Devri

Recherche 'ton...' : 62 mots trouvés

Page 1 : de ton-1 (1) à tonnan (50) :
  • ton .1
    ton .1

    m. –ioù

    I. (musique)

    (1) Ton.

    ●(1505) Vc 19. ar goblenad ma / var ton ar rorate, tr. «ce couplet / sur l'air du Rorate.» ●(1633) Nom 214a. Phtongus, sonus, sonitus : le ton : an toun.

    ●(1732) GReg 927b-928a. Il a mis le Magnificat sur le huitième ton, tr. «Entoñnet èn deus ar Magnificat var an eizved ton.»

    ●(1847) FVR 3. toniou ar c'hanaouennou-man. ●(1849) LLB 762. Hui e chanj hui a voeh, a ganen hag a don. ●(1866) BOM 2. Toniou lirzin, tr. «des airs joyeux.» ●(1876) BJM 67. Beza desket e pemzec deiz da Eussaïz ar c'hanticou spirituel, pemp cant rimalen, ha var toniou dishenvel an eil eus eghile.

    (2) Kanañ war an ton bras : chanter avec sollenité.

    ●(1904) CDFi août-septembre. War an ton bras e kan an aotrou person ar C'hyrie ha dare eo ar c'hloc'her da zistona e-giz m'eo boazet. (d'après KBSA 106). ●(1981) ANTR 45. Pa vez kaned ar Gredo war an ton braz, ton ar roue vel ma leverer, e tregern an iliz.

    (3) Kanañ war ton ar roue : chanter avec sollenité.

    ●(1981) ANTR 45. Pa vez kaned ar Gredo war an ton braz, ton ar roue vel ma leverer, e tregern an iliz.

    (4) Chant.

    ●(1659) SCger 22a. chant, tr. «ton.»

    II.

    (1) Ton bras : apparat, grandes pompes.

    ●(1961) BAHE 29/56. distalac'h : lorc'haj, digoroù, stroñs, tontur, ton-bras.

    (2) Penaos emañ an ton ? : formule de salutation.

    ●(1947) YNVL 139. Diganit-te, Fañch, an hini a ranker goulenn penaos emañ an ton ganit.

    (3) En devout ton da ub. gant udb. : être fier de qqc.

    ●(1976) LIMO 29 mai. Me oè mé brigadier e laré ean liés. Ha ton en dezé ged kement-sé. ●Ton, est ici dans le sens de vanité, flatterie.

    (4) Klask ton =

    ●(1911) ADBr xxvii 40. Mar n'oh ket koutant bout sellet èl merhed fier, / Klasket nebetoh ton get ho abiteu kaer, tr. «Si vous ne voulez pas être regardées comme des filles fières, / Cherchez moins (à tirer) vanité de vos beaux habits.»

    ●(1924) SBED 25. Débret vé en argant én davarn é klah ton.

    (5) War an ton : à la page.

    ●(1945) DWCZ 37-38. eun den «à la page», unan war an ton.

    (6) Kas ton : élever la voix, le ton.

    ●(1931) GUBI 34. Epad ma oent é kasein ton.

    (7) Rentañ ton : rendre compte.

    ●(1575) M 1147-1148. An pempet peheny, arencquy en dyuez, / Anezaff rentaff ton, tr. «La cinquième chose dont tu devras enfin / Rendre compte.»

    (8) Pakañ an tonioù bras : apprendre les belles manières.

    ●(1928) FHAB Genver 17. Ar vamm baour aet da intron ne bakas ket an toniou bras, d'an tol kenta.

    (9) Tresañ ton da ub. : tresser des lauriers, des couronnes à qqn.

    ●(1975) LIMO 02 février. nen des ket bet trèset ton dehè na groeit savadurieu a inour.

    III.

    (1) Reiñ / Ober ton da ub. : faire très bon accueil.

    ●(1965) BRUD 20/32 (T) E. ar Barzhig. N'ez in ket, memez tra, da rein ton da holl chiminaoued ma bro ! ●(1970) BHAF 99 (T) E. ar Barzhig. Eveljust, priñsed awalh a zeue da gêr Worms, war ar Roen, da houlenn diganti dimezi, med Emma ne ree ton da hini aneze. ●241. Med eur si all e-noa : evel n'e-noa pried ebed e plije dezañ gwech an amzer turlutad gwragez ar re all. E-leh kas anezañ da golmoha, an davarnourez Selina Tangi he-doa roet ton d'e ardou.

    (2) Reiñ an ton : montrer le chemin, donner l’exemple.

    ●(1910) MBJL 21 (T) Le Clerc. Bet 'zo eun amzer zoken, etre ar bla 1.000 hag ar bla 1.300 hag e roe Bretoned Kymri an ton da lizeradur Bro-C'hall. ●(1924) FHAB Mezheven 205 J.-M. Uguen. Ha c'houi, tud yaouank, a ro an ton d'ar re all, sonjit pegen bras eo ho tever. ●(1931) FHAB Meurzh 118. Daoust ha c'hoant o defe merc'hed Breiz, ar re anezo a zo gallegerezed touet, da rei an ton d'o holl c'henvroadezed ha da veza trec'h d'o mammou a gomze, a lenne hag a gare ar brezoneg ? ●(1950) KROB 26-27/6 Y. J.. Hirio e c'heller gwelet en dro deomp tiegeziou kristen a zoare. Tri pe bevar a zo awalc'h evit rein an ton en eur barrez war bep tachenn, e keñver buhez ar bed all kouls hag hini ar bed-mañ.

    (3) Na c'houzout na ton na son : ne rien savoir.

    ●(1978) PBPP 2.2/392 (T-Plougouskant). N'ouzon na ton na son, tr. J. le Du «je ne sais ni l'air ni la chanson /dicton/»

    (4) Kaout muioc'h a don eget a son : être prétentieux.

    ●(1978) PBPP 2.2/521 (T-Plougouskant). Ar re-seoù o deus muioc’h a don evit a son, tr. J. le Du «ce sont des prétentieux.»

    (5) Bezañ an ton hag ar pardon gant : faire la pluie et le beau temps.

    ●(1957) LLMM 65/11 (T) J. Konan. D'ar c'houlz-se, paotr, ne zeue ket a ziavaezourien d'hor bro bep hañv (...) ha ne veze ket eveljust an ton hag ar pardon ganto e-giz ma vez bremañ. ●(1970) BHAF 243 (T) E. ar Barzhig. Hañ, Tourbin, an ton hag ar pardon a oa ganit, med kouezet eo da blu war da votou...

    (6) Bezañ an ton hag ar son gant : faire la pluie et le beau temps.

    ●(1935) ANTO 34 (T) *Paotr Juluen. Evel ma lavar eun nebeut doktored kalz brasoc'h o genou eged o spered, ha ken alies all an ton hag ar son ganto, war hor maeziou.

    (7) Kanañ war ton ar c'hrampouezh gwinizh : voir krampouezh.

    (8) Klevet e bater war bep seurt ton : voir pater.

  • ton .2
    ton .2

    f. –où Tonne, fût.

    ●(1849) LLB 1031. lein vrok ol en toneu. ●(1897) EST 75. én donn pé ér varik.

    ●(1966) LIMO 30. Ni zo trihuèd (lire : trihuèh) a baotred sonn / Mal é lakad n'alhué én donn.

  • ton .3
    ton .3

    m. (entomologie) Taon.

    ●(1633) Nom 48b. Oestrum, asilus, tabanus : tahon : toun.

    (?) tona v. intr. Couper le gazon.

    ●(c.1718) CHal.ms i. Estreper, tr. «strepein, trohein, tonnat, le gazon qu'on leue en Etrepant, se dit motten, mottat, ou tonnen, tonnat, un donnen.»

  • ton-iliz
    ton-iliz

    m. (religion) =

    ●(1911) BUAZperrot 192. toniou-iliz sant Gregor.

  • tonad
    tonad

    f. –où Contenu d'une tonne, d'un fût.

    ●(1897) EST 77. guerhein mara donnat / Ag é chistr.

    ●(1958) BGUE 47/23. oeit é en donad de hesk, mall e vo toullein un arall.

  • tonal / tonat
    tonal / tonat

    v. intr.

    (1) Se vanter.

    ●(1925) SFKH 34. Pe oen mé uigent vlé, ne oé ket, hemb toñnat, (...) un dén iaouank ken koant ha ken labous èl d'ein. ●(1971) LIMO 30 janvier. Tonal, tr. «se vanter.» ●(1971) LIMO 3 avril. jiboéserion prest de donnal. ●(1975) YABA 04.09. tu e gavant d'en em foéùein ha de donal. ●06.12. Er louarn eid tonal en des neuzé digoret é veg.

    (2) Bruire.

    ●(1710) IN I 345. Ar guenan ne ellont quet en em arreti eleac'h ma zeus egleo ha trous, en andrejou ma ton ha ma ræson ar vouez.

  • tonata
    tonata

    v. tr. d. Amadouer.

    ●(1982) PBLS 92. (Langoned) tonetaat, tr. «amadouer, cajoler, caliner.»

  • toneg
    toneg

    f. –où (habillement) Tunique.

    ●(1923) SKET I 59. gand an doneg vilginek ha kougoulek. ●(1931) VALL 763a. Tunique, tr. «toneg f. pl. ou.»

  • toneilhe
    toneilhe

    interj. Juron euphémique pour (?) toner Doue (?).

    ●(1909) NOAR 56. Da c'houlou-deiz ?... Toneilhe ! C'houi avat a zo mintinus da gas ho loened er-meaz.

  • tonel
    tonel

    adj. Tonal.

    ●(1931) VALL 743a. Tonal, tr. «tonel.»

  • tonell .1
    tonell .1

    f. –où

    (1) Tonneau.

    ●(1499) Ca 198b. Tonnell. g. toneau. ●(1633) Nom 161a. Cupa, dolium, tina : cuue, cuuette, tonneau : beaul, tonnell. ●Orca, cadus salsamentarius : vne tonne à hareng : vn tonell, pe baril an harincquet.

    ●(1659) SCger 118b. tonneau, tr. «tonnel.» ●(1732) GReg 928a. Tonneau, tr. «Tonnell. p. tonnellou.» ●Le tonneau de Bordeaux & de Nantes c'est 4. barriques, tr. «Un donnell vin ê Bourdell hac e Naunet a so pedér barricqennad.» ●(17--) TE 193. unêc tonnèl blèd flour.

    ●(1876) TDE.BF 622a. Tonell, s. f., tr. «Tonneau ; pl. ou.»

    ●(1935) BREI 428/4b. lazet gant eun donell rampet diwar garr-tan an Ao. Perron.

    (2) (marine) Tonneau.

    ●(c.1825/30) AJC 120. eur batimand a drÿ hand tonel.

    (3) (argot des tailleurs vannetais) Ventre.

    ●(1912) KZVr 415 - 10/03/12. Tonel, tr. « ar c'hof.»

  • tonell .2
    tonell .2

    s. Tonnelle.

    ●(1659) SCger 118b. tonnelles, tr. «tonel.»

  • tonellad
    tonellad

    f. –où Contenu d'un tonneau.

    ●(1732) GReg 80b. Quatre bariques de vin font un tonneau de vin, tr. «Pedèr barriqènnad güin a so un dônellad vin.»

    ●(c.1825/30) AJC 3942. didalan on soneladou guin. ●(1876) TDE.BF 622a. Tonellad, s. f., tr. «Plein un tonneau, ce que peut conteir un tonneau.»

  • tonellañ
    tonellañ

    v. intr. sens fig. Bedonner.

    ●(1877) FHB (3e série) 13/97b. a deu ho c'hof da goenvi ha da donella beteg krenvi.

  • toneller
    toneller

    m. –ion Tonnelier.

    ●(1732) GReg 928a. Tonnelier, tr. «Tonnellèr. p. tonnelléryen. Van[netois] tonnellour. p. yon, yan.»

    ●(1856) VNA 56. un Tonnelier, tr. «un Tonnellour.» ●(1876) TDE.BF 622a. Toneller, s. m., tr. «Tonnelier ; pl. ien.»

  • tonellerezh .1
    tonellerezh .1

    m. Tonnellerie (local).

    ●(1732) GReg 928a. Tonnelerie, lieu où travaillent les tonneliers, tr. «Tonnellérez.»

  • tonellerezh .2
    tonellerezh .2

    M. –ioù Tonnellerie (profession).

    ●(1931) VALL 743a. Tonellerie, tr. «tonellerez m.»

  • tonelliri
    tonelliri

    f. –où Tonnellerie (local).

    ●(1732) GReg 928a. Tonnelerie, lieu où travaillent les tonneliers, tr. «tonnelliry.»

  • tonenn .1
    tonenn .1

    f. tonad

    I.

    (1) Couenne.

    ●(1499) Ca 51b. coenne. b. tonnenn quic sall. ●198b. Tonnenn. g. coyne. ●(1633) Nom 14b. Cutis : peau : crochen, tonen.

    ●(1659) SCger 27b. couene de lard, tr. «tonen quic sal.» ●175a. tonen, tr. «coene.» ●(1732) GReg 177a. Coenne de lard, tr. «Tonenn. tonenn qicq sall.» ●La coënne, tr. «An donenn.» ●220a. Couene, grosse peau qu'on lève de dessus le lard d'un pourceau, tr. «Tonenn. tonenn moc'h. tonenn qicq-sal.» ●(1744) L'Arm 430b. Couène de lard, tr. «Tonênn.. neu. f.» ●(1752) PEll 889. Tonnen, Croûte, superficie dure, écorce. Il est usité en ce sens dans la Basse-Cornwaille, où Tonnen kig sal est Couenne de lard.

    ●(1876) TDE.BF 622a. Tonnenn, s. f., tr. «Couenne, peau épaisse d'animal, peau de la tête de l'homme.» ●Tonnenn moc'h, tonnenn kik druz, tr. «couenne de lard.»

    ●(1920) KZVr 364 - 22/02/20. Touanenn, tr. «couenne (Goelo) au lieu de "tonnen".» ●(1921) FHAB Kerzu 320. flour e doanen... ●(1928) PRADgw 22. Ur hoastel hé doè poahet, farset get toñnen kig moh ha formaj.

    (2) Tonenn ar penn : cuir chevelu.

    ●(1732) GReg 177a. Coenne, peau de la tête de l'homme, tr. «Tonenn. ar penn.»

    II. sens fig. Couche très fine de, vernis de.

    ●(1867) MGK 2. Ann dud (…) eat ho skiant da donen.

    III. par anal.

    (1) Croûte desséchée du sol.

    ●(1752) PEll 889. On dit aussi, plus ordinairement, Tonnen de la surface de la terre séchée é durcie par un long repos, de laquelle on lève des motres larges & plates avec le soc de la charruë.

    ●(1876) TDE.BF 622a. Tonnenn, s. f., tr. «par extension, surface dure et sèche d'une terre délaissée en repos pendant un longtemps.»

    ●(1921) DIHU 122 Eost 300. Trézein e hrè nezé ur vro ag en tristan / Rostet get en amzér, get un doñnen nuah glan.

    (2) Gazon, couche végétale.

    ●(c.1718) CHal.ms i. Estreper, tr. «strepein, trohein, tonnat, le gazon qu'on leue en Etrepant, se dit motten, mottat, ou tonnen, tonnat, un donnen.» ●(c.1718) CHal.ms ii. gazon, tr. «motten glas pl. mottat, Tonnen un donnen, pl. Tonnat en donnat.» ●gazonner, tr. «carguein, golein guet mottat glas, guet tonnat.»

    ●(1854) PSA I 110. a pe huélamb en donnen é hlazein hag en doar é vout goleit à èd. ●(1897) EST 50. mar dé flour en donnen, tr. «si le gazon est bien tendre.»

    ●(1925) FHAB Meurzh 96. rez da doanenn ar prad. ●(1934) BRUS 278. Le gazon avec la terre y attenant, tr. «en donnen.»

    (3) Tonenn skorn : surface d'eau glacée.

    ●(1935) LZBl Du/Kerzu 210. En eun taol, an donenn skourn a grenvas.

    (4) Croûte terrestre au sens large.

    ●(1975) LIMO 23/08. Pelzo e vè kredet sonn eh es éol-douar édan tonenn hor bro.

    IV. plais. Couenne.

    ●(1980) LIMO 25/10. er pikol savadur houarnaj ha gweraj ne vè gwelet dehon na krohenn, na tonenn, med a gentih kaer ar boelleu, ar hoedegenneu, er horzenneu.

  • tonenn .2
    tonenn .2

    f. –où Tonne (récipient).

    ●(1732) GReg 928a. Tonne, grand muid, foudre, tr. «tonnenn. p. tonnennou.»

  • tonenn .3
    tonenn .3

    f. (musique) Ton.

    ●(1931) VALL 743a. Ton (musiq.) tonenn f.»

  • tonennad
    tonennad

    f. –où Contenu d'une tonne.

    ●(1732) GReg 928a. Plein une tonne, tr. «Tonnennad. p. tonnennadou.»

  • tonennek
    tonennek

    adj.

    (1) Très gras.

    ●(1752) PEll 889. Tonnennec & Tonnennoc, tr. «gras à lard.»

    (2) Couenneux.

    ●(1876) TDE.BF 622a. Tonnennek, adj., tr. «Couenneux.»

    ●(1914) DFBP 68b. couenneux, tr. «Tonenek.»

  • toner .1
    toner .1

    m. –ion

    I. Vantard.

    ●(1970) LIMO 03 octobre. «Jiboéserion, tonnerion», e larér guéhavé. ●(1974) YABA 19.10. Tonér e oè, ha foénvour. ●YABAlevr 251. Toner m. –ion, tr. «fanfaron, homme qui se vante ou qui recherche la flatterie.» ●(1975) YABA 21.03. ur handervig bennag a Baris hag en doè klasket gobér en tonér.

    II. Blasons populaires.

    (1) Tonerion an Ardeven.

    ●(1911) DIHU 69/223. Tud en Ardeuen e larér e zou Tonerion ? pé hoah Trokerion ouignon; rak ma vé lakeit éleih a ouignon ér barréz-sé ha ma ha Ardeueniz de drokein ouignon d'er parrézieu aral. ●(1947) BRMO 31. ceux [= habitants] d'Erdeven, Tonerion (vantards) et, plus souvent, Penneu ou Trokerion Ouignon (têtes ou troqueurs d'oignons).

    (2) Tonerion Mêlrant.

    ●(1947) BRMO 32. Dans le Pays de Baud et de Locminé, les habitants de Melrand étaient dits Tonerion (vantards), Foéùérion (vaniteux), Rèvreu plat (culs plats).

    (3) Tonerion Seglean.

    ●(1911) DIHU 73/282. É Seglian é hes foéuerion pé toñnerion. Laret e vé eùé : gobér diskourieu èl ré Seglian. ●(1947) BRMO 32. les gens de Séglien sont dits Tonerion (vantards), Foéùérion (vaniteux) ou Maouton (moutons).

  • toner .2
    toner .2

    m. & interj.

    (1) Loc. interj. Toner de daonet ! : tonnerre de damné !

    ●(1942) LANB 64. Tonner de daonet (ar ger-se a zeue gantañ en iliz koulz hag en nep lec'h all) n'eo ket posupl e kendalc'hfe an traou da vont e giz-se.

    (2) M. [terme qui renforce les adv. interrog.] Peseurt an toner ? : que diable ?

    ●(1909) KTLR 121. Petra, aotrou, emezhan, peseurt kiez an tonner, ho peuz ama ?

  • tonerañ
    tonerañ

    v. intr. Jurer, tempêter.

    ●(1920) FHAB Meurzh 274. va eontr a «donêre». «Truilhek ! laouek ! truant ! pez didalvez !»

  • tonerde
    tonerde

    m. & interj. –où

    (1) M. (juron) Tonnerre de.

    ●(1866) FHB 56/30a. ho leusker a leïz he c'hinou ar sacreou, tonnerdeou. ●(1868) FHB 184/221b. ec'h ouzont distaga sakre, double, nonde, toner de... ●(1890) MOA 316. Imprécations dans la colère, tr. nondéou, – «tonerdeou.» ●Juron, tr. «tonerde.»

    (2) Interj. ; juron. Forme abrégée de «tonerdedie».

    ●(1909) KTLR 156. Tonerde, nonde, daonet ! Setu aze kudennou !

  • tonerdeal
    tonerdeal

    v. intr. Jurer.

    ●(18--) SAQ II 38. sakreal, tonerdeal, neo ket ken nebeut toui, peurliesa da vihana.

    ●(1923) KNOL 118. Hag en eur vont gant ma hent, e kleven, c'hoaz, tonerdeal war ma lerc'h.

  • tonerdedie
    tonerdedie

    interj. (juron) Tonnerre de Dieu !

    ●(1981) ANTR 18. Arabad deoh sempla koulskoude ma klevit ar wazed, o sakreal... o nondeal... Tonerdedie, nondedie ha tribledie a deu ganto trumm a-walh. N'eo ket mallozi a reont. Terriñ o imor ha netra ken.

  • tonerezh
    tonerezh

    m.

    (1) Tonalité.

    ●(1931) VALL 743a. Tonalité, tr. «tonerez m.»

    (2) Accentuation.

    ●(1931) VALL 5a. Accentuation, tr. «tonerez m.»

    (3) Vantardise.

    ●(1971) LIMO 27 mars. begadeu tonnereh geton.

  • toniadur
    toniadur

    m. Accentuation.

    ●(1931) VALL 5a. Accentuation, tr. «toniadur m.»

  • toniañ
    toniañ

    v.

    I. V. tr. d.

    (1) (musique) Mettre en musique.

    ●(1904) LZBg Mae 101. kañnein en «disparti» toñniet dré en eutru Gounod.

    (2) Accentuer.

    ●(1931) VALL 5a. Accentuer, tr. «tonia.»

    II. V. intr.

    (1) Toniañ a-du gant ub. : s'accorder avec qqn.

    ●(1931) VALL 6a. s'accorder ; en musique, tr. «tonia (s'emploie aussi au fig. pour les personnes).»

    ●(1969) BAHE 59/5. na donient ket nemeur a-du gant an F.L.B.

    (2) Musique.

    ●(1931) VALL 6a. s'accorder ; en musique, tr. «tonia.»

  • toniet
    toniet

    adj. (phonétique) Accentué.

    ●(1927) GWAL 12/66. silabennou toniet ha re zidon n'int ket evit klota. ●(1929) FHAB Meurzh (pajenn Breuriez-Veur ar Brezoneg) 4. kengan eur sillabenn zidon hag eur sillabenn doniet.

  • toniezh
    toniezh

    f. Tonalité.

    ●(1931) VALL 743a. Tonalité, tr. «toniez f.»

  • tonigenn
    tonigenn

    f. –où Ton.

    ●(1936) IVGA 17. Paouez a reas gant e donigenn. ●(1949) SIZH 61. o selaou tonigenn ar mor. ●(1972) SKVT I 82. Anaout a rae ar baotredigoù an donigenn.

  • tonigenniñ
    tonigenniñ

    v. tr. d.

    ►absol.

    (1) Chantonner.

    ●(1936) IVGA 17. tonigenni a rae gant e vouez doun. ●(1972) SKVT I 173. tonigenniñ a rae evitañ e-unan.

    (2) sens fig. =

    ●(1925) FHAB Eost 314. an avel a donigenne etouez ar gwez pin.

  • tonius / tonus
    tonius / tonus

    adj.

    I. Adj.

    A. Attr./Épith.

    (1) (en plt de qqn) Distingué, élégant.

    ●(1942) VALLsup 61b. Élégant, tr. «tonius.» ●(1939) MGGD 10. eur plac'h tonius ha troet d'en em ficha. ●(1955) STBJ 43. tonius ha gwisket brao. ●59. eun nebeud tud tonius, bourc'hizien ha divroidi. ●114. e oa tonius dezo. ●61. pôtred kran ha tonius an darn vrasa anezo. ●(1964) ABRO 93. Gant an dilhad-se e voe peuz-tonius da Wener.

    (2) =

    ●(1943) TRHS 51. na gavont ket tonus a-walc'h an trede klas ha re ger ar c'hentañ. ●78. Ar re-mañ moarvat a gav an traoù-se brav ha tonus ! ●(1955) STBJ 112. eun digemer kran ha tonius. ●191. Hogen prosesion gouel ar Zakramant a gaven ar gaera hag an doniusa.

    B. Attr. Bezañ tonius da =

    ●(1955) STBJ 114. Daoust petra bennak e oant, e oa tonius dezo ha n'emede ket liou an dienez war o genou.

    II. Adv. Élégamment.

    ●(1964) ABRO 146. Gwisket tonius.

  • tonk
    tonk

    s. (ichtyonymie) =

    ●(1961) BAHE 26/21. daou pe dri anv pesked dastumet e Ploumanac'h : Penndroc'h, Pirono, Moulleg, Tonk, Kazeg, Soner, Kaergenoù ! ! !

  • tonkad
    tonkad

    m. –où

    (1) Destin.

    ●(1903) BTAH 366. daoust hag hen eun tonkad kri / En em skraign tro war dro d'am zi, tr. «est-ce le destin cruel qui s'acharne contre mon toit.» ●(1931) VALL 211a. Destin, tr. «tonkad m.»

    (2) Accord signé en se frappant de main à main.

    ●(1752) PEll 888. Toncat, sing. Toncaden, tr. «frapement de main en main, accord fait de cette maniere.»

  • tonkadenn
    tonkadenn

    f. –où Accord signé en se frappant de main à main.

    ●(1752) PEll 888. Toncat, sing. Toncaden, tr. «frapement de main en main, accord fait de cette maniere.»

  • tonkadur
    tonkadur

    m. Destinée.

    ●(1732) GReg 278b. Destin, ou destinée, tr. «toncqadur.» ●Son destin, ou sa destinée étoit de mourir de la sorte, tr. «ar maro ze a vouë e doncqadur.»

    ●(1876) TDE.BF 622a. Tonkadur, s. m., tr. «Destin, prédestination.»

    ●(1913) PRPR 20. an tonkadur en doa sklabezet pe netraet famillou braz Poullaouen. ●(1913) ANRO 27. Ni, vel fubuennou, renk heuil hon Tonkadur. ●(1921) GRSA 261. é houilal hag é vallohein hé zonkadur. ●280. degaset azé get un tonkadur didruhé. ●(1931) VALL 211a. Destin, tr. «tonkadur m.» ●(1970) BRUD 35-36/146. Evid Jakez Riou, an noz a zo mare ar parfetiz, ar preder, an eveziadennou didouellet diwar-benn tonkadur mabden.

  • tonkaduriad
    tonkaduriad

    m. –ed, tonkaduridi Fataliste.

    ●(1931) VALL 296a. Fataliste, tr. «tonkaduriad pl. ed, –ridi.»

  • tonkaduriadegezh
    tonkaduriadegezh

    f. Fatalisme.

    ●(1931) VALL 296A. Fatalisme, tr. «tonkaduriadegez f.»

  • tonkañ / tonkat
    tonkañ / tonkat

    v. intr.

    (1) Prédestiner.

    ●(1499) Ca 199a. Tonquaff. g. predestiner.

    (2) Prophétiser.

    ●(1554) Moeam 6. Mé dong éz vézo roé, tr. «Je prédis qu'il sera roi.»

    (3) Toper.

    ●(1659) SCger 119a. toucher en la main, tr. «toquat, pe tonquat en dorn.» ●175a. tonquat, tr. «fraper dans la main d'vn autre.» ●(1752) PEll 888. Tonca, Toca & Tounca, tr. «Toquer, fraper & principalement fraper de la main en la main d'un autre, en signe d'accord, de convention, de traité, & même par simple caresse.»

    ●(1857) CBF 36. Tonkit em dourn ! d'in ho loen, tr. «Tapez-là ! votre bête est à moi.» ●(1866) FHB 66/111b. – Peguement a lakit e claoustre, eme an tad ? – 50 florin, mar kirit (...) – Mad ! touncomp, ha deuit varc'hoaz da'm zi. ●(1868) FHB 174/142b. Evit tonka, digas da bao em dorn ! ●(1876) TDE.BF 623a. Toñka, toñkat, v. n., tr. «Frapper dans la main en signe d'accord dans les marchés.»

    ●(1949) KROB 13/11. Chipoterez eun tammig, ha dao ! tonket en eur skei war an dorn.

    (4) Garantir.

    ●(1647) Am ms 659. Ma nam bez plach, me tonc deoch ar cas / Ne veffen eur pas, rac ma zouff boaset, tr. « Si je n’ai pas (une) fille, je vous garantis le cas / Je ne vivrais pas un instant, car j’(y) suis habitué ».

  • Tonkedeg
    Tonkedeg

    n. de l. Tonquédec.

    I. Tonkedeg.

    ●(1793) RET 384. An oll ezéc'h à Donqédek, / Gant ho grék. ●385. D'en em denn deus Tonqédek.

    ●(1844) GBI II 110. Ar c'homt a Goat-Louri, euz a dreo Kaouennek / 'Zo êt d' bardon Sant-Weltas, da barous Tonkedek. ●(1847) FVR 49. ez eaz war du Kavan, Tonkedek ha Plouaret. ●(18--) PENdast 275. Nag eun intanves a Tonkedek, / Zo neves maro e friet. ●(18--) PEN.gwerin8 71. an dud a justis e wa en tonkedek. ●(18--) MILg 89. e Plouber pe e Tonkedek. ●(1853) GBI I 110. Met hi leusket da glask hi boed, / Etre Cavan ha Tonquedec. ●(1866) BURflem 35. En kreiz Kaouen ha Kaouennek, / Plunet hag ive Tonkedek, / Skabel an Diaoul, burzud ar vro. ●(1876) BJM 155. Parrez Tonkedec a so en escopti Landregher. ●(1877) EKG I 51. Me a zo euz a barrez Tonkedek.

    ●(1905) ALMA 68. Tonkedek. ●(1924) ARVG Kerzu 274. dreist-holl e Tonkedek hag e Plouneve. ●(1925) ARVG 3/68. Kêriz a oa dinec'h mat, pa deuas eun den eus Tonkedeg. ●(1925) ARVG Ebrel 85. Visant ar Meur, ginidik a Donkedeg. ●(1928) FHAB Du/405. seiz eus kapitened Kemper, Konkerne ha kastell Tonkedeg.

    ●(2002) TEBOT 106b. Kerozern ha Ploumilio / Ploubêr ha Kaouenneg / Bûlien ha Lanvezeag / 'Vel Berc'hed ha Tonkedeg.

    II.

    (1) Devise noble.

    ●(c. 1830) ABR 22 44. Lorsqu'on a franchi la porte d'entrée de ce premier ouvrage, et qu'on est entré dans la première cour, on voit à main gauche, sur une des pierres de la muraille, la devise bretonne e va Doe (pour eh! va Doue, ô mon Dieu !) grossièrement sculptée en relief et en caractères majuscules gothiques. C'était la devise des seigneurs de Tonquédec.

    (2) Dicton.

    ●(1869) (2000) TPBR 185. Trec'het eo kastell Tonkedeg, / N'eus e-barzh na chas na kezeg.

    (3) Dicton avec jeu de mots.

    ●(1974) TDBP III 262. Ni a zo bet e kastell Tonkedeg. – E kastell Touseged ?

    (4) Dicton.

    ●(2004) TROMK 218a. Gisti lous ar Gerveur (eme tud Kerfoñs e Plouber).

    (5) Dispute.

    ●(1970) BHAF 46. E keit-se, e oa krapet meur a grennard hag a Yann-Gouer yaouank er gwez ha klevet e vezent o youhal : "E Rozpez ez eo c'houezet an tan pell 'zo... An deiz na vo ket holen kraz e reor ar re-ze!... Fidam, tud Tonkedeg eo frank ar hoad gante... Lanvezêgiz a zo bepred ken tañgn, n'o deus lakaet, emichañs, nemed lann en o berniou, re sklaer ha re sonn eo ar flamm... O hola, Kawaniz a zo ganti, med tud Vear, divalo evel m'eo ar hoz Kernevaded kov rouz-se, ne vez gwelet hoaz nemed unan euz o zantadou..."

    (6) Dicton.

    ●(1974) BAHE 82/12a. Ploubêr-Tonkedeg : / Kloc'h Kerfoñs : Gisti ha laeron ar Gêrveur. / Kloc'h ar Gêrveur : Evel ec'h omp, ec'h omp. ●(1982) (1993) TKRH 95. Kerfaouez [e Ploubêr] gant he c'hloc'h skañv o vrallañ a lâre evel-henn : Gisti laeron ar Gerveur ! Gisti laeron ar Gerveur ! / Ar Gêrveur gant he c'hloc'h pounner a responte : 'Vel ma omp ac'h omp ! 'Vel ma omp ac'h omp !

    ●(2005) HYZH 244/39. Kloc'h Kerfoñs [e Ploubêr] "Gisti ha laeron ar Gêrveur" / Kloc'h ar Gêrveur [e Tonkedeg] "Evel ec'h omp, ec'h omp" (Barr-Heol 82/12).

    (7) Dicton.

    ●(2005) HYZH 244/40. Tonkedeg, lec'h 'mañ an diaoul o redek.

    (8) Dicton.

    ●(2005) HYZH 244/40. En Tregrom 'mañ an diaoul o chom, / Er C'houerc'had 'mañ o kac'hat (pe 'neus gloazet e droad), / En Plouared 'mañ war an oaled, / En Bulien eo kouezhet er vouilhenn, / En Plourec'h 'neus torret e vrec'h, / En Plouilio 'mañ 'c'hoari 'r c'hilhoù, / En Ploubêr eo bet tomm d'e lêr (pe d'e rêr), / En Tonkedeg eo kroget da redek, / En Plûned 'mañ o vutunet, / En Bear 'neus torret e c'har, / En Gwengamp eo manet kamm. / Hag en Burtuled eo marv gant an anoued.

    III. Nom de famille.

    ●(1970) NFBT 265 N° 2086. Tonquédec.

    IV. [Toponymie locale]

    ●(1844) GBI II 110. Ar c'homt a Goat-Louri, euz a dreo Kaouennek / 'Zo êt d' bardon Sant-Weltas, da barous Tonkedek. ●112. Da vaner Tromorvan, p'hen defoa goulennet. ●(1869) (2000) TPBR 185. Trec'het eo kastell Tonkedeg, / N'eus e-barzh na chas na kezeg.

    ●(1933) BREI 331/4c. An dimezell Ar Poulennec, eus Gêr-Nevez. ●(1974) TDBP III 262. Ni a zo bet e kastell Tonkedeg.

    ●(2000) TPBR 185. Kroaz ar Voultenn.

  • Tonkediz
    Tonkediz

    pl. Habitants de Tonquédec.

    ●(1889) CDB 114. Ia, evad, eme Tonkediz ; Ni'zo aman, ha Kavaniz, tr. «Oui, sûrement, dirent ceux de Tonquédec ; – nous sommes ici, et ceux de Cavan.»

  • tonkenn
    tonkenn

    f. Pièce de monnaie qu'on partageait en signe d'accord de marché conclu.

    ●(1752) PEll 888. Tonken est la piece de monnoie que l'on partage en deux pour signe de convention & d'assurance.

  • tonket
    tonket

    adj.

    (1) (en plt de qqn) Bezañ tonket da (+ v.) : être destiné, appelé à.

    ●(1732) GReg 278b. Il étoit préterminé physiquement à mourir de la sorte, tr. «Toncqet a voa dezañ cahout un hevelep maro.» ●748b. Il étoit prédeterminé à faire cela, tr. «Toncqet voa dezañ ober qemen-ze.» ●(1790) MG 343. haval guenein en e hoès eheu credét é hoai tonquét é avantur, fal pé mat, de bep-unan, ne vern petra en devezai groeit ; de larèt-è, mar dai tonquét deign bihuein coh (…) mar dai tonquèt deign merhuel ém gulé (…). ●(17--) VO 113. Tonquét-é de guement dén-zou merhuel ur ùéh, tr. (GMB 699) «tout homme doit mourir une fois.»

    (2) (en plt de la vie) Bezañ tonket da ub. : être la destinée de qqn.

    ●(1659) SCger 43a. son destin est d'estre chiche, tr. «tonquet eo deza beza piz.» ●(1752) PEll 888. Tonket ew ma fortune d'im me, tr. «ma fortune est faite, mot à mot, ma fortune est toquée pour moi, c'est-à-dire, l'on a décidé de ma destinée.» ●(17--) VO 124. Bihuein malheurus / E zou tonquét deign, tr. (GMB 699) «vivre malheureux, voilà ma destinée.»

    (2) Ar blanedenn donket : la destinée.

    ●(1936) IVGA 308. Ni a zo kement gour ac'hanomp paour kaez bougreed gwall-zister e skoaz ar blanedenn donket.

    (3) Ur ouenn donket : (?) une race fataliste (?).

    ●(1963) BAHE 34/28. Ur ouenn donket ez eo bet an dud-a-vor a-viskoazh.

    (4) Tonket e oa : c'était écrit.

    ●(1935) ANTO 125. Met tonket ez oa e tleent eno evit mat ober o zalarou, kuitaat ar bed-mañ, evit koueza etre diouvrec'h Erwanig Plouillo, an Añkou.

  • tonn
    tonn

    f. –où

    I. (domaine maritime)

    (1) Vague.

    ●(1752) PEll 889. Tonn, à Douarnenez & au voisinage, est un Flot de la mer, une onde ; le pluriel est Tonnou.

    ●(1876) TDE.BF 622a. Tonn, s. f.. C[ornouaille], tr. «Vague de la mer.»

    ●(1909) FHAB Mae 136. (toun : dans le cap, actuellement, la vague qui se brise sur les rochers et se replie sur elle-même. ●(1914) RNDL 48. en tonneu em gouni, tr. «les vagues m'atteignent.»

    (2) Tonn-aod : rouleau qui déferle sur la grève.

    ●(1752) PEll 888. Tonaut, Rivage de la mer ou des riivieres. Je ne l'ai lu que dans un vieux Diction. Mais un vieillard du Bas-Léon m'a dit que c'est proprement le bruit que font les flots de la mer en se brisant contre les côtes. Ce seroit donc bien Tonn, flot, & Aut, rivage.

    II. (phycologie)

    (1) Tonn-Ebrel : algues détachées par le mauvais temps (en général, frondes de laminaires).

    ●(1915) KZVr 113 - 02/05/15. Breuriez-Vreiz donne : tonn-ebrel, amas naturel de goémon que la mer pousse à la côte en avril ; les amas artificiels de goémon coupés que l'on pousse à la côte s'appellent reut, plur. reujou. ●(1968) NOGO 219. Laminaria hyperborea. ton e:brel, «flot d'avril» : Île de Batz.

    (2) Tas de goémon.

    ●(1869) FHB 229/157b. eun donn vezin.

    ●(1915) KZVr 125 - 25/07/15. Tonnou, en Léon, est passé du sens de «flots» à celui de tas de goemon ; torsiou bezin startet gant eiz liamm krenv.

  • tonnañ
    tonnañ

    v. tr. d. [au passif] Entasser.

    ●(1876) TDE.BF 623b. Tonnet eo bet ar bezin enn noz-man, tr. «les vagues ont apporté du goémon sur la grève lanuit passée.»

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...