an eol d'an nevez amzer. ●(1911) RIBR 51 (L) K. ar Prat. Pa deuas he fried Laou en ti gant eun drem laouen evel an heol. ●(1936) FHAB Mae 187. An dud a enor, mô evel heol an nevez-amzer. ●(1954) LLMM 47/28 (Ki) Y. Drezen. Genaoueien ! a responte ar plac'hig, chichant e-giz heol miz Mae. ●(1973) SKVT II 100 (Ki) Y. Drezen. Rak chichant e oa e-giz heol-vae. ●(1981) ANTR 200 (L) *Tad Medar. Laouen evel an heol eo an daou zen yaouank o lavared kenavo an eil d'egile.

    (2) Bezañ bet un taol heol : il est chauve.

    ●(1912) MELU XI 376. Hen 'n eus bet tôl yaol, tr. E. Ernault «Il a eu un coup de soleil = il est chauve.»

    (3) Bezañ bet un taol heol : il est ivre.

    ●(1912) MELU XI 376. Hen ‘n eus bet tôl yaol, tr. E. Ernault «Il a eu un coup de soleil = il est chauve.» Cela veut dire aussi : Il est ivre ; on dit encore dans ce sens : Tapet ‘n eus tôl yaol. Il a pris un coup de soleil.»

    (4) Tomm an heol gant ub. : ivre.

    ●(1910) MAKE 28 E. Crocq. Gabriel ha Visant, tomm an heol ganto. ●(1947) YNHL 20 (Ki) Y. Drezen. Tomm an heol er-maez, ha tomm an heol gant ar festourien. ●22. Me 'laka 'zo friko ganeoc'h ! Ha tomm an heol memes ! ●(1974) SKVT III 85 (Ki) Y. Drezen. «Tomm eston eo an heol», emezañ, «ganeoc'h atav, ha pa na ve ken !»

    (5) Terriñ a ray an heol e c'houzoug : il fait très chaud.

    ●(1912) MELU XI 376 (T-Trevereg). Torein 'rei ë yaol i c'houk, tr. E. Ernault «Le soleil va se rompre le cou, il fait très chaud. (Trév[érec].)»

    (6) (Lugernus, lintrus, skedus, flamm, splann) evel an heol : très brillant.

    ●(1838) OVD 109 (G) I. Marion. ur verh youanq bràu meurbet, sclinguernus èl en heaul. ●(1861) JEI 272 (G) Bourdy. É ma é zeulagad liguêrnussoh eit en héaul. ●(1861) BSJ 189 (G). un dra splannoh eid en hiaul de greisté. ●(1866) FHB 55/23b (L) Goulc'hen Morvan. He visach a zeuas da veza skedus evel an heol. ●(1893) IAI 120 (L) L. Kerne. Gwelet ma raent ive bemdez er prizoun he vertuziou a gristen hag a roue ker flamm hag an eol. ●156. Diskuezet e voe ker splamm hag an eol. ●(18--) SAQ ii 205 (L) J. Quéré. Daou eal, unan lugernuz evel an heol, egile du evel askel eur vran.

    ●(1907) BSPD I 536 (G) J. Larboulet. Hag en dud-sé e oé ligernus èl en héaul. ●(1915) MMED 79 (L) Y.-M. Madec. Skeduz evel an heol, ha koant evel an deiz o c'houlaoui. ●(1915) MMDE 124 (L) Y.-M. Madec. He bizach a ioa lugernus evel an eol. ●(1938) FHAB C'hwevrer 55 D. ar Mezou. Hag an êlig Doue, laouen evel ar Spered Santel, lugernus evel an heol, kregi em dorn. ●(1949) KROB 20/8 (L) *Ab Sulio. O ! Pebez fuzul gaer ! Lintrus evel an heol !

    (7) Kas da gousket d'an heol : envoyer au diable.

    ●(1910) MAKE 94 E. Crocq. Boulc'hurun ! Ar zod a rez ac'hanoun, va fôtr ? eme Noun-Dal; pak ha kerz da gousket d'an heol ! Ha Pibenn, disvanta eur vodennad gant an aotrou.

    (8) (Kaer, koant) evel an heol : très joli.

    ●(1867) MGK 121 (L) G. Milin. Netra, netra er bed gant Doue ne d-a da goll : / Eul loumm dour er mor braz, war ann douar eur ieoten / A zo a ziraz-han ker kaer evel ann heol.

    ●(1914) MAEV 148 (L) *Dirlemm. Eur bugelig, frouez o c'harantez, a deuas c'hoaz da startaat al liam a stage an daou bried. Koant e oa evel an heol. ●(1928) FHAB 222 (L) Y.-V. Perrot. Eur brinsez yaouank, koant evel heol benniget an Aotrou Doue, pa vez o sevel, en eun oabl digatar, d'an nevez amzer.

    (9) Sellet ouzh an heol : fainéanter.

    ●(1905) BREH 28 (G) M. Gouron. Ne oé ket ur méh guélet en dén iaouank-sé é sellet doh en hiaul tro en dé.

    (10) Chom e zouar da sellout ouzh an heol : laisser ses terres en friches.

    ●(1866) FHB 95/340a. Labourit hag adit ho park, ag o' pezo eun dra benâg enn-han. Mar lezit aneza ouz an heol, ha mar chommit oc'h-unan da domheoli, bezit sûr penaôz n'o'pezo ket a ed en ho park.

    ●(1942) FHAB Gwengolo/Here 199 (Ki) Y.-V. Kerzale. Mistri tiegez ha ne jome ket o douarou da «zellout ouz an heol». ●(1943) FHAB Gwengolo/Here 350 (K-Skaer) V. Fave. Sellet ouz an heol. Douarou o sellet ouz an heol, douarou hag a jom hep beza labouret.

    (11) En em lakaat en heol : se montrer.

    ●(1871) CST 89 (L) Y.-V. Gwilhou. Koulskoude Theodot en em lakae re en heol evit tremen hep beza gwelet.

    (12) Aet an heol hebiou d'e brenestr : vieillir.

    ●(1932) FHAB 159 (L) H. Caouissin. Dies ez a va fenn o welet pegen troet out ouz ar paotr yaouank-se; mont a ra an heol ebiou da brenestr ha, glaoustre, e chomi dizimez. ●(1942) VALLsup 175. D'une personne âgée on dit : aet an heol ebiou e brenestr fam. ●(1953) BLBR 57/2 S.S. diaes e kav koza ha gwelet an heol o vont a-biou d'e brenestr.

    (13) Bezañ an heol war e dreuzoù : être vieux, âgé.

    ●(1957) BRUD 2/78 (K) Y. ar Gow. Ema an heol war va zreuzou ! a zoñje en devez-ze Tonton Fañch.

    (14) Tremenet an heol (dreist, diwar, war) e dreuzoù : vieillir.

    ●(1732) GReg 19a. Agé, et debile, tr. G. Rostrenenn «Nep so trémenet pell so an héaul divar e dreuzou.» ●GReg 268a. Cet homme déperit à vuë d'oeil, sans esperance de retour, tr. «trémenet eo an héaul divar e dreuzou.» ●794a. Si l'on veut vivre longtemps il faut user de régime, tr. «Nep a fell dezâ guëllet cozny, a rencq cundui ur vuhez moder; a nez ez trèmeno abrèd an héaul divar e dreuzou.» ●896b. Cette dernière expression supose qu'elle est vieille; de même que la suivante, tr. «Ur plac'h a so tremenet pellicq-so an héaul divar he zreuzou.

    ●(1857) CBF 55 (L). Fich-bleo a zo etre daou zen a zo tremenet ann heol diwar ho zreuzou, tr. Troude/Milin «Ce sont deux hommes d'un âge fort respectable qui se prennent aux cheveux.» ●(1878) SVE 635. Tremened eo ann heol war he dreuzou, tr. L.-F. Salvet «Le soleil a quitté d'œil de sa porte. (Il se fait vieux. Il dépérit à vue d'oeil.)»

    ●(1942) VALLsup 175. D'une personne âgée on dit : tremenet an heol dreist e dreuzou fam.

    (15) Paseet an heol a-dreist e di :

    ●(1911) RVUm 361 (Gu). Paset é en heaul adrest hou ti, / Biskoah endro ne zei mui, tr. P. ar Gov «Le soleil est passé sur votre toit, / Jamais plus il ne reviendra : se dit aux jeunes gens qui viennent de se marier.»

    (16) Sklaer evel an heol : très clair.

    ●(1930) BIAL 30 A. de Carné. Azenor, sklearoc'h eged an heol, koantoc'h eged eur goulm, en em gave el lïorz. ●(1931) ATBR 37 A. de Carné. N'hello ket paea kemend all a arc'hant; an dra ze a zo sklearoc'h eged an heol.

    (17) Gwelet pemp heol o parañ // Gwelet daou pe dri heol o parañ : voir 36 chandelles.

    ●(1870) MBR 148-149 (L) A. Troude. Ha me badinellet ivez, ken a weliz tri heol o para ha kant steredenn o lugerni. ●(1874) FHB 485/120a (L) G. Morvan. Jugal a gave dezhan guelet daou pe dri heol o para.

    ●(1926) FHAB Gwengolo 359 *Mabig Breiz. Pa zistagas Leon gantan eur vazad a lakeas anezan da welet pemp heol o para. ●(1931) VALL 109. Voir 36 chandelles, tr. F. Vallée «gwelout tri heol o para.»

    (18) Krediñ e sav an heol en e revr : être très orgueilleux. Cf. he thinks the sun shines out of his ass (il croit que le soleil brille depuis son trou du cul).

    ●(1917) LILH 27 a viz Genver (G) L. Herrieu. Ia, Mokaer e gred (èl ma larér é Groé) é saù en héaul én é rèr ! ●(1939) DIHU 334/247 (G) L. Herrioù. Bout e zo tud hag e gred, haval e vehè, «é ma en ou... é saù en héol», èl ma lar chikerion Groé !

    (19) Eus an eil heol d'egile : entre deux soleils.

    ●(1870) MBR 92 (L) A. Troude. Ar greun-man a rank beza didouesiet euz ann eil heol d'egile.

    (20) Bezañ aet an heol e kornog ganti : voir kornôg.

    (21) Bout kogus àr an heol : voir kogus.

    (22) Kas da dreiñ bili d'an heol : voir bili.

  • heolata / heolatat / heoliata
    heolata / heolatat / heoliata

    v.

    (1) V. tr. d. Exposer au soleil.

    ●(1876) TDE.BF 286b. Heoliata, v. a. et n., tr. «Exposer au soleil.»

    (2) V. intr. Se chauffer au soleil, prendre le soleil.

    ●(1876) TDE.BF 286b. Heoliata, v. a. et n., tr. «se mettre, se chauffer au soleil.»

    ●(1934) BRUS 50. se chauffer au soleil, tr. «héolatat.» ●(1942) DIHU 370/62. Monet e hramb de héolata èl kihiér. ●(1982) PBLS 333. (Langoned) heoliatat, tr. «prendre le soleil.»

  • heolataerezh
    heolataerezh

    m. Action de se chauffer au soleil.

    ●(1932) BRTG 115. eih déad gloéh ha héaulatereh.

  • heolatat
    heolatat

    voir heolata

  • heolel
    heolel

    adj. Solaire.

    ●(1931) VALL 697a. Solaire, tr. «heolel.»

  • heolenn
    heolenn

    f.

    (1) =

    ●(1932) BRTG 159. Bamdé, un droiad héaulen kaer é kreiz en dramùèl glas-teur.

    (2) (liturgie) Heolenn (ar sakramant) : ostensoir.

    ●(1919) DBFVsup 31b. hiaulen er sakremant, tr. «l'ostensoir.» ●(1931) VALL 519b. Ostensoir, tr. «heolenn (ar sakramant) f. d'après V[annetais].»

  • heolet
    heolet

    adj. Qui a reçu les rayons du soleil..

    ●(1872) ROU 103a. Pour peu que le beurre ait été au soleil il perd son goût, tr. «an disterra ma vez eoled an aman, e coll e vlaz.»

  • heoliañ / heoliat
    heoliañ / heoliat

    v.

    (1) V. intr. Prendre le soleil.

    ●(1732) GReg 872b. S'échauffer au soleil près de la mer, tr. «héaulya èn tévenn.» ●(1772) KI (abrege). Ky Berson Lannilis, FINAO, a yoa en dervez och Eollia dirac dor ar prosbital.

    ●(1876) TDE.BF 286b. Heolia, v. n., tr. «se mettre, se chauffer au soleil.»

    ●(1906) KANngalon Here 228. ar re goz (...) a glazke toma eun tam ho goad oc'h eolia. ●(1907) PERS 301. oja ar c'holc'het guele bet lakeat da heolia var an deiz. ●(1925) BILZ 111. eur vorgazenn en he zoull, en ur poull, oc'h eolia, ya. ●(1982) PBLS 334. (Sant-Servez-Kallag) heoliad, tr. «prendre le soleil.»

    (2) V. tr. d. Exposer au soleil.

    ●(1732) GReg 872b. Exposer quelque chose au soleil, tr. «Héaulya. p. héaulyet.»

    ●(1857) CBF 92. Ke da heolia ar foenn, tr. «Va étendre le foin au soleil.» ●105. Heolia ar foenn, tr. «Faner le foin.» ●(1872) ROU 103a. Pour peu que le beurre ait été au soleil il perd son bon goût, tr. «an disterra ma vez eoled an aman, e coll e vlaz.» ●(1876) TDE.BF 286b. Heolia, v. a., tr. «Exposer au soleil.» ●(1890) MOA 471a. Pour peu que le beurre ait été au soleil il perd son bon goût, tr. «ann distera ma vez heoliet ann amann e koll he vlaz.»

    (3) V. pron. réfl. En em heoliañ : prendre le soleil.

    ●(1659) SCger 117a. se tenir au soleil, tr. «en em heaulia.»

  • heoliat
    heoliat

    voir heoliañ

  • heoliata
    heoliata

    voir heolata

  • heoliek
    heoliek

    adj.

    (1) Ensoleillé.

    ●(1923) SKET I 66. frankizennou heoliek. ●(1935) TRAG 63. Eun devez heoliek.

    (2) Kadran heoliek : cadran solaire.

    ●(1732) GReg 128b. Cadran solaire, tr. «cadran-héaulyecq.»

    (3) Où brille le soleil.

    ●(1923) SKET I 23. Diouz an tu heoliek eus an enezenn edo ar park.

  • heolienn
    heolienn

    f. –où

    (1) Endroit ensoleillé.

    ●(1941) FHAB Genver 5. heoliennou ar c'hoad.

    (2) Clairière.

    ●(1931) VALL 126a-b. Clairière, tr. «heolienn f.»

  • heoliet
    heoliet

    adj. Ensoleillé.

    ●(1908) BOBL 16 mai 177/2b. an deiziou heoliet.

  • heolikañ
    heolikañ

    v. intr. Prendre le soleil.

    ●(1957) PLBR 121. heolika, tr. «se chauffer au soleil, Plozévet.» ●(1968) BAHE 56/63. en ur vont gantañ dre an dorn bemdez, betek bankoù ar re gozh da heolikañ ! ●(1977) PBDZ 725. (Douarnenez) heolikañ, tr. «se prélasser au soleil, se dorer au soleil.»

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...