Recherche 'mat...' : 38 mots trouvés
Page 1 : de mat (1) à matourc_h (38) :- matmat
adj., adv. & interj.
I. Attr./Épith.
(1) Bon.
●(1331) Bo f° 299 Henri Bossec alauar mar car doe me ambezo auantur mat ha quarzr tr. « Henri Bossec dit : si Dieu le veut, moi j'aurai bonne et belle aventure » ●(c.1350) Io ms latin 14355 f°399r°. Iuonet omnes so map mat ha quar. tr. «Ivonet Omnès est un fils bon et aimant.» ●(1499) Ca 133a. Mat. g. bon.
(2) (en plt de qqn) Fort, costaud.
●(c.1825-1830) AJC 2587. me a voa bepred prond vigiland a pod mad.
●(1932) ALMA 113. evit guelet ha paotred vat e oamp. ●(1942) FHAB Du/kerzu 223. Savet he deus strolladou paotred-vat eus pep parrez. ●(1985) AMRZ 119. ober o 'faotr mad.
►[au comp.]
●(1904) BOBL 31 décembre 15/1b. Echu ar gann, an traou n'eont na matoc'h na falloc'h. ●(1907) BOBL 05 janvier 119/2e. An Eosterez hag an erërez a c'hello tremen easoc'h etouez an ed, hag an eost a vezo great buanoc'h ha matoc'h.
●(1938) SAV 11/18. Gwelloc'h paotr egedoc'h e ranko beza an hini am zaolo el lec'h-se.
(3) (en plt de mets)
►[à l'exclam.] Matat : quel bon.
●(1926) FHAB C'hwevrer 64. Na matat friko !
►[au superl.] Matañ : meilleur.
●(1861) BSJ 59. en deur e oé bet changet ét matan gùin.
●(1922) FHAB Mae 148. hag a raio d'eoc'h braoa ha mata ma c'hello.
(4) Mat ouzh : bon pour.
●(1633) Nom 277a. Med. hydragogum, aquiducum : medecine bonne contre l'hydropisie : medicinerez mat ouz an hidropisy.
●(1732) GReg 111b. La bouse est propre contre les piqueures des mouches à miel, & pour resoudre les apostumes, tr. «Ar beuzeul a so mad ouc'h flemmadur ar guënan.»
●(1928) LEAN 35. mammennou dour tomm mat ouz ar remm, e glenved.
(5) Bezañ mat da (+ subst.) : faire un bon.
●(1890) BSS 4. Edot eno o sonjal piou a vize mad da eskob.
(6) Bezañ mat da (+ v.) : être bon pour, être propre à.
●(1732) GReg 380a. Cela est propre à éveiller, ou à réveiller l'esprit, tr. «Mad eo an dra-ze da divanega ar spered.»
(7) [an négat.] Bezañ mat nemet da : n'être bon qu'à.
●(1916) KZVr 185 - 17/09/16. an atrejou-ze nan int mat nemet da vodenni loened fall, tr. «ces débris ne sont propres qu'à attirer en foule les bêtes nuisibles (Bourdelès).»
B. Épith.
(1) Dorn mat : main droite.
●(1907) VBFV.bf 50b. en dorn mat, tr. «la main droite.» ●(1926) FHAB Mae 190. Neuze, war e zorn mat, war bouez eur pemp munutenn bale, e welas ar vêreri.
(2) Paotr mat : solide gaillard.
●(1870) MBR 142. em euz douet c'houi a zo paotr mad ivez, tr. «je crois que vous êtes aussi un solide gaillard.»
II. Adv.
A.
(1) =
●(1917) KANNgwital 170/193. Ra vezo savet ar vugale mad ha kristen.
(2) Bien, complètement, tout à fait.
●(1911) RIBR 82. N'oa ket eat mat en ti pa dremenas eur maread tud, prez bras warnezo. ●(1927) FHAB Gouere 141. Ne oant ket kroget mat gant o labour pa, teuas an otrou d'ober gweladenn d'ezo.
(3) [sujet : qqc.] Dont da vat gant ub. : réussir (qqc.).
●(1839) BESquil 296. Doué e hroei, dré é vénediction, ma tei peb-tra de vad guet-n-oh. ●(18--) CST 3. Diwar ar pred-ze, pep tra a zeuas da vad ganen.
●(1906) BOBL 10 février 73/2b. Troc'ha rin da benn ouzit avad, ma ne zeu ket da vad ganez ar pez a roin d'id da ober. ●(1964) ABRO 9. Hag eus an holl droiadoù a ris er broioù estren, honnezh hepken a zeuas ganin da vat.
(4) [sujet : qqn] Dont da vat : guérir.
●(18--) SAQ I 304. Eun den klanv, pa goummanz dont da vad.
●(1921) GRSA 378. alien dein petra obér aveit donet de vâd. ●(1937) TBBN 59. chetu un huizen é torrein ar Guéreg : deit e oé de vad.
(5) Kas ub. da vat : guérir qqn.
●(1921) GRSA 382. anaùout e hran mat ul lezeuen e zo tré d'hou kas de vad.
(6) Dont da vat : revenir à soi.
●(1919) TOBB 29. A nevez e kollan va anaoudegez. Pa deuan adarre da vad, e oan va unan.
(7) Dont war vat : s'améliorer.
●(1924) BILZbubr 42/977. evelkent, abaoe m'eo dimeet, eo deut eun tammig war vad. ●(1924) BILZbubr 43-44/1020. Bilzig a oa eur pôtr dihun, hag a deuje buan war vad.
(8) Mont da vad : aboutir.
●(1907) PERS 375. Goude ar prosezou kenta, ha pa 'z eont da vad, ez int hanvet Vénérable. ●376. Leac'h so da gredi, emezhan, ez ai ar prosez da vad.
(9) Da vat : pour de bon.
●(1973) LBFR 148. N'oa ket komprenet la oen davat o ober goap eus outan. ●(1974) THBI 209. Ar mitizien ruz ha mibin zo davat o selvich.
(10) Evit mat : pour de bon, définitivement.
●(1877) EKG I 32. Mez siouaz ! maro oa evit mad.
(11) Gouzout da vat : savoir exactement.
●(1919) MVRO 13/1c. Petra zo a wir en kement man ; n'ouzer ket da vad.
(12) Da vat ha kaer : sérieusement.
●(1906) KPSA 213. pe gomz ouzoc'h da vad ha kaer pe c'hoapaat ac'hanoc'h. ●(1963) LLMM 99/268. met kerkent ha ma teuas da intent e oa bet tennet warnañ da vat ha kaer.
(13) Ober mat : bien faire, agir correctement.
●(1790) MG 13. eit hor recompancein a pe ramb mat, pé eit hur punissein a pe ramb fall.
B. Loc. adv. Da vat ha da fall =
●(1869) FHB 232/181b. amzer da ober eur briz confession ha da reseo, da vad ha da fall, (...) unan bennag euz a zakramanchou an ilis.
III. Interj.
(1) Bon !
●(1869) EGB 130. Mâd ! tr. «bon ! bien !»
●(1950) KBSA 287. Mat ! Me a laero ar c'havrig a zo gantañ.»
(2) Ha mat pell zo ! : c’est tout, ça suffit !
●(1944) VKST Genver 8. Eun akt a geuz da lavarout ; an abolvenn war ar marc'had, ha mat pell 'zo ! ●(1982) HYZH 147/59. (Treboull) ur mañjer er gêr, ur banne pe zaou ha mat pell zo !
IV.
(1) Mat zo graet : c'est bien fait !
●(1894) BUZmornik 425. Mad zo great, emezhan, o koundaoni Anthim.
(2) Mat zo graet dit : c'est bien fait pour toi.
●(1908) FHAB Gouere 211. Sac'h geier, eme ar vamm d'he mab, en taol-man out flemmet en eur wech, ha mad 'zo great d'it.
V. [empl. comme subst. m. ou f., mat > mad] (en plt de qqn) Ur mad, ur vad : un bon, une bonne ; compétent.
●(1912) BUEV 31. Ur mat e oé é vonet de huélet er ré klan. ●(1912) DIHU 82/51. Er ruchennad-sé e zou ur vat. ●(1914) MABR 13. Ur soudard ! Hag ur mat. ●(1932) BRTG 99. Ur mat onn bet de charéat chistr.
VI.
(1) Drouk ha mat gant ub. : voir drouk.
(2) Mat evel un tamm bara : voir bara.
(3) Bezañ mat da lakaat dindan lost ar c'hazh : voir kazh.
- mat-ha-ma
- mat-ha-ma-koll-gonitmat-ha-ma-koll-gonit
adv. =
●(1988) TOKO 83. Setu-me da vond, hag a welas eno eur pez koulouar hag eur bern dorojou. War behini skei ? Mata koll gonid, war an hini vraz a-fas.
- mat-ha-mat-ha
- mataatmataat
v.
I. V. intr. Mataat eus udb. : tirer profit de qqc. (en bonne part).
●(1872) ROU 76a. Bénéficier, tr. «Vataat h[aut] L[éon].» ●97a. Si vous pouvez en tirer du profit, tr. «Mar gallit vataat aneza.» ●(1880) SAB 59. sicour ar spered da vataat euz ar pez a veler. ●125. grit d'in, d'am zud tout, vataat, beza vell eus ho pizit.
●(1909) KTLR 235. Mez deuz he arc'hant he vugale ne vataent tamm. ●(1935) LZBl Du/Kerzu 199. n'eman ket he-unan o vataat eus ar glao madelezus a gouez war he uhelennou.
II. V. pron. réfl. En em vataat eus udb.
(1) Tirer son bien, profit de qqc. (en bonne part).
●(1911) BUAZperrot 346. piou oar ha nerz awalc'h hon devezo d'en em vatât anezi [ar c'hras] goudeze.
(2) Se contenter de qqc., de ce qu'il y a.
●(1953) BLBR 63/4. en em vataomp eus ar puñs koz da c'hortoz ma vo prest ar puñs nevez.
- matadenn
- mataenn
- matalasennermatalasenner
m. –ion Matelassier.
●(1732) GReg 607b. Matelasier, tr. «Matalaçzenner. p. matalaçzennéryen.»
- matalaser
- mataragoùmataragoù
plur. Articles de peu de valeur, babioles.
●(1915) KZVr 125 - 25/07/15. Mataragou, tr. «articles de peu de valeur.» ●Eur bern mataragou a werzit (Bas-Léon) Loeiz ar Floc'h.
- mataras
- matarasenn
- mataregmatareg
f. Femme bavarde.
●(1915) KZVr 125 - 25/07/15. Matareg, tr. «bavarde, qui a la langue bien pendue.» ●Hounnez a zo eur vatareg. (Bas-Léon) Loeiz ar Floc'h.
- match
- mate .1mate .1
interj. =
●(1925) IZID 17. mes… maté ! / De betra é chervij konz hembkin, hemb gobér, / Un taul benak ahoél, er péh e bredégér ?
- mate .2mate .2
s. Maté (boisson d’origine amérindienne).
●(1963) LLMM 99/268. Edo bremañ ar vaouez-se o tiskenn mate, evaj ar vro e bolennoù he c’houvidi.
- matematigoù
- matematik
- materi .1materi .1
f. –où
(1) Matière.
●(14--) Ab inscription. An materi a studiaff, pe prederaf a cafaf garu / Goude hon holl fet en bet man, divez peb vnan eu an maru. « Le sujet que j'étudie, quand je le médite, je le trouve dur : / Après toute notre carrière en ce monde, la fin de chacun est la mort. » ●(1499) Ca 54b. Dannes vide in materi. ●133b. Materi. g. matiere. ●(1575) M 2778-2780. nac ouff din, / Da comps an matery diuin : / A pleuyn na de terminaff, tr. «je ne suis pas digne / De traiter la matière divine / avec garantie, ni de l'achever.» ●(1633) Nom 188a. Materatio & materiari : prouision de marrein : pouruision á materiou. ●226a-b. Ædes malè materiatæ : maison faite de mauuais materiaux : vn ty græt á drouc matery.
●(1659) SCger 77b. matiere, tr. «materi.» ●(1710) IN I 284. ar vateri hac ar furm eus an dillat. ●(1732) GReg 889b. La matiere subtile, tr. «Ar matery sutil.» ●892b. Sujet, matiere dont on traite, tr. «matery. p. materyou.»
(2) Doctrine.
●(1557) B I 97. Ann holl myster a ster hoz matery, tr. «tout le mystère, tout le sens de votre doctrine.»
(3) Matériaux.
●(1824) BAM 339. Imaichou coad, pe vein, pe bri, pe vateriou all.
(4) Matière fécale.
●(1633) Nom 275a-b. Med. attrahens : medecine pour faire sortir la matiere : medicinerez da ober sortiaff an matery.
(5) Koad-materi : merrain, bois d'œuvre.
●(1732) GReg 363a. Équarir, ou équarer, dresser du bois à angles droits, tr. «carrea coad-matery.» ●Du merrein équarri, tr. «Coad-matery carreët.»
- materi .2materi .2
m. Bonne qualité.
●(c.1718) CHal.ms i. Ie conois la bonté de mon cheual, tr. «me so sur es er materi a me marh.» ●(c.1718) CHal.ms ii. La qualité de la terre fait beaucoup po[ur] rendre les fruits meilleurs, tr. «en natur' ac en doüar a gontribu' a sicour a gals er materi' ac er freh, er fond ac en doüar, a gontribu' ayoh er materi' ac er freh.»
- materiañ
- materielour
- materizmateriz
f.
(1) Bonace, qualité.
●(1744) L'Arm 11b. Altérer quelque chose, tr. «Bihannatt materisse unn dra bénag.» ●Amabilité, tr. «Materisse.. sseu. f.»
●(1878) BAY 14. f. materis, tr. «bonace.»
(2) Bonté, humanité.
●(1732) GReg 89b. Begninité, humanité, douceur, tr. «Van[netois] materiçz.» ●103b. Bonté, pente à faire du bien, tr. «Van[netois] madteriçz.» ●504a. Humanité, douceur, bénignité, tr. «Van[netois] materiçz.»
- maternel
- matezhmatezh
f. –ed, –izion, mitizhien
(1) Servante, bonne.
●(1499) Ca 133b. Matez. g. chambriere. ●(1633) Nom 130a-b. Procœtium, antithalamus : salette deuvant la chambre, ou retrait des seruiteurs & seruantes : saletta dirac an cambr, pe retræt an seruicheryen, cambr an meuellou, pe'n mitizyen. ●320a. Ancilla : chambiere, meschine : matez, matourch.
●(1659) SCger 21b. chambriere, tr. «matés, p. mitisien.» ●110b. seruante, tr. «mates p. mitisien.» ●158b. mates p. mitisien, tr. «seruante.» ●(1710) IN I 161. beza liquizien, portezourien, mevellou pe vitizien dezàn. ●(1744) L'Arm 357b. Servante, tr. «Mateaih.. Mityon.» ●(1790) MG 47. Hou matéh. ●(1792) HS 33. à gauss ma lausquai ur vatéh d'obér gouap à nehi. ●(17--) TE 287. é hoai oueit hé métyon de glasq dehi en treu é béré en hi doai dobér. ●330. Mé zou, é-mé-hi, matéh de Zoué é peb tra.
●(1878) EKG II 80. Hini euz ar mitizien ne rea netra. ●(18--) SAQ II 74. Aliez, matezet kollet ! ●(18--) GBI II 130. Mitijenn 'walc'h 'zo 'n ti ho tad, tr. «Assez de servantes sont dans la maison de votre père.»
●(1902) LZBg Genver 16. er merhed aral hag er vatéhizion. ●(1907) PERS 114. diou pe deir vatez. ●(1929) KANNkerzevod 35/7. foar ar mitien. ●(1934) BRUS 268. Une bonne, tr. «ur vatéh –ed et mitihion. ●(1942) DADO 12. hag am lôskit amañ d’ober stamm, pe da varailhat, ma karan, rak faez ec’h oun beza ho matez !
(2) Matezh vihan : jeune servante, servante débutante.
●(18--) GBI I 118. Ez eo ho mates-vihan a zo kiriek da-ze ! tr. «C'est votre petite servante qui en est la cause.» ●(18--) GBI II 338. Ar vates vihan, a-dal ann tan, / E d-eus lavaret ken buhan, tr. «La petite servante, du coin du feu, / A répondu aussitôt.»
●(1942) DHKN 23. Buguléz e oè bet de getan, é ti Per Konan, ha, goudé, matéh vihan ha matéh vras.
(3) Matezh vras : première servante, domestique.
●(1928) LLLM I 50. Ar vatès-vraz, tr. «la principale domestique.» ●(1924) SBED 22. Ar er mézeu p'oen matéh vras. ●(1938) BRHI 20. la première domestique (ar vatez vraz). ●(1942) DHKN 23. Buguléz e oè bet de getan, é ti Per Konan, ha, goudé, matéh vihan ha matéh vras.
(4) Matezh-kêr =
●(1924) SBED 22. Matéh-kér ha ne hran nitra.
(5) Matezh-saout : gardienne de vaches.
●(17--) ST 166. en em welan guisket / Evel eur vatez saoud, tr. «je me voie vêtue comme une gareuse de vaches.»
- matezh-a-gambrmatezh-a-gambr
f. Femme de chambre.
●(1866) FHB 86/269b. Ne dea morse da vale na vije oc'h he heul eur plac'h iaouanc hanvet Marina, he matez a gampr, pe guentoc'h he mignonez.
- matezh-karr
- matezh-kegel
- matezh-naer / matezh-an-naer
- matezh-rodmatezh-rod
f. Cheville du rouer pour serrer la bobine.
●(1919) DBFVsup 48b. matéh rod, tr. «cheville du rouet pour serrer la bobine.»
- matezh-vrec'h
- Matiaz
- matich
- matiermatier
s.
(1) Matière.
●(1792) BD 3415. eur matier an exelantan, tr. «d'une matière la meilleure qui soit.»
(2) Excrément.
●(18--) AID 486. leun a vattier queillien, tr. «pleine de crottes de mouches.»
(3) Charme.
●(1995) BRYV I 79. (Milizag) Aze e veze matier, e-giz ma veze greet deuz an dra-ze, du charme ma keroh !
(4) Brezhoneg matier =
●(1995) BRYV v 64. (Milizag) Toud an dud a ouie a ouie gwelloh ar brezoneg eged ar galleg… an dra-ze a veze anvet ar brezoneg matier (…) brezoneg matier : yez ar galon.
(5) Kaout mil vatier = (?) avoir beaucoup de plaisir (?).
●(1919) MVRO 1/1a. ar vugale koulz hag an dud en oad, o devoa mil vatier, a c'hoarze leiz o c'horf, pa vije Yann o konta eur marvailh bennag e toull al ludu.
- Matignon
- Matilin
- matinezoùmatinezoù
plur. (religion) Matines.
●(1499) Ca 133b. Matinesou. g. matines loffice a matin. ●(1576) H 24. Da Matinesou, tr. « For matins. » ●25. Goude matinesou ez lauarer, tr. « After matins is said. »
●(1659) SCger 77b. Matines, tr. «Matinesou.» ●(1689) DOctrinal 199. Un nozves goude Matinesou evel ma zoa en em taolet var e couchet paour evit repos un nebeut. ●(1727) HB 1. Evit ma servicho an Ofiç-ma da Vatinesou dar Bobl. ●(1732) GReg 608b. Matines, terme de Breviaire, tr. «Matinezou.» ●Chanter matines à minuit, tr. «Cana matinezou d'an hanter-nos.» ●(1744) L'Arm 233b. Matines, tr. «Matinézeu.»
●(1857) LVH 31. matinézeu ha laudès (...) Ér hommancement a vatinézeu, quent prim har$$$ arlerh compli. ●317. Matinézeu er ré varhue. ●(1889) SFA 94. o lavaret ho matinezou. ●(1894) BUZmornik 783. da vont da gana Matinezou d'ar c'hapel.
- matourc'h