Recherche 'pouez...' : 23 mots trouvés
Page 1 : de pouez (1) à pouezus (23) :- pouezpouez
[vbr puisou (plur.), pus, pois, mbr poes, pouës, mcorn pos, mgall pvys, /bwys, mirl pís < lat pensum par *pēsum (MLLB 200b, DGVB 291a)]
m. & adv. –ioù
I. M.
A.
(1) Poids (quantité).
●(8--) MSvbr I (ms BNF Lat. 10290 f°7b ; DGVB 287ab). pois chefel gl. « mannus. i. equs breuis » dans « ergo non aliter quam tellus mannus proferri debuit », tr. PY Lambert (ETCE 19, 192) « cheval de somme » ●(c. 850) MSvbr X (Orléans 221, f° 13, gl. 33 ; DGVB 291b). pus gl. « punderabitur » ●(vbr) MSvbr VI (Venise, Marciana, Zanetti lat. 349, f° 37b ; DGVB 70a). a puisou gl. « pensibus » (pour « pensionibus »), tr. « par les poids »
●(14--) N 1610. Vn poes lin a detin finaff, tr. «Un poids de lin de l'espèce la plus fine.» ●(1499) Ca 161a. Poes. p. poix. ●(1575) M 1217. An douar gant é poes, alaca da froesaff, tr. «Il fait par son poids, crever la terre.» ●1673-1674. Hoguen ne guell bout quet, comparachet ledan, / Muyguet poes pluff ouz plom, tr. «Mais il ne peut pas être comparé de loin, / Plus que le poids de la plume au plomb.» ●(1633) Nom 209a. Pondus : poids : pouës.
●(1659) SCger 91b. pesanteur, tr. «poes.» ●94b. pois, tr. «poes.» ●165a. poès, tr. «pois.» ●(1790) MG 205. ponnérrad er péh e uèrhét dré bouis.
●(1909) KTLR 10. Ac'hanta ? emezhan, pe bouez 'zo el loar ?
(2) A bouez : lourd.
●(18--) SAQ I 186. Digasit eul leue a bouez ha lazit hen.
(3) Teurel e bouez : s'asseoir.
●(1867) FHB 151/370b. en eur dol he bouez var he scabel.
●(1957) BRUD 1/77. Kemer penn ar bank ha taol da bouez.
(4) Surcharge avant dans une charrette.
●(1934) BRUS 281. Surcharge de la voiture, tr. «pouiz (avant).»
B.
(1) Poids que l'on mets dans la balance.
●(c.1500) Cb 21a. g. cest vn poix a peser. b. poes. ●(1633) Nom 209a. Pondus centenarium : poids de cent liures : pouës á cant liuur.
●(1732) GReg 734a. Mettre les poids dans la balance, tr. «Lacqât ar poëjou ebarz èr balançz.» ●(1790) MG 205. hum chervige (...) a bouiseu, a vusulieu faus.
(2) Peson (de fuseau).
●(1633) Nom 169b. Verticillus, verticillum : peson vertoil : vr poüez, pe vn droël da nezaff.
(3) (sport) Teurel ar pouez : lancer le poids.
●(1942) FHAB Du/Kerzu 224b. Deomp da deurel ar pouez. (…) Lod a zo hag a drevez bannerien kêr, eun dro a reont warno o-unan da gemerout o lañs.
(4) Maen-pouez : pierre de lancer.
●(1850) JAC 26. demp da deuler mein-poez.
●(1955) STBJ 23. War-lerc'h an oferenn-bred hag ar gousperou, e chome da zellout ouz gwella pôtred an tolead da blomma al lañsenn, da jacha ouz ar fun, da boka ar mên-pouez ha da zevel an ahel-karr. ●(1996) VEXE 309. Le lancer de la pierre lourde. Il s'agit de lancer, le plus loin possible, une pierre non taillée (ar mên pouez), d'une vingtaine de kilogrammes, à partir d'une limite déterminée par un fer de roue de charrette, dont le joueur ne doit pas sortir en prenant son élan. Cette pierre doit être tenue d'une main et coincée sur le côté de la nuque. Un petit caillou sert à indiquer l'endroit où la pierre est tombée.
II. M.
A. sens fig.
(1) Autorité.
●(17--) Cc 1427. Me a oa e vignon, am boa digantan poes / da varn ene gueryo, a quercouls voar ar mes, tr. «...j'avais de lui autorité pour juger dans ses villes et aussi à la campagne.»
(2) Dougen pouez : avoir de l'influence, peser.
●(1926) FHAB C'hwevrer 49. boda Bretoned all ganeoc'h, niverus a-walc'h ar gont anezo, evit gellout dougen pouez.
(3) Importance.
●(1922) EOVD 82. hun aférieu, ne vern pegement a bouiz ou des.
(4) A bouez : (personne, chose) importante.
●(1732) GReg 605a. Un homme de marque, tr. «un dén a boës.»
●(1889) SFA 46. Ar pez a livirit dign aze, eme Fransez, a zo eun dra vraz, eun dra a bouez.
●(1903) MBJJ 30. eun den a bouez. ●(1924) BILZbubr 38/844. tud a bouez hag a oad ? ●(1927) YAMV 15. evid eun dra a bouez bras.
(5) Force.
●(1576) Gk I 242. an temptationou pedré ré (...) dré ho poes, h'on ten da pechifu, tr. «les tentations qui (...) par leur force, nous entraînent à pécher.»
●(1872) ROU 106b. Il vit de son travail, tr. «n'en d-euz nemet poez e zivrec'h da veva.»
●(1911) BUAZperrot 359. n'o devoa nemed pouez o divreac'h evit o maga. ●(1939) BRUD n° 4).">PABI 65. Nerz e galon, pouez e zivreh, / Labour e gorv, c'hwezenn e dall.
(6) Bezañ a-bouez diouzh ub. : être de taille à.
●(1878) EKG II 275. tud ho ti n'int ket a-bouez diouzomp-ni. ●(18--) SAQ I 205. n'ho c'heuz ket digemeret mad ar sakrifisou great beteg-hen. N'oant ket a bouez dioc'h ar pec'het.
(7) Ober udb. gant pouez =
●(1883) SAQ I 36. Doue, pa grouaz ar bed, a reaz pep tra gant pouez, gant muzur, gant urs. ●(18--) SAQ I 159. rak ma ra pep tra gant pouez, gant urz ha gant muzul.
(8) War e bouez : tranquille.
●(1924) ZAMA 90. eun denig war e bouez.
B. Loc. prép.
(1) Gant pouez : à l'aide, au moyen de.
●(1900) MSJO 145. gounit a reant ho zam bara gant poues ho divreac'h.
(2) Pouez-ha-pouez gant : en équilibre avec.
●(1872) ROU 95b. Contre-poids, tr «poez ha poez gant.»
●(1931) VALL 269a. en équilibre avec, tr. «pouez-ha-pouez gant.»
(3) War ar bouez a : en plus de.
●(1919) KZVr 355 - 21/12/19. aezenn flerius a zallas hag a zevas grevus-tre ar c'habiten, Yann ar Gall, ha pevar den all war ar bouez anezan.
III. Loc. adv.
(1) War ar pouez : doucement, lentement.
●(1942) HERV 135. Evit beza graet mat, eun dra a dle beza graet war ar pouez.
►[form. comb.]
S2 war da bouez
●(17--) EN 336. a que dy voar da boes.
S3m war e bouez
●(1902) PIGO I 35. Herri a grogaz da vont war e bouezik-kaer. ●(1911) SKRS II 62. ha kerzet a rea var he bouezik. ●71. ha disken a rea var he bouez.
P1 war hor pouez
●(c.1825/30) AJC 2923. a na nem bresomb qued nin jalou voar on poes.
P3 war o fouez
●(1924) BILZbubr 41/945. Ha setu int o-daou o vont, war o fouez, war hent PontMenou.
(2) War-bouez : au sujet de.
►[form. comb.]
P1 war hor pouez
●(1879) MGZ 178. e troadint bep seurt gevier var hor pouez.
P2 war ho pouez
●(17--) ST 422. Rak kalz a zo aman, war ho pouez glac'haret, tr. «car il en est beaucoup ici qui sont désolés à votre sujet.»
P3 war o fouez
●(1860) BAL 20. N'o deuz nemer mont var o fouez.
IV. Adv. intens. Heñvel-pouez : très ressemblant.
●(1869) FHB 246/294b. hevel poez oc'h ar chatal a zo en ho c'hreier.
V.
(1) War e bouez(ig) : doucement, lentement.
●(1914) MAEV 38 (L) K. ar Prat. Hag e tizroe didrouz ha war e bouezig da gichen ar feunteun. ●(1957) BRUD 2/43 (K) Y. ar Gow. Arabad kredi, evelato, e oa mall ruz warnañ d'ober e dro, rag, war e bouezig kentoh, eo e yeas d'e di.
(2) Sevel e bouezioù da ub. : remettre qqun à sa place.
●(1911) AOTR 25 Y. Roudot. Na peuz ket ho par da sevel e boueziou da eun den.
- pouez-krec'hpouez-krec'h
[brpm pouez + krec'h]
m. & adv.
(1) Pente montante.
●(1868) FHB 193/293b. ez euz sao pe bouez-creac'h penn-da-benn. ●(1868) FHB 198/334a. pouez-traon zo da zont penn-da-benn evel ma'z oa pouez-creac'h da vont.
●(1948) ETCE $$$ 323. Mes informateurs de Plouigneau m'ont donné gra, f. pl. graiou «côte montante (sur un chemin)», mais aussi «pente, degré de déclivité (en montée)» : âze 'zo kalz a hra : kalz a bwéz kréc'h, il y a beaucoup de pente (montante)», c'est-à-dire «la pente est très forte».
(2) Loc. adv. War-bouez-krec'h =
●(1732) GReg 205a. Contre mont, tr. «var bouës creac'h.»
- pouez-mouezhpouez-mouezh
[pouez + mouezh ; cf. gall pwyslais de pwys + llais « voix »]
m. Accent oratoire, emphase.
●(1931) VALL 5a. Accent oratoire, emphase, tr. «pouez-mouez m.»
- pouez-plompouez-plom
[brpm pouës-ploum < pouez + plom]
m. Peson de fuseau.
●(1732) GReg 716a. Peson de fuseau, tr. «pouës-ploum. p. pouëjou-ploum.»
- pouez-traoñpouez-traoñ
[pouez + traoñ / traou]
m. & adv.
(1) M. Pente descendante.
●(1868) FHB 198/334a. pouez-traon zo da zont penn-da-benn evel ma'z oa pouez-creac'h da vont. ●(1872) ROU 80b. Diskenn, tr. «Postraon.»
●(1909) FHAB C'hwevrer 60. pouez-traon gant o c'hornaillen. ●(1919) BUBR 5/123. Pouez-traou a zo penn-da-benn. ●(1923) ADML 65. kalz poueztraon. ●(1924) LZMR 8. Pouez traon a zo evit mont d'ar c'hraou. ●(1935) BREI 420/3d. houman, gant ar pouez traon, a yeas da goueza er stêr.
(2) Loc. adv. War-bouez-traoñ : en descendant.
●(1864) SMM 47. An ene a ia soublic gant an hent-se var bost-traon.
●(1931) VALL 188a. Déclive (terrain), tr. «war bouez traoñ.»
- pouezad
- pouezadennpouezadenn
[pouez + -adenn]
f. –où
(1) Pesée, action de peser.
●(1850) JAC 67. Ar bempet poezaden.
●(1914) FHAB C'hwevrer 37. o lakât kenver ha kenver an eil poezaden gant eben. ●(1945) GPRV 8. war-lerc'h ar bouezadenn. ●(1955) STBJ 205. War-lerc'h ar bouezadenn e voe kavet enni eiz gwennegad warnugent a varc'hadourez. ●(1964) YHAO 125. ober ar bouezadenn. ●(1974) TDBP III 206. N’am-eus ket bet ar bouezadenn digand ar fornierez, tr. « je n’ai pas reçu la pesée de la boulangère (la boulangère ne m’a pas donné la pesée) »
(2) Quantité pesée en une fois.
●(1732) GReg 716a. Pesée, tr. «Poësadenn. p. poësadennou.» ●(1744) L'Arm 281a. Pesée, tr. «Pouisadênn.. neu. f.»
●(1872) ROU 79b. Poezadenn, tr. «ce qu'on pèse en une fois.»
- pouezadurpouezadur
[brpm pouësadur < pouez + -adur]
m. Pesage, action de peser.
●(1732) GReg 716a. L'action de peser, tr. «Pouësadur.»
- pouezañ / poueziñpouezañ / poueziñ
[mbr poesaff, mcorn pose, brpm poesa, pouisein, gall pwysaf < pouez + -añ / -iñ]
v.
I. V. intr.
A.
(1) Peser, faire tel poids.
●(1499) Ca 161a. Poesaff. g. peser. ●(1612) Cnf.epist 30. pe-heny na poes nemet cant pé dou cant liuffr.
●(1659) SCger 165a. poesa, tr. «peser.»
●(1903) MBJJ 5. pouezan 'ra dek milher. ●(1909) FHAB Meurzh 74. poueza a ra vardro daou c'hant lur.
(2) absol. Être lourd.
●(1855) BDE 818. ha ne bouizeoh quet treu erhoalh.
●(1908) FHAB Mae 130. An dour ne c'hell ket chom eb redet var an ardraon (...) nag ar mein eb poueza. ●(1964) ABRO 45. rak pouezañ mat a rae.
B. par ext.
(1) Peser, reposer (sur ses jambes).
●(1867) FHB 121/130a. an demezel-ze ne alle ket poueza var he divesker. ●(1869) HTC 270. da veza pare piz dioc'h ar pez a vire outhan da boueza var he zivesker. ●(1877) BSA 230. ne c'helle mui poeza var he zreid. ●(1884) BUZmorvan 5. Sant Odilon (…) a ioa tri bloaz dija, ha ne valee ket c'hoaz : ne c'helle ket poueza var he zivesker.
●(1932) BSTR 6. N'elle poeza var gar ebet.
(2) Pouezañ war droad : marcher, aller tout seul.
●(1836) FLF 10. Va chass munut ne boezont qet var droat.
(3) Peser (sur l'estomac).
●(1849) LLB 959-960. mar dé tiw ou chistr (…) / Mar pouiz ar er galon.
(4) (architecture) Pouezañ war : porter sur.
●(1903) MBJJ 119. ledan eo, penegwir e pouez war ugent pilhier. ●269. eiz goarek o pouezan war bosto.
(5) S'appuyer.
●(1903) MBJJ 87. adkustumi a ra buhan ma zreid pouezan war an douar.
C. sens fig.
(1) Pouezañ war : considérer, méditer, examiner.
●(1905) KANngalon Genver 309. Piou ne skrij ket o sonjal er virionez-ze ? Mes ped 'zo hag a jomm da boueza pell varn'hi ? ●(1911) BUAZperrot 210. Simeon a dremenas eiz dervez en eul leac'h distro o poueza var ar c'homzou-ze, hag a yeas goudeze da c'houlenn digor en eur gouent.
(2) Insister.
●(1854) MMM 75. ya, pouësomp var ar poënt-ma.
●(1907) PERS 13. ne ranket ket poueza evit ober d'ezhan mont d'an ofern. ●102. Kaër e deuz poueza, ne deu ket a benn da ober d'ezhan plega. ●(1913) FHAB Genver 2. Poueza a ra evit ma vezo savet an Emgleo. ●(1933) ALBR 16. Hag e roent da anaout ive tri boent ret poueza warnê.
(3) Pouezañ a-du gant ub. : appuyer, aider qqn.
●(1920) FHAB Mae 347. Eur pennad so, ar Zôzon o (lire : a) oa deut da boueza a-du ganto.
(4) Pouezañ war ub. =
●(1910) MBJL 20. daoust d'ar brezel a boueze warne.
(5) Pouezañ war e imor =
●(1790) MG 383. Er honzeu-ze en doai me fiquét, ha tantét oèn bet de fachein : mæs guet secour Doué, me bouisas ar me imur.
II. V. tr. d.
A. Peser (qqc., qqn).
●(1659) SCger 91b. peser, tr. «poesa.» ●(1790) MG 88. N'en dès quet a valanceu eid pouisein en ihue-garanté-ze.
●(1909) KTLR 196. poezomp ar zier.
►absol.
●(1790) MG 205. de bouisein fal, ha de laireah.
●(1903) LZBg Gwengolo 209. é oen bet é pouizein hag é vezulein èl un apotikér.
B. par ext. Analyser (un liquide).
●(1958) ADBr lxv 4/517. (An Ospital-Kammfroud) Poueza : v. – «analyser» : dour bet pouezet. Poueza sid (chistr) : en mesurer le degré alcoolique.
C. sens fig.
(1) Examiner, méditer, considérer.
●(18--) SAQ I 155. Va Breur, va C'hoar baour, poezit mad ar gomz-se.
●(1909) BOBL 03 avril 223/1a. Red eo lenn ha poueza stard ar pez a lenner. ●(1913) KANNgwital 127/289. kompren mad ha poueza piz he aliou.
(2) Loc. verb. Pouezañ ha dibouezañ : soupeser.
●(1924) ZAMA 22. p'am bo bet amzer da boueza ha da ziboueza hoc'h aliou.
III. V. tr. i.
(1) Pouezañ ouzh : faire contre-poids à.
●(1872) ROU 95b. Contre-poids, tr. «Da boeza ouz.»
●(1908) BOBL 29 août 192/1a. Loeiz ar Floc'h a lavar eo kkresket paë an dud a labour : ar c'houmananchou ne greskont ket evit poueza oc'h an dispignou a gresk a bep tu.
(2) Pouezañ war : insister.
●(1844) LZBg 2l blezad-2l lodenn 38. é telien pouisein ar nehou eid el laquat de guêrhet ar er groéz. ●(1893) IAI 233. Var ar c'honsil eo red poeza eun nebeut.
●(1912) BUEV 4. Ne oé ket dobér a bouizein arnehou eit er lakat de vonet d'en overen. ●(1914) FHAB Gouere 198. d'e bedi da boueza var e vreur. ●(1950) KROB 26-27/6. Karet a rafemp (...) poueza eur pellig war al labour graet gant an emgleo-ze.
(3) Pouezañ war : méditer sur, réfléchir à.
●(1911) BUAZperrot 210. Simeon a dremenas eiz dervez en eul leac'h distro o poueza var ar c'homzou-ze.
IV. V. pron. En em bouezañ.
A. V. pron. réfl.
(1) Se peser.
●(1905) IVLD 236. En em boeza a reaz e Lourd, gounit a reaz eul lur ha kart enn eun devez. ●(1929) FHAB Ebrel 1311. e teuas d'en em boueza da di e verour. Tri c'hant nemet ugent lur a rae. ●(1983) PABE 52. (Berrien) en em boueza, tr. «se peser.»
(2) S'évaluer.
●(18--) SAQ I 20. Ah ! aliez e c'hen em blijomp o c'hen em boueza ervez hon danvez, hor spered, hon deskadurez.
B. V. pron. réci. fam. Se mesurer au combat.
●(1868) FHB 180/191b. houma, eme Fanch, a zo greet evit ar botred vad. Frankis hag henchou ho devez ama d'en em boeza.
V.
(1) Pouezañ evel ur maen-milin : voir maen.
(2) Pouezañ butun : voir butun.
- pouezañspouezañs
[pouez + -añs]
f. Poids que pèse qqc.
●(1844) GBI I 460. Wit he bouesanz a arc'hant-gwenn, tr. «pour son poids d'argent blanc.» ●550. Pa rofec'h pouezans ar ger-ma, tr. «Et quand vous donneriez le poids de cette ville.» ●(1857) HTB 54. he boezans douget ive gant an dour. ●(1867) BUE 194. rein ive he boezanz aour.
●(1913) ARVG Eost 188. dek milier pouezans. ●(1935) BREI 394/4a. Tri-c'hant lur a bouezans, da nebeutan. ●(1936) BREI 444/3a. daou vil nao c'hant hanter a bouezans 'zo ennan [er c'hloc'h].
- pouezantpouezant
[mbr poesant, pouesant < pouez + -ant]
adj. Pesant.
●(1499) Ca 161a. Poesant. g. pesant. ●161b. Ponnher vide in poesant cest tout vng. ●(1575) M 1215. Pechet he groa poesant [an eneff], mar assanter gantaff, tr. «Le péché la rend pesante [l'âme], si on y consent.»
●(1921) FHAB Ebrel 89. eo red kaout evit ar c'hanoliou kezeg pouesantoc'h eget na roe an darn-vuia euz ar marc'hou «Norfolk». ●90. marc'hou antier pouesant.
►sens fig.
●(1612) Cnf 16b. en ré arall so pouesant ha greffus.
- pouezantaatpouezantaat
[brpm pouissantat < pouez + -ant + -aat, cf. pouezant]
v. intr. Prendre du poids.
●(1792) HS 67. à pe oai deit dehou pouissantat.
- pouezanturpouezantur
[pouez + ant + -ur, cf. pouezant]
f. Pesanteur.
●(1937) DIHU 310/245. en eutru ne oui ket hoah pouizantur ur mojad.
- pouezata
- pouezderpouezder
[pouez + -der ; cf. gall pwysder]
m. =
●(1929) FHAB Genver 20. Diouz an traou a zo chomet ganeomp, a-zilerc'h an dud kenta, (…) diouz o liou ha diouz o fouesder a deu kemm enno gand an amzer, eo e teuer, tost da vat, da gavout o oad.
- pouezer .1pouezer .1
[brpm pouisér < pouez + -er .6]
adj.
(1) Qui sert à peser.
●(1907) VBFV.bf 62b. pouizér, adj., tr. «qui pèse, qui sert à peser.»
(2) Krog-pouezer : peson.
●(1744) L'Arm 85b. Crochet, balance romaine, tr. «Crog-pouisér..» ●292b. Poids (…) De croc, tr. «Crog-pouizérr.. creguérr-pouizérr.»
●(1907) VBFV.bf 44b. krog-pouizér, m., tr. «peson.»
- pouezer .2pouezer .2
[brpm pouëser, poësour, puïsour, pouisourr < pouez + -er .6 et -our]
m. –ion Peseur.
●(1732) GReg 716a. Peseur, celui qui pese les marchandises, tr. «Pouëser. p. pouëseryen. poësour. p. poësouryen. Van[netois] pouïsour. poësour. pp. yon, yan.» ●(1744) L'Arm 281a. Peseur, tr. «Pouisourr.. iserion. m.»
●(1969) BAHE 60/40. Ur paper en deveze digant ar pouezer, unan all digant ar sekretour.
- pouezerez
- pouezerezhpouezerezh
[brpm poesérez < pouez + -erezh .3]
m. Pesage, action de peser.
●(1732) GReg 716a. L'action de peser, tr. «poesérez.»
- pouezetpouezet
[pouez + -et .1]
adj. Kaozioù pouezet : propos choisis, pesés, mesurés.
●(1995) BRYV III 85. (Milizag) Ar re-ze a lavarje kaoziou pouezet, a veze greet deuz an dra-se, kaoziou pouezet.
- pouezidigezhpouezidigezh
[brpm poësidiguez < pouez + -edigezh / -idigezh]
f. Pesage, action de peser.
●(1732) GReg 716a. L'action de peser, tr. «poësidiguez.»
- poueziñpoueziñ
voir pouezañ
- pouezuspouezus
[brpm poesus < pouez + -us]
adj.
(1) Pesant.
●(1659) SCger 91b. pesant, tr. «poesus.» ●(1732) GReg 715b. L'or est le plus pesant des metaux, tr. «Ne deus metall e-bed qer poësus ec'hiz an aour.»
(2) Important.
●(1659) SCger 68b. important, tr. «poesus.» ●165a. poesus, tr. «pesant, grief, important.» ●(1732) GReg 200a. Un affaire de consequence, tr. «Un æffer pouësus.» ●518a. Important, tr. «pouësus.» ●861a. C'est ici une affaire serieuse, tr. «Un æffer pouëzus eo houmâ.»
●(1927) YAMV 25. an dra ze a zo eus ar re bouezusa.