Recherche 'teil...' : 13 mots trouvés
Page 1 : de teil (1) à teilekaat (13) :- teilteil
m. –où
I.
A.
(1) Fumier.
●(1499) Ca 194b. Teil. g. fiens. ●(1633) Nom 133b. Fimetum, sterquilinium : fumier : vn lern (lire : bern) teïl, vn brutuguen. ●229b. Cœnum, lutum : fange, bourbier, boüe, bourbe : fancq, teïl, faillançc.
●(1659) SCger 57b. fiente, tr. «teill.» ●174b. teill, tr. «frambois.» ●bern teil, tr. «fumier.» ●(c.1718) CHal.ms ii. Il y a un prouerbe qui dit en Breton, scourn' quent nendelec a dalu' teil d'en haurec.
●(1834) SIM 169. implija gant ingin ar guella teillou. ●(1868) FHB 170/109b. c'houez an teil.
(2) Kemer e deil : être en jachère, se reposer.
●(1960) EVBF I 330. douar kemeret e dremp (pe : e deîl) gantan, L'H[ôpital-Camfrout], terre qui a pris sa fumure. ●331. pour «laisser la terre se reposer» : lesk an douar (…), da gemer e dremp, da gemer e deil, L'H[ôpital-Camfrout].
(3) (botanique) Louzaouenn-an-teil : fumeterre.
●(1933) OALD 45/214. Louzaouen an teil, tr. «Fumeterre.»
B.
(1) Teil kriz : fumier frais.
●(1931) VALL 809. Fumier frais, tr. «teil kriz T[régor].»
(2) Teil poazh : fumier décomposé.
●(1925) DIHU 163/204. lakat én toul teil poeh mat. ●(1931) VALL 809. Fumier consommé, tr. «teil poaz T[régor].»
(3) Teil sitr : excréments humains employés comme engrais.
●(1864) KLV 10. ann teil-sitr euz ar c'heriou braz. ●57. Ann teil-sit (...) klasket e bet neuze evit he vadelez vraz.
●(1910) BOBL 01 janvier 262/2b. an teil sid, (euz ar c'habinejou).
(4) Teil ruz =
●(1864) KLV 56. Ann teil ru a zo eunn teil euz ar re greva tout.
(5) Teil moullet =
●(1908) FHAB Mae 143. An teil moulet grêt er park gant eur c'hemmesk lann ha mannou.
(6) Teil yen : terreau composé de feuilles, ajoncs, terre, etc.
●(1732) GReg 442b. Menu fumier, tr. «téyl yen.»
C. [en apposition]
(1) Douar-teil : humus, terreau.
●(1857) CBF 106. Douar teil, tr. «Humus.» ●(1869) FHB 244/279b. dem-zu evel hini ann douar teil.
(2) Dour-teil : purin.
●(1962) TDBP ia 42. dour-teil, tr. «purin.»
(3) Fri-teil : morveux.
●(1973) SKVT II 76. fri-teil ma'z out !...
II. par ext.
(1) Teil kristen : excréments humains.
●(1876) TDE.BF 610a. Teil-gristen, s. m., tr. «Vidanges des fosses d'aisance.»
●(1955) VBRU 179. c'hwezh (...) an teil kristen.
(2) Paotr an teil : éboueur.
●(1972) SKVT I 115. paotr-an-teil n'en defe ket ezhomm ouzhout.
(3) Karr an teil : camion poubelle, benne à ordures.
●(1947) YNVL 133. Hag e vo taolet da gorf, gant karr an teil, en delestaj.
(4) (phycologie) Teil-aod, teil-bezhin, teil-mor : algues échouées.
●(1942) HERV 103. bagonadou teil bizin. ●(1971) CSDC 37. Bec'h evit an teil aod. ●(1974) THBI 206. skuilh an teil mor. ●227. da droc'hi teil mor.
►absol.
●(1936) IVGA 52. pa deue teil d'an aod. ●(1971) CSDC 37. Tourman zo bet, setu vo teil war an aod. (...) dastum an teil chomet war lec'h al lano. ●(1974) SKVT III 40. Tud an Arvor a lar teil eus ar bezhin !
III. sens fig.
(1) fam. Ur bern teil : un homme très fier.
●(1948) KROB 3/6. lorc'hus, lorc'hus : eur «bern-teil», evel ma lavarer du-mañ.
(2) Bezañ teil gant ub. : être très fier.
●(1872) FHB 384/149a. Ar re-ze n'oa ket ho c'halon stag oc'h an arc'hant, n'oa ket a storlok, a deil gantho, evel ma zeuz ker stank gant ar veleien a vev en hon amzer.
IV.
(1) Brein-teil : très mouillé.
●(1907) DIHU 26/429. Brein-teil get en huiz. ●(1937) DIHU 317/379. dillad brein-teilar ou hein.
(2) Lart-teil : très gras.
●(1857) CBF 98. Lard teil eo ho pioc'h zu, tr. «Elle est bien grasse votre vache noire.»
(3) Lous-teil : très sale.
●(1982) HYZH 147/28. (Treboull) e soutanenn vie atav lous teil.
V.
(1) Bezañ gleb-dour-teil : très humide.
●(1857) CBF 3 (L). O ! hag hen zo tomm hirio ! me zo gleb dour teil, tr. Troude/Milin «...je suis en nage.»
●(1914) MAEV 184 (L) K. ar Prat. Beac'h warnan ha glep dour teil gant ar c'houezen. ●(1958) BRUD 4/21 (L) *Mab an Dig. Ouf, Gleb-dour-teil on o hwezi. ●(1958) BRUD 5/35 (L) *Mab an Dig. E gorv a-bez o krena, gleb-dour-teil e dal gand ar hwezenn. ●(1963) LLMM 99/264 (T) Jarl Priel. e korf e roched hag eñ gleb dour-teil gant ar c’hwezenn.
(2) Bezañ gleb-par-teil : très humide.
●(1974) THBI 179 (Ki) M. Divanac'h. O gefiou hag o skouriou du zo gleb par teil.
(3) Bezañ gleb evel an teil : très humide.
●(1882) CDFi 4 novembre p 3. Gleb-teil. ●(1890) MOA 349 (L). Tout mouillé, tr. J. Moal «gleb-teil.»
●(1931) FHAB C'hwevrer 65 Y. Kostarreun. Ken na voe skuiz ha gleb-teil o c'houezi. ●(1964) ABRO 22 (K) Y. ar Gow. Gleb-teil e oan ha n'em boa ket an disterañ pezh-dilhad sec'h da wiskañ.
(4) Ober teil : faire le glorieux.
●(1931) VALL 337 (K ha G). Faire le glorieux, tr. F. Vallée «ober teil V[annetais] C[ornouaille].»
(5) Ober teil : (?) se mettre en colère (?).
●(1870) FHB 306/359a. An ofiser a doue hag a rea teil.
(6) Ober kalz teil gant nebeut a blouz : se glorifier de peu.
●(1941) FHAB Meurzh/Ebrel 36 (K Skrignag). Ober kals teil gant nebeud a blouz (Da lavaret eo tenna lorc'h diwar nebeud a dra)
(7) Ober muioc'h a deil evit a blouz zo da c'houzeriañ : se vanter, montrer que l’on est plus riche qu’en réalité, dire plus que l’on est capable...
●(1955) STBJ 167 (K) Y. ar Gow. Eun den troet d'ober ton ha troen dreist d'e c'halloud, e lavared anezañ : «Hennez 'ra muioc'h a deil 'vit a blouz 'n eus da c'houzia».
(8) Ober kalz a deil gant nebeut a golo : être fier/tirer gloriole sans grand motif.
●(1878) SVE 591. Ober kals a deill gand neubeud a golo, tr. L.-F. Salvet «Faire beaucoup de fumier avec peu de litière. Faire plus de fumée que de feu. Etre fier sans motifs.)»
●(1937) NPER J.-M. Guenan. Ober kalz teil gant nebeut a golo (tirer gloriole, vanité de peu de chose.
(9) Ober muioc'h a deil eget a golo : être fier/tirer gloriole sans grand motif
●(1981) ANTR 225 (L) *Tad Medar. Brud a zo e vezo ama, heb dale, eur cyclo-cross etrevroadel. (…) Gwir eo ar brud-se, sur on. Ar wazed ama n’ema ked ar hiz ganto da glask ober muioh a deil eged a golo.
(10) (Bezañ, kas, lakaat, teurel) war an teil : être ruiné, ruiner.
●(1874) FHB 482/94b (L) *Dom Lan. C'hoaz eun taol all ma hon taoli var ar bern teil, rak n'hon euz ken nemed bep a vennek.
●(1909) FHAB Here 308 (L). Ma ne roan ket eun taol roued founnus e yalc'h ur mondian benag emaoun var an teil. ●(1910) FHAB C'hwevrer 60 F. Kergoat. Eun taol diskiant eo sur, eme Jeannett. C'hoant ec'h euz da lakat da c'hwreg ha da vugale var an teil. ●(1958) BLBR 114/4 (L) J. Seite. War an teil e kasint ahanom, aotrou person.
(11) D'ober teil : beaucoup.
●(1936) IVGA 102 (Ki) Y. Drezen. Penaos ez eus, er mor, brilli, sardin ha grilhed-traez, da ober teil, hag e ranker, e gwirionez, o c'has d'ar bern teil. ●(1964) BRUD 17/6 (Ki) P.-J. Helias. Arhant d'ober teil. ●(1974) THBI 231 (Ki) M. Divanac'h. Prun zo dern d'ober teil. ●(1978) (Ki) M. Divanac'h MOFO 91. Brilli bihan d'ober teil.
(12) Bout ur yoc'h teil gant ub. : qui fait de l’embarras.
●(1912) RVUm 234 (Gu). Henneh e zou ur ioh teil getou, tr. P. ar Gov «En voilà un qui porte du fumier : se dit de quelqu'un qui fait de l'embarras.»
(13) Bout mat d'ober teil : qui fait de l’embarras.
●(1912) RVUm 234 (Gu). Nen dé ket mat meit d’hobér teil, se dit de quelqu’un qui fait de l’embarras.
(14) Ober teil tomm : rester au lit, malade ou non.
●(1900) MELU X 234 (T-Trevereg). Ober teil tom, tr. E. Ernault «Faire du fumier chaud (rester au lit par paresse, ou quand on est malade).» ●(1978) PBPP 2.2/514 (T-Plougouskant). Te zo oc'h ober teil tomm, tr. J. le Du «tu fais du fumier chaud ? / Plaisanterie en s'adressant à une personne malade dans son lit.../»
(15) Bezañ brein evel an teil : être très pourri.
●(1896) HIS 113 (G) Buléon. Ur huéh, Jésus e gavas tud lovr ar é hent; dek e oent, breiñ-teil er hig ar ou eskern.
(16) Paour evel Job war e vern teil : voir Job.
- teil-douar
- teil-munut
- teil-pave
- teiladteilad
m. Ravage.
●(1919) BUBR 10/268-269. N'eo ket gwall c'hloazet, eur vouled he deus treuzet kig e vrec'h, mes muioc'h a deilad a ra e-unan eget ar peur-rest etrezo holl.
- teiladurteiladur
m. (agriculture) Engraissement, fumure.
●(1931) VALL 258a. Engraissement ; de la terre, tr. «teiladur m.» ●323b. Fumure, tr. «teiladur m.»
- teilaj
- teilañ / teilatteilañ / teilat
v.
I. V. tr. d.
(1) Fumer (la terre).
●(1499) Ca 195a. g. chier ou fambreer. b. cahet pe teilat.
●(1659) SCger 174b. teilla, tr. «fumer.» ●(1732) GReg 918b. Pour mettre une terre en valeur, il faut 1°. jachérer, ou donner le premier labour : 2°. biner, ou donner le second labour : 3°. tercer, ou donner le troisème labour, tr. «Evit lacqât ur pez doüar e gounidéguez ez rencqear da guentâ, e havréya : d'an eil, poënta, trancha, serri, moucha, hoguedi, teila, hac arat : d'an drede, disarat, pe fogea, pe tersqiryat.»
●(1838) OVD 146. er glàu douce ha modéret e deilla en doar él léh ma couéhe. ●(1849) LLB 370. teil ha kardel mat. ●(1857) LVH 247. Ean e zegas en éerh é kis malhuenneu-glouan, eit teilat en doar. ●(1857) CBF 105. Teila an douar, tr. «Fumer la terre.» ●(1866) FHB 88/184b. teilat ho parkeier. ●(1868) FHB 164/64a. an douar ne ket (...) teilet avoalc'h. ●(1870) FHB 263/16a. natur pep tam douar (...) pe seurt danvez da lacat d'he deilat.
●(1909) BOBL 22 mai 230/2d. Nag a boan a zo bet o palarat, o teila o c'hada, o c'houennat eun dachen.
►absol.
●(1847) MDM 229. teilat ha c'houennad a ra. ●(1864) KLV 7. en eur dreza, teila, ha bezina evit kaout ed. ●35. enn eur deila tost d'ar groc'hen. ●40. koumans teila a-nevez. ●(1867) FHB 112/62a. Perac ruilla kement an douar, arat, freza, teilla.
►[empl. comme subst.] Fumaison.
●(1864) KLV 12-13. Ann difounta gand an teilat a zo bet rezervet d'ar grisiou.
●(1909) BOBL 22 mai 230/2e. da vare an teila.
(2) absol., fam. Chier.
●(1975) KRAV 21. M'ho peus da deilañ.
(3) sens fig. Salir (avec du fumier).
●(1959) BRUD 8/35. ne deilo ket ken he botou. ●36. Teila raio he boutou gant kaoh-saout ar hreñch.
II. V. tr. i. Teilañ da = lakaat teil da.
●(1864) KLV 42. Ar panez a vez asuroc'h da choum, ann eil bloaz, m'ar teiler d'ezho. (...) Mad eo c'hoaz teila d'ar panez evit ho c'haout gwelloc'h da c'houde an ed.
- teilatteilat
voir teilañ
- teileg .1teileg .1
f. –i, –où
(1) Tas de fumier.
●(1732) GReg 442b. Monceau de fumier, tr. «téylecg. p. ëu.» ●(1767) ISpour 214. taullet ar unn deillec. ●(1790) MG 4. merhuel e rein ar un deileq. ●90. eit mem boud er blijadur d'er guélèt crouguét pé é vraignein ar un deileq.
●(1849) LLB 368. cherrein hou teileg. ●373. lann, drein, bonal d'hober é deilegi.
●(1934) BRUS 279. Un tas de fumier, tr. «un deileg –i, f.»
(2) fam. Litière sale.
●(1849) LLB 1567. En hoh ar é deileg ne hra meid dihostal.
(3) = (?).
●(1876) TIM 226. ne daul quet muyoh a sclærdér eid un deilec én ul lantern !
- teileg .2teileg .2
m. –ed, –eien
(1) Faiseur d'embarras.
●(1923) FHAB Gouere 266. eun teilok hag eur goapaer. ●(1958) BRUD 5/39. Eur hure yaouank, eun tammig teileg ha brasañser.
(2) = (?) Fainéant (?).
●(1958) BRUD 1/99. Daoust ma n'ho-peus ket gounezet ho kerh hirio, kargit ho kov buan, teileged ma'z oh.
(3) (blason popualire) Teileien Ploñger : surnom des habitants de Ploumoguer.
●(2003) TRMOR 38. Truilhennoù an Aber / Teileien Ploñger / Moc'h Trezian.
- teilek
- teilekaatteilekaat
v. tr. d. (agriculture) Fumer (la terre).
●(c.1718) CHal.ms ii. fumer la terre, tr. «teilat, teilecat, cardelat en doüar teilein.»