Recherche 'tarzh...' : 41 mots trouvés
Page 1 : de tarzh (1) à tarzhus (41) :- tarzhtarzh
m., adv. & prép. –où, –ioù
I. M.
A.
(1) Explosion.
●(1876) TDE.BF 607b. Tarz, s. m., tr. «Rupture, éclat, bruit éclatant, comme celui du tonnerre, de la mer qui se brise sur les rochers.»
(2) Un tarzh bras a dud : une grande foule de gens.
●(1790) Ismar 283. un tarh bras a dud. ●(17--) TE 453. hac e gonvertissas un tarh bras a dud. ●461. ha merhuel e ras un tarh bras a dud.
(3) Un tarzh bras a : une bonne partie de.
●(17--) TE 315. Judas hé attaquas hac e zistrugeas un tarh-bras a nehi.
●(1838) OVD 218. Passein e rér un tarh bras ag en noz é corol. ●396. un tarh bras ag en noz.
(4) Grande quantité de, foule de.
●(1909) FHAB Mezheven 178. eun tarz koeffou gwen avad eo a ioa diredet.
(5) Éclat, brillance.
●(1909) KTLR 63. D'ar sarr-noz, ar tereden a lintras, gant eun tarz ken kaer, ma vel-jont edo dija tost termen ho beaj. ●tri darz aour hag a deue euz ar stereden.
(6) Passage dans une haie, un talus.
●(1942) DHKN 51. ne gavan na toul na tarh ér hleuieu.
(7) (minéralogie) Veine du minerai.
●(1732) GReg 950b. La veine du roc, tr. «tarz ar garrecq.»
●(1876) TDE.BF 607b. Tarz, s. m., tr. «veine de rocher.»
(8) =
●(1867) FHB 112/61a. fank var hon henchou braz, tarz en hon henchou bihan, en hor lanneier. ●(1869) FHB 210/4b. evel eur jao ehanet en tarz, er vouillen.
(9) Tarzh sklêrijenn =
●(1911) BUAZperrot 67. diskaret gant eun tarz sklerijen. ●885. eun tarz sklerijen a lintr en dro d'ezi.
(10) fam. Pet bruyant.
●(1744) L'Arm 281a. Pet, tr. «Tarh.. heu. m.»
●(1876) TDE.BF 607b. Tarz, s. m., tr. «par extension, on le dit d'un gros pet.»
(11) Début.
●(1838) CGK 5. en tarz deus e vue.
●(1910) ISBR 179. Kent tarh er brezél.
(12) Kemer ub. àr an tarzh : prendre qqn sur le fait.
●(c.1718) CHal.ms ii. Il a esté pris sur le fait, tr. «quemeret é bet ar en Taul, ar en Tarh.»
(13) (botanique) Maen-tarzh : casse-pierre.
●(1732) GReg 139a. Casse-pierre, plante, qui vient au bord de la mer, tr. «mæn-tarz.» ●849b. Saxifrage, plante bonne pour la gravelle &c., tr. «Mæn-tarz.»
●(1933) OALD 45/217. Mean-tarz, tr. «Saxifrage.» ●(1934) BRUS 267. La perce-pierre, tr. «er maentarh, m.»
(14) Fente, crevasse.
●(1499) Ca 193b. Tarz vide in fraill cest tout vng.
●(1876) TDE.BF 607b. Tarz, s. m., tr. «crevasse dans un mur.»
B. (domaine maritime)
(1) Vague déferlante.
●(1929) FHAB Genver 14. ar bili a vez kaset ha degaset gant an tarziou. ●(1931) VALL 770a. Vague qui déferle, tr. «tarz m.»
(2) Tarzh mut : lame sourde.
●(1930) KANNgwital 334/455. eun tarz mut a zailhas varnezi [ar vag] hag he fenseas en eun taol kount.
(3) (légendaire) Ar seizhvet tarzh : la neuvième vague. cf. ogedoù, redele
●(1986) MLLH 296. Ha ne vagom nemed eur c’hoant : mond dirag ar zeizved tarz, an hini kaleta. Ne heller ket dond da waz mod all, tr. (version française p. 303) « Et nous n’avons qu’un désir : affronter la neuvième vague, la plus dure. On ne saurait devenir un homme à moins. »
II. Adv. & loc. prép. A-darzh.
A. Adv.
(1) Perpendiculairement.
●(1732) GReg 41a. A plomb, perpendiculairement, tr. «a darz.»
(2) Loc. adv. A-darzh ar mintin : de bon matin.
●(1939) RIBA 38. En trenoz, a darh er mitin, é ta en tad-gad de bark er maligorn.
B. Loc. prép. A-darzh war : à la verticale de, à plomb.
●(1732) GReg 41a. Le soleil donnoit à plomb sur sa tête, tr. «An héaul a sqoé a darz var e beñ.»
III.
(1) Buan evel un tarzh : très rapidement.
●(1847) BDJ 53. Ar soudarded en hem daol war an diskibien ghæz; / Jesus buan evel eun tars en hem gav he-unan.
(2) Erruout evel un tarzh-kurun : arriver au milieu de tout.
●(18--) (L) J. Quéré SAQ i 178. Ar maro peur-liesa ne arru ket evel eun tarz kurun.
- tarzh-an-deiztarzh-an-deiz
m.
(1) Aube, point du jour.
●(1659) SCger 34b. crepuscule, tr. «tarz an deiz.» ●94a. point du iour, tr. «tarz an deiz.» ●174a. tarz an deiz, tr. «le point du iour.» ●(1732) GReg 63b. Aube, le point du jour, l'aurore, le crepuscule du matin, les nuées eclairées des rayons du soleil, lors qu'il est à 18 degrez près de l'horizon, tr. «tarz an deiz.»
●(1876) TDE.BF 607b. Tarzh-ann-deiz, s. m., tr. «Le point du jour.»
●(1942) DRAN 143. war-dro tarz an deiz o c’henel.
(2) (astronomie) Sterenn tarzh-an-deiz : Vénus.
●(1732) GReg 375a. L'etoile du matin, ou de l'aurore, tr. «sterenn tarz an deiz.»
- tarzh-aveltarzh-avel
m. (météorologie) Coup de vent.
●(1744) L'Arm 80a. Coup de vent, tr. «Tarh auéle ou ahuéle.. tarheu, &c. m.» ●385a. Tourbillon, tr. «Tarh ahuél. m.»
●(1825) COSp 99. Un tarh ahuel pehani e laqua tout peb-eil-pèn. ●(1841) IDH 106. un trous èl un tarh-ahuél. ●(1876) TDE.BF 607b. Tarz-avel, s. m., tr. «Coup de vent.»
●(1903) MBJJ 351. bean taulet er mor gant eun tarz avel.
- tarzh-deiz
- tarzh-dour
- tarzh-gouloù an norzhtarzh-gouloù an norzh
m. Aurore boréale.
●(1964) BAHE 38/33. sklaerder marzhus tarzh-gouloù an Norz (Aurora Borealis).
- tarzh-gouloù-deiz
- tarzh-kalontarzh-kalon
m. Crève-cœur, déchirement.
●(1732) GReg 177b. Creve-cœur, grand déplaisir, tr. «Tarz-calon.» ●233b. Creve-cœur, tr. «Van[netois] tarh-calon. p. tarhëu-calon.» ●(1787) BI 193. Unn tarh-calon ouai hou h'cleueèt é crial. ●(1790) Ismar 513. pebèh un tarh-kalon. ●(1792) CAg 178. Péh tarh calon ! ô melconie ! ●(17--) TE 245. Un tarh-calon oai eit-ou ma hoai er Juivèt quen digalon ha quel lizidant de sehuel er Guær.
●(1829) CNG 66. Pèellad doh Doué, ô tarh-calon ! ●(1896) HIS 143. un tarh-kaloñ blaoèhus.
●(1916) LILH 22 a viz Gouhere. Nag un tarh kalon !… ●(1919) BSUF 18. na péh un tarh-kalon aveit en tad. ●(1921) BUFA 175. Péh tarh kalon eit en tad hag er vam.
- tarzh-kof
- tarzh-kuruntarzh-kurun
m. (météorologie) Coup de tonnerre.
●(1659) SCger 47b. eclat de tonnerre, tr. «tarz, pe talm curun.» ●119a. coup de tonnerre, tr. «tarz curun.» ●174a. tarz curun, tr. «coup de tonnerre.» ●(1732) GReg 222a. Coup de tonnerre, tr. «tarz curun. p. tarzou curun. Van[netois] tarh gurun. p. tarhëu gurun.» ●(1790) PEdenneu 161. avèl un tarh gurun.
●(1849) LLBg I (titl). en tarh-gurun koéhet ar chapel Karwez. ●(1854) MMM 103. evel scoët gat un tars-curun. ●(1894) BUZmornik 155. pilet d'ann douar gant eunn tarz kurun. ●(1896) HIS 33. é kreiz er brogoñ hag en tarheu gurun. ●131. skoeit get un tarh-gurun.
●(1904) BSAB 19. 'vel pa 'n nije klevet eun tarz kurun. ●(1931) GUBI 146. Ur (lire : un) tarh gurun dreist ordinér.
►
●(1849) LLB 446-451. Kleu e hrer pel duhont er gurun é tarhein / (…) / ér hanton lorhet ged un tarh ker ponner.
- tarzh-mintin
- tarzh-mortarzh-mor
m. (domaine maritime) Vague.
●(1860) BAL 81. eus a greiz an tarzou mor. ●(1876) TDE.BF 607b. tarz-mor, s. m., tr. «coup de mer.» ●(1877) BSA 120. Eun dour bill a rea ; an avel dijadennet a gane hag a sute ; an tarzou mor a ruille guen-cann var an aot hag a rea eur c’harnach spontus.
●(1911) BUAZperrot 182. debret ma'z eo an torraod gant an tarziou mor.
►
●(1972) BLBR 190/32. Me a wele en dremwel an « Dorchenn » dindan arsailhou dibaouez an tarziou.
- tarzh-tan
- tarzhadtarzhad
m. –où
I. Tarzhad kurun : coup de tonnerre.
●(1921) GRSA 166. tarhadeu gurun, punelladeu aùél. ●191. Un tarhad gurun askledennek e strak adrest é ben. ●(1939) RIBA 68. ur barrad arnan é seùel (...) araok en tarhad bras.
II. sens fig.
(1) Éclat.
●(1905) MRPL 52. E kreiz eun tarsad sklerijen. ●(1911) RIBR 88. Jakez a welas kouls hag e vreudeur an tarsad sklerijen skedus a yoa dirazan en dremwel.
(2) = bomm lavar.
●(1932) BRTG 115. Tarhadeu kaer e gavè de laret.
(3) =
●(1939) RIBA 52. Doh tor ur hleu, én ur tarhad man, é stag hag é kuh é néh.
(4) Explosion de.
●(1977) LIMO 26 mars. meruel ged un tarhad leùiné. ●Tarhad leùiné, tr. «explosion de joie.»
(5) Bataille.
●(1916) LILH 11 a viz Genver. Guélet e hues é hes bet un tarhad bras léh ma oemb duzé é kosté Ber-Mané.
- tarzhad-dourtarzhad-dour
m. (météorologie) Forte averse.
●(1942) VALLsup 16a. forte averse, tr. «V[annetais] tarc'had (tarzad)-deur (dall) m.»
- tarzhadegtarzhadeg
f. –où Explosion.
●(1909) BOBL 21 août 243/1b. ne zigouez ket da heul an tarzadek kalz a zrouk.
- tarzhadenn
- tarzhaltarzhal
voir tarzhañ
- tarzhañ / tarzhiñ / tarzhaltarzhañ / tarzhiñ / tarzhal
v.
I. V. intr.
(1) (en plt du jour) Poindre.
●(1659) SCger 94a. poindre, tr. «tarza.» ●174a. tarza, tr. «poindre.» ●(c.1718) CHal.ms i. le Iour commance a paroistre, tr. «tarhein ara en dé.»
●(1891) MAA 194. Pell a-raog an deiz o tarza.
●(1902) MBKJ 239. ra darzo prestik an deiz benniget-se ! ●(1904) ARPA 168. Pa darzas an deiz, Jesus a zistroas en templ. ●(1909) FHAB Mezheven 162. ha pa darzo an deiz-se, e vezimp eürus en holl d'an holl. ●(1911) BUAZperrot 69. Goulou deiz ar zadorn Fask a oa o tarza.
(2) (en plt d'une source) Jaillir.
●(1862) JKS 387. ar feunteun a darz anezhi grasou ha karantez Doue.
●(1904) KANNgwital 17/136. eur feunteun a darzaz dre vurzud. ●(1911) BUAZperrot 111. an eienen a lakeas da darza. ●487. An Aotrou Doue a gemeras truez outan hag a lakeas da darza, en e gichen, eun eienen a hanver feunteun sant Goulven. ●(1931) FHAB Here 377. er feunteun a lakas sant Ener da darza aze.
(2) (en plt de la sueur) =
●(1937) DIHU 310/246. ma oè tarhet en huizen arnonn.
(3) Éclore.
●(1849) LLB 1925. a pe vank er goraj a darhein.
(4) Apparaître.
●(1936) TKAL II 34. Alanig a oa o vont da respont e eontr, pa darzas palez ar roue dirazo.
(5) (en plt du lait) Tourner.
●(1868) FHB 193/296b. Pa vez arneu e teu buhan al leas da drei pe da drenka, da darza.
(6) Tarzhañ gant ar sec'hed : éprouver une très grande soif.
●(1957) BRUD 2/42. deut d'an ti da eva eur banne traou, rag o tarza gand ar zehed e oan.
(7) Se fendre, se briser (cœur).
●(1790) MG 168. Ah ! tarhein e ra me halon.
●(1891) CLM 74-75. Hé frièd, ha ne darhehé quet é galon dehou é cleuet quement-cé ?...
(8) Péter, flatuler.
●(c.1718) CHal.ms ii. Il Lasche quelque fois des vents, tr. «tarhein, pe, mousein ara guhaué, bramet ara louein ara guhaué.»
(9) (en plt d'un abcès) Crever, percer.
●(c.1718) CHal.ms i. Voila une plaïe qui aboutit, tr. «tennein ara er gouli sé, eha de uirein, de darhein, er gouli sé.» ●(1732) GReg 111b. La bouse est propre contre les piqueures des mouches à miel, & pour resoudre les apostumes, tr. «Ar beuzeul a so mad ouc'h flemmadur ar guënan ; hac evit lacqât ar gorou da darza.» ●233b. Crever, parlant d'une apostume, au propre, & au figuré, tr. «tarza. pr. tarzet.» ●L'apostume a crevé, tr. «Tarzet eo ar gor.» ●(1744) L'Arm 14b. (parlant de l'apostume) S'ouvrir, tr. «Tarhein.»
(10) (en plt de la mer) Déferler, briser.
●(1849) LLB 1393-1396. en houlen (…) / É tarhein doh er roh.
●(1921) PGAZ 87. ar mor o tarza var gerrek Pontuzval. ●(1979) VSDZ 153. (Douarnenez) Al laonennoù, an dra-se zo just… an dra-se zo eeun e kornog eus Pennaroz. Pa zo tuenn a darzh penn-da-benn, tr. (p. 315) «Les épis de roches se trouvent juste… à l'Ouest de Pennaroz. Quand il y a des déferlantes, elles se brisent tout du long.» ●152. Tarzhiñ a ra war ar Gosvez, tr. (p. 314) «Ça déferle sur ar Gosvez.»
(11) S'abattre.
●(1942) LANB 11-12. Beva a raent eno (…) pa darzas warno Saozon deuet eus an hanternoz.
(12) Tarzhañ eus : jaillir de.
●(1926) FHAB Here 367. ar vuhez a darz eus e izili. ●370. Eur garantez virvidik a darz eus kalon an Ao. Buleon.
(13) Tonner, gronder.
●(1849) LLB 446. Kleu e hreer pel duhont er gurun é tarhein.
●(1916) LILH 10 a C'hwevrer. Tarhal e hra er hanon trema Frise.
(14) =
●(1849) LLBg III 73. Er stur e gri, e darh ar hé hoarnaj merglet.
II. V. tr. d.
(1) Crever (les yeux).
●(1659) SCger 94a. pocher les yeux, tr. «tarza daoulagat.» ●(1792) HS 95. er Philistinèt (...) e darhass é zeulagat enn é bènn.
●(1896) HIS 63. er roué e oé bet tarhet é zeulagad dehoñ.
●(1907) BSPD I 488. tarhet e vezé ou deulagad. ●(1923) KADO 17. Tarhet ou des e zeulagad… chetu ean dal.
(2) Tarzhañ an daouarn : applaudir.
●(1904) LZBg Du 266. én ur darhein ou dehorn. ●(1907) VBFV.fb 6a. applaudir, tr. «tarhein en dehorn.» ●(1919) BSUF 6. Er lod muian e darré ou dehorn hag e ré mélasion dehou. ●(1942) VALLsup 10b. Applaudir, tr. «tarc'hein en dehorn V[annetais].»
(3) Faire claquer (un fouet).
●(1897) EST 27. er goaz e darh e fouet.
●(1905) DIHU 1/10. en ur darhein é foét.
(4) Faire claquer (ses dents).
●(1855) BDE 225. ean e darhou é zent. ●(1857) LVH 297. Er péhour (...) e darhou é zènt.
(5) Tarzhañ e deod : clapper de la langue.
●(1910) DIHU 61/109. Mat ! kaset guin ru d'emb ha hani... nak ! (ean e darh é dead)
(6) Tarzhañ an divfron : renâcler.
●(1849) LLB 725-726. Lausket hou marc'h (…) / de darhein é ziwfren.
(7) Déchirer, dépecer.
●(1732) GReg 233b. Crever, rompre, ouvrir avec effort, tr. «tarza. pr. tarzet. Van[netois] tarheiñ.»
(8) fam. Tarzhañ unan : boire un coup.
●(1996) AVGO 4/14. Bien entendu, les libations s'accompagnent de formules diverses. Deus da darza eun ! tr. «Viens en éclater un !»
III. Tarzhañ a ra ar soubenn : voir soubenn.
- tarzhdigeriñ
- tarzhdigor
- tarzhdigoret
- tarzheg
- tarzhelltarzhell
f. –où
I. (architecture)
(1) Créneau, embrasure.
●(1633) Nom 146b. Foramen, foramentum : trou, pertuis : toull, vn tarzell.
●(1659) SCger 34b. creneau, tr. «tarzell.» ●174a. tarzell p. ou, tr. «creneau.» ●(1732) GReg 232b. Creneau, entaillure d'une muraille de ville, d'une tour de château, tr. «tarzell. p. tarzellou.» ●332a. Embrasure, ouverture pour tirer le canon, tr. «Tarzell. p. tarzellou.»
●(1907) VBFV.bf 74b. tarhel, f. pl. leu, tr. «soupirail, créneau, meurtrière.» ●(1924) FHAB C'hwevrer 54. Kranellou a weler c'hoaz a-zioc'h an nor-borz ha diou darzell e stumm eur groaz.
(2) Meurtrière.
●(1732) GReg 623a. Meurtriere, tuette dans les tours pour tirer sur les assiegeans, tr. «Tarzell. p. tarzellou.»
●(1931) VALL 466b. Meurtrière, tr. «tarzell f. pl. ou.»
(3) Soupirail.
●(1732) GReg 881b. Soupirail, tr. «Tarzell. p. tarzellou. Van[netois] tarhell. p. éü.»
●(1900) KEBR 17. Eun darzel re striz, tr. « Un soupirail trop étroit » ●Tarzellou re ledan, tr. « Des soupiraux trop larges ».
II.
(1) Couvercle de baratte.
●(1919) KZVr 354 - 15/12/19. tarzell, tr. «golôen ar ribot, Loeiz ar Floc'h.»
(2) Cuisine, préparation des repas.
●(18--) SAQ II 71. D'ar c'hreg : an darzel, an trebez, ar billig...
(3) Mauvaise cuisine, gargotte.
●(1931) VALL 175a. Cuisine mauv[aise], tr. «tarzell f.»
(4) Barbacane.
●(1732) GReg 79b. Barbacane, petite ouverture longue en un talus pour faire écouler les eaux, tr. «Tarzell. p. tarzellou. Van[netois] tarhell. p. tarhelléü.»
●(1907) VBFV.bf 74b. tarhel, f. pl. leu, tr. «barbacane.»
(5) Sarbacane, pétoire.
●(1907) VBFV.bf 74b. tarhel, f. pl. leu, tr. «canonière (de sureau).» ●(1970) LIMO 31 octobre. Tarhel, tr. «sarbacane de sureau.»
►fam. Fusil, pétoire.
●(1967) LIMO 14 octobre. Hinoah d'é dro, ean eué e iei d'er jiboés, hem tarhel, hem ki. ●(1970) LIMO 03 octobre. Sten e voutas un tén én é darhel.
- tarzhell-gav
- tarzhellañ
- tarzhellattarzhellat
v. intr.
(1) Bavarder.
●(1925) KANNgwital 275/3. an dud a redas d'ar gear evit kemeret eun tammik pred : na joumas den da darzellat er bourk.
(2) Faire une mauvaise cuisine.
●(1931) VALL 175a. préparer une mauv[aise], une maigre cuisine, tr. «tarzellat.»
- tarzheller
- tarzhellet
- tarzhenn-veure
- tarzher
- tarzher-kraoñtarzher-kraoñ
m. (ornithologie) =
●(1905) DIHU 6/107. Tarhour-keneu, speg, pokér-koed... e zou er memes tra.
- tarzherezh
- tarzheristarzheris
m./f. (domaine maritime) Brisants (?) partie écumante de la vague (?)
●(17--) VO 28. er mor é fouettal doh t'ai e ra un trous horribl : ne ùélér a bep-tu meit tarheriss, tr. (GMB 682) «enfoncement, crevasse».
●(1878) BAY 15. m. tarheris, tr. «brisants.»
●(1919) DBFVsup 67a. tarheris, tr. «brisants, crevasse.» ●(1925) DIHU 173/356. Kleuet e hramb neoah un trouz mor é tarhein, / Ha get en darheriz, rizenneu é punein. ●(1934) BRUS 181. Des brisants, tr. «tarheris.»
- tarzhettarzhet
adj.
(1) (en plt du lait) Caillé.
●(1732) GReg 559a. Lait caillé sur le feu, tr. «Læz tarzet.»
●(1876) TDE.BF 608a. Tarzet, adj. C[ornouaille] Leaz tarzet, tr. «lait caillé au feu.»
●(1909) BOBL 06 mars 219/2d. Meski a c'haller ivez leaz tarzet gant e voued.
(2) Crevassé.
●(1900) BUSF 21. ne oé mui tarhet é selieu-treid.
(3) Crevé.
●(1933) DIHU 270/357. hé deulagad èl pe vehent tarhet.
(4) (en plt d'un abcès) Crevé.
●(1732) GReg 42a. L'aposthume a crevé, tr. «Tarzet eo ar gor.»
(5) (en plt d'une maladie) Apparaître, éclater, etc.
●(c.1718) CHal.ms iii. la peste a paru, tr. «tarhet é, didarzet er vocen.»
(6) (pathologie) Qui a une hernie.
●(1876) TDE.BF 608a. Tarzet, adj., tr. «se dit d'une personne qui a une hernie. Beza tarzet, avoir une hernie.»
- tarzhigtarzhig
m. –ed (ichtyonymie) = (?) Vairon (?).
●(1982) HYZH 147/11. (Treboull) ur silienn pe ur gleuñ peotramant tarziked eo ar re vihanañ tout a zo ken bihan hag ho piz.
- tarzhigell
- tarzhigelliñ
- tarzhiñtarzhiñ
voir tarzhañ
- tarzhkofek
- tarzhus