Devri

Recherche 'sevel...' : 2 mots trouvés

Page 1 : de sevel (1) à sevel-heol (2) :
  • sevel
    sevel

    v.

    I. V. tr. d.

    A. [compl. : qqc.]

    (1) Élever, dresser.

    ●(1530) J p. 148a. Seuet ma goaf en e saf sonn, tr. «Élevez droit ma lance.»

    ●(1659) SCger 52b. eriger, tr. «seuel.» ●73a. leuer, tr. «seuel p. sauet.»

    (2) Soulever, hausser.

    ●(c.1500) Cb 87a. [forch] Jtez hec merga / ge. g. fourche pour mulonner le ble. b. forch da seuel ann et.

    ●(1659) SCger 65b. hausser, tr. «seuel, p. sauet.»

    (3) Monter (un escalier, une côte, etc.).

    ●(1903) MBJJ 149. Setu perak e welomp Jezuz (...) ha Pilat (...) o sevel a-gevred ar vins a gas d'ar pondale.

    ►[empl. comme subst.] Montée.

    ●(1869) EGB 24. ar zével graiou a zo diêz d'ar ré a zô berr hô halan, tr. «il est difficile à ceux qui ont la courte haleine de monter des côtes.»

    (4) Construire.

    ●(1849) LLB 790. er hoedaj rekis eid sewel el lestri. ●(1849) LLBg III 100. sewel ur houvand.

    ●(1901) LZBg 59 blezad-2l lodenn 89. groeit ou des saúein, betag bremen, tèr iliz. ●(1924) LZBt Mezheven 1. re dano eo e yalc'h evit sonjal sevel un ti ken kaër.

    (5) (couture) Couper (un habit).

    ●(1732) GReg 223a. Coupper un habit chez le marchand, tr. «Sevel un abid. Van[netois] saoüeiñ un abyd.»

    (6) Desservir (la table).

    ●(1732) GReg 277b. Desservir la table, tr. «Sevel an daul.»

    (7) (pêche) Faire remonter (le poisson).

    ●(1952) LLMM 34/49. (Douarnenez) Sevel : lakaat da sevel : bouetañ ha sevel ar sardin. ●(1979) VSDZ 72. (Douarnenez) ar stronk oa evit sevel ar brilli, tr. (p. 235) «l'effare servait à faire monter le maquereau.»

    (8) Donner.

    ●(1952) LLMM 34/49. (Douarnenez) Sevel : reiñ : ne oa ket evit sevel dezho o lodennoù (hêrezh).

    (9) Récolter.

    ●(1982) ENEU 36. (Eusa) karread teil adarre. Sevel bizin.

    (10) Sevel krog ub. : prendre le parti, embrasser la défense de qqn.

    ●(1907) DIHU 23/. golo v. (seùel krog) = prendre parti pour quelqu'un. ●(1908) DIHU 35/69. en hani e hel e zeli seùel krog é vro. ●(1910) ISBR 94. É amzér Charl-Meur ha Loeiz I é oent bet hanùet, ha saùet ou doé liés krog er Franked énep d'er Vreihiz. ●(1939) KOLM 73. Dalbéh é ma é spi seùel krog er ré goasket énep d'ou goaskerion.

    (11) Sevel tabut : amener des querelles.

    ●(1905) IMJK 240. ha lezel peb unan get é greden, eit arbennein ha seùel tabut.

    (12) Sevel an tenn : tirer au sort.

    ●(1915) HBPR 151. an hini a oa deuet da lakaat sevel an tenn.

    (13) Sevel tiegezh : fonder une famille.

    ●(1908) PIGO II 1. a-rôk sevel tiegez. ●(1911) KANNgwital 100/20. Daou o deuz prenet ti, daou savet tiegez.

    (14) Sevel an douzier : desservir la table.

    ●(1732) GReg 229a. Lever le couvert, tr. «Sevel an douzyer.»

    (15) Sevel troad : partir.

    ●(1907) AVKA 207. Me a zavo troad ac'han, hag ac'h ei da gâd ma zad.

    (16) Sevel trouz : se rebeller.

    ●(1910) MBJL 52. kalz a brotestanted a zavas trouz, gant a zroug ac'h eas enne.

    (17) Sevel truajoù : lever les impôts.

    ●(1933) ALBR 25. Er bloa-man, dija, e renker sevel truajou neve a-benn gallout skoulma.

    (18) Sevel interest : prendre des intérêts.

    ●(1732) GReg 752b. Prêtez gratuitement, dit l'Evangile, tr. «Prèstit d'oc'h hentez hep sevel interest divar bouës ho prèst, eme an avyel»

    (19) Sevel kalon ub. : donner la nausée à qqn.

    ●(1970) LIMO 19 septembre. En diholaj é chom ér ruieu un tammad mad ag en dé ha get en héol ponér er vlas e sau houn kalon.

    (20) Sevel akuilhetenn diwar ub. : fouetter qqn jusqu'au sang.

    ●(1732) GReg 428b. Foüetter jusqu'au sang, tr. «sevel accuilhetenn divar ur re.»

    (21) Sevel e benn : lever la tête.

    ●(1849) LLB 248. én ur sewel hé fen.

    (22) Sevel e vouezh : élever la voix.

    ●(1942) DADO 16. Mar deu d’ezañ sevel e vouez, ma fell d’ezañ beza divergont, ma ra goap, ma tou Doue, n’eus forz, ho kenou leun a zour sorset !

    B. (marine)

    (1) Hisser (les voiles).

    ●(1849) LLB 551-552. ne sawet ket ihuel / Er gouilieu ar hou lestr. ●635. De zizoar ag er porh, de sewel men gouilieu.

    (2) Lever (l'ancre).

    ●(1752) PEll 279. Sevel an-eor, lever l'ancre.

    ●(1849) LLB 634-635. é han hoah de sewel en eor, / De zizoar ag er porh.

    C. [compl. : qqn]

    (1) Sevel ub. enep ub. : monter qqn contre qqn.

    ●(1926) FHAB Gouere 256. eur vaouez teodet fall en em lakeas da lavaret pep seurt traou diwar e benn ha da zevel an dud enep d'ezan.

    (2) Lever (une armée, etc.).

    ●(1659) SCger 73a. leuer des gens d'armes, tr. «seuel tut a armou.» ●(c.1680) NG 1413. hac enf seuel un armé.

    ●(1883) MIL 139. Lesneven. Muioc'h a dud a save neuze eget brema Lambaol ha Guimiliau assamblez.

    (3) Élever, éduquer.

    ●(1878) EKG II 259. c'hoant e doa da choum c'hoaz var an douar da zevel he bugaligou.

    (4) Enlever (par la mort).

    ●(1868) FHB 177/168b. Pell a ioa an Aotrou Goujon ne voa ket cre he iec'het : den gouscoude ne zonje e vije savet ker buhan.

    II. V. tr. i.

    (1) Sevel dindan ub. : déposséder qqn de son poste, le déboulonner.

    ●(1912) BUAZpermoal 402. Ar re-man, droug enne, a glaskas sevel dindan Isidor, hag a damallas anezan dirak e vestr.

    (2) Sevel da : devenir.

    ●(1894) BUZmornik 142. Sevel a eure da blac'h iaouank heb kaout eur vamm garantezuz.

    (3) Sevel ouzh : monter.

    ●(1880) SAB 208. En eur sevel ouz menez Olivez.

    (4) Sevel e : monter, grimper.

    ●(1924) LZBt Meurzh 21. eun ogrou bihan hag ar skalier da sevel ennan, gret a-dro.

    (5) Sevel diouzh : s’élever/monter de.

    ●(1961) LLMM 86/151. e veze gwelet alies a-walc’h gouleier o flaminañ dre ar garm, skrij, gouel pe c’hoarzhadeg o sevel diouzh ar mogerioù didoenn.

    III. V. intr.

    A. [sujet : qqn]

    (1) Se lever.

    ●(1499) Ca 184b. Seuell g. soy leuer / sourdre. ●g. leuer auant iour. b. seuell quet an dez. ●(1530) J p. 183a. Saf, ha gra ioa, na esmae quet, tr. «lève-toi, sois joyeux, et ne crains rien.» ●(1580) G 1095. Ma mam dre estlamdet sevet, tr. «Ma mère, par miracle, levez-vous.» ●(1612) Cnf 70b. pa sauer eues an guelé.

    ●(1857) CBF 50. Ne d-eo ket ebat sevel e-kreiz ar c'housk, tr. «Il n'est pas agréable de se lever au milieu de la nuit.»

    (2) [figure étymologique] Sevel en e sav : se lever debout.

    ●(14--) Jer.ms 60. Saff ez saff ha trauell, tr. R. Hemon « Lève-toi et travaille » litt. « Lève-toi dans ta position debout » ●(1530) J 148a. Sevet ma goaf en e saf sonn, tr. R. Hemon « élevez ma lance tout droit »

    ●(1689) DOctrinal 196-197. Ar Roué en savas en é sa, à quemennas tri Escop, ha [197] drouc ha mat ganta evoé Sacret d’ar Sul var lerc’h. ●(17--) EN 2193. Seued, autro, no saf, tr. «Levez-vous, monsieur, debout.»

    ●(c.1825-1830) AJC 1477. ma sevis pres em saf. ●(1827-1829) VSA 2236. saf es saf prontamant. ●(1870) MBR 56. ar roue a zavaz enn he zav, tr. « le roi se leva ». ●(1878) EKG ii 54. edon o taoublega evit sevel em za.

    (3) Grandir.

    ●(1909) HBAL 20. pa edomp c'hoaz o sevel, va breudeur ha me. ●(1921) PGAZ 106. Klevet oc'h euz doareou Fanch Ti-Don, keit ha m'edo o sevel.

    (4) Monter.

    ●(1878) EKG II 114. Penaoz sevel en tour ? ●120. sevel a ranken da vek an tour.

    (5) Sevel war-dro ub. : se lever pour s'occuper de qqn (malade, etc.).

    ●(1969) BAHE 62/40. Pa veze nozvezhioù-rev am beze kalz muioc'h a boan, ha ret e veze dezhi sevel war va zro.

    (6) Sevel gant ub. : être d'accord avec qqn, prendre le parti de qqn.

    ●(1868) KMM 262. Ar vamm neket evit sevel gant bourrevien e Mab ! ●(1876) TDE.BF 437a. Evid-oun-me, ne zavinn ket gant-ho hiviziken war ann dra-ze.

    (7) Relever (de maladie).

    ●(1744) L'Arm 226b. Relever de maladie, tr. « Séhuél a gleinhuétt.»

    ●(1922) EOVD 115. un dén hag e saù a gleñùed.

    (8) Devenir.

    ●(1874) FHB 504/271a. sevel a ra canfardet anezho.

    (9) Sevel da vezañ : devenir.

    ●(1905) KANngalon Genver 303. evit sevel da veza pinvidik. ●(1925) BUAZmadeg 450. pa zavont da veza braz, ne zougont mui skapular ebet.

    (10) Sevel e renk : grimper l'échelle sociale.

    ●(1902) PIGO I 25. ha zevel en renk, mar gallje. ●(1920) FHAB Genver 195. sevel e renk, dont da vezan perc'hen.

    ►sans compl.

    ●(1907) FHAB Meurzh/Ebrel 41. an dud clanv gant ar c'hoant sevel.

    (11) Sevel a : venir de (faire qqc.).

    ●(1838) OVD 70. én ur seuel a hobér oræson.

    (12) Sevel a : être de (tel ou tel endroit).

    ●(17--) TE 455. un dén hanhuét Saul, sàuét a Darse.

    B. [sujet : qqc.]

    (1) Monter.

    ●(1530) Pm 253b (Mab Den). An tan cre (lire : creff) a seff en ho (lire : e) baru, tr. «Le feu ardent qui monte dans sa barbe.»

    (2) (en plt de la mer) Enfler, grossir.

    ●(1861) BSJ 114. ur goahad fal amzér e leaquas er mor de seuel.

    (3) (en plt du vent) Se lever.

    ●(1862) BSH 38. sevel a ra avel. ●(1876) BJM 79. hag un heur goude e savas avel foll.

    (4) (en plt d'une fontaine) Sourdre.

    ●(1906) HIVL 58. Ur fetén e saù er groh.

    (5) (en plt de pâte, de lait) Lever, fermenter.

    ●(1732) GReg 405a. Le levain fermente la pâte, tr. «ar goëll a ra sevel an toaz.»

    ●(1861) BSJ 291. haval doh er goél e guemér ur voès eit laquat tri mezuliad bled é go bet quen ne sàu en toès.

    ●(1910) YPAG 4. peilhât pato, birvi dour, ribotât lêz, lakat lêz da zevel, skotan podou.

    (6) (en plt d'un événement) Se produire, arriver.

    ●(17--) VO 23. Sehuel e ras én un taul un tampest horribl.

    ●(1849) LLB 783. én ur grial a ziar ur souchen, / Er gavan e lar doh é saw un defouren. ●(1861) BSJ 313. ur guêrteri vras e sàuas ér vro-hont. ●(1878) EKG II 146. O klevet-se, e savaz c'hoarz e touez ar zoudarded-all.

    ●(1913) HIVR 18. Ur brezél bras e oé édan seùel étré-zé.

    (7) (astronomie) Se lever (en plt d'un astre).

    ●(1878) EKG II 21. Al loar a ioa o sevel p'edon oc'h en em lakaat enn hent.

    ●(1900) MSJO 78. Na pegen sioul e sao ar stered varzu arouden anter-noz !

    (8) Se former, prendre forme.

    ●(1633) Nom 221b. Bulla : bouteille ou bouillon : an clogoren á seu voar an dour pa gra glaò.

    ●(1866) FHB 80/222b. Keit e chome var he daoulin, ma savas caledennou enho.

    ●(1911) BUAZperrot 634. ne roë ket a amzer d'al loustoni da zevel na d'ar c'hinid da steui o gwiad.

    (9) Pousser, croître.

    ●(1633) Nom 76a-b. Herba voluntaria, cui sativa opponitur : herbe qui croist de par soy sans estre semée, ou plantée : drouc-lasaou (lire : drouc-lousaou), lousaouen á seu ep bezaff hadet na plantet.

    ●(1901) LZBg 59 blezad-2l lodenn 89. ha saúein e hra en est.

    (10) Sortir, jaillir.

    ●(1633) Nom 251a. Lapis manalis : pierre de laquelle sort vne fontaine : mæn pe ves á hiny ez seu vn feunteun.

    (11) Venir.

    ●(1831) RDU 43. Er fé e zou (…) mam en ol vertuïeu, rac ag er fé é sahuant, hac er fé ou mâh. ●(1876) TDE.BF 433a. pa zavaz aoun gant ar paotr.

    (12) Devenir.

    ●(1883) MIL 141. Histor Guimiliau hag hini Lambaol, epad pell amzer, ne rejont nemet unan. Hirio, an dre guechal, a zo savet brassoc'h eget ar vam-barrez.

    IV. V. pron. En em sevel.

    A. V. pron. réci. Se relayer, se relever.

    ●(c.1718) CHal.ms iii. se relayer, tr. «him seüel.» ●Les ouuriers se relayent sur la mer, tr. «er vartelodet, er obererion a him sau' en eil a Eguile ar er mor.»

    B. V. pron. réfl.

    (1) S'élever.

    ●(1838) OVD 7. en inèd hanhuet autruche en dès divasquel, ha neaoh n'hum sàuant jamæs a ziar en doar.

    (2) S'élever dans la société, monter dans l'échelle sociale.

    ●(1894) BUZmornik 574. da glask en em sevel hag en em huelaat.

    ●(1911) SKRS II 166. Klask a ra dalc'hmad en em zevel dreist ar re all. ●(1926) FHAB Kerzu 451. Aon bras en doa ive da welet ar re a oa e [e] gompagnunez, oc'h en em c'houezi pe o klask en em zevel.

    (3) En em sevel enep ub. : se soulever, se révolter contre qqn.

    ●(1877) EKG I 66. oc'h en em sevel hag o razailli var ar re vad. ●(1878) EKG II 143. aoun o doa na viche en em zavet ar bourkiz enn ho enep.

    V. V. impers. Sevel etre : s'élever des querelles, des contestations.

    ●(1866) FHB 60/61a. Hep pell dale e savas etre d'he ho daou.

    ●(1906) KANngalon Genver 20. Sevel a ra etre breudeur ha c'hoarezed ; sevel a ra ive etre amezeien, ha zoken divar benn traou dister aviziou. ●(1915) MMED 306. Hag e savas etre an daou veleg, pep hini anezo en devoa c'hoant da ziskoues he garantez evit he nesa. ●(1934) CDFi 14 avril. Nemet avechou e save eun nebeut etrezo, evit netra. ●(1958) BRUD 5/60. Deuit da lipad eur werennadig hoaz, ahendall me gredo zo savet etrezom.

    VI. (chasse) Bezañ savet gant : être levé, débusqué (prlt du gibier).

    ●(1963) KOGI 28/04. Setu respont ar c’hefeleg paour, bet alies tost d’ar marv pa veze savet gant ar chas, ha pa gleve trouz ar poultr o strakal hag an drajez o c’hwitellat en-dro d’e benn.

    VII.

    (1) Sevel uhel ar c'herc'h da doull e c'houzoug : voir kerc'h.

    (2) Sevel war veg e droad : voir troad.

    (3) Sevel war e elloù : voir elloù.

    (4) Sevel àr e gentroù : voir kentroù.

    (5) Sevel en e avalenn : voir avalenn.

    (6) Sevel war e dachoù : voir tachoù.

    (7) Sevel war an dour : voir dour.

    (8) Sevel en e wezenn uhelañ : voir gwezenn.

    (9) Sevel war e dach : voir tach.

    (10) Sevel e gein : voir kein.

    (11) Sevel e fri : voir fri.

    (12) Sevel evel raden : voir raden.

    (13) Sevel e gribell : voir kribell.

    (14) Sevel e gantoù da ub. : voir kant.

    (15) Bout savet àr ar broch : voir broch.

    (16) Sevel e dreid d’ub. : voir treid.

  • sevel-heol
    sevel-heol

    m. (géographie) Levant.

    ●(1659) SCger 43b. deuers l'Orient, tr. «etrese ha seuel heol.» ●73a. Soleil leuant, tr. «seuel heaul.» ●86b. Orient, tr. «seuel heaul.» ●(1691) CF 336. abars cuz Heaül, pé sevel Heaul. ●(1732) GReg 218b. Du levant jusqu'au couchant, tr. «Adalecq ar sevel-héaul bede ar c'huz-héaul.» ●570b. Le lever du Soleil, tr. «Sevel-héaul. ar sevel héaul.»

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...