Devri

unan

unan

adj., adv., & prép. –où

I. Adj. num.

A.

(1) Un, une.

(1499) Ca 43b. Vnan. ●206b. Vnan. g. vng. ●(1530) Pm 153. Try person guyrion en vnan, tr. «Trois personnes véritables en une (seule).»

(1849) LLB 1855. ne hrant ol meid unan.

(2) Quelqu'un, une personne.

(1849) LLB 1009-1010. Èl leanezi iouank (…) / Unan arlerh en al.

B. [en locution]

(1) Unan a zaou, a zaou unan : de deux choses l'une.

(1576) Cath 19. neuse an impalazr leun a frenesy a lauaras dezy choas vnan a daou : daoust dit pete a sacrifio hac ez beuy a pe a anduro tornamanchou exquis ha ma vizy distruget, tr. «Alors l'empereur, plein d'emportement, lui dit : choisis un des deux : ou bien tu sacrifieras et tu vivras, ou bien tu endureras des tourments cruels et tu seras mise à mort.»

(18--) SAQ II 125. A zaou unan : pe ni' zo er stad a bec'hed marvel pe er stad a bec'hed veniel.

(1906) KPSA 146. Unan a zaou : pe eur c'hristen a drec'h e ioulou fall, pe e ioulou fall a drec'h anezan. ●149. Pe c'houi a vezo sant, pe c'houi a vezo daonet, unan a-zaou ; an eil pe egile. ●(1911) BUAZperrot 89. unan a zaou, e gasât pe e garet !

(2) Unan an daou : de deux choses l'une.

(1907) AVKA 101. Unan an daou : pe anzavet ec'h eo mad ar wec'hen (...) pe laret ec'h eo fall ar wec'hen.

(3) En em gavout etre unan pe zaou : être dans une alternative difficile.

(1869) SAG 122. ec'henem gave ar gristenien entre unan-pe-zaou : pe gouzaon tourmanchou garo (…) pe beza renegat.

(4) Unan pe unan : l'un(e) ou l'autre.

(18--) SAQ I 59. Euz an diou-ma he rankomp kemered unan pe unan.

(1909) FHAB C'hwevrer 51. difeiz pe dinatur, unan pe unan, pe an eil hag egile eo ar gerent. ●(1920) AMJV 59. Gant aoun ne vefe deuet unan pe unan euz ar Zuperiorezed da dec'het divar an hent eün. ●(1929) MANO 68. e teufe ar maro da skei unan pe unan eus an ti.

(5) An-unan, en-unan : soi-même.

(1847) MDM 216. En em gared han-unan ; en em glask han-unan. ●364-365. ne deo ket mad han-unan a dleer da glask, mad an holl eo. ●(1863) MBF 95. gober hent pe ver en unan, tr. «voyager seul.» ●(1866) FHB 91/308a. peguen dangeruz eo heuil ar pen an-unan. ●(1872) GAM 28. Ne ket brao en em veuli ann unan ! ●(18--) SAQ I 257. kollet dre ar faot an unan.

(1907) FHAB Here 249. e kouezer var an adrenv an unan. ●(1908) FHAB Eost 241. kredi emaer an unan o labourat. ●(1911) BUAZperrot 118. dre veza re stag ouz an doare da welet an unan. ●233. enebourien an diaveaz : an techou fall an unan. ●287. pa vezer an unan penn. ●305. n'oar ket barrek awalc'h d'en em denna an unan. 605. evit an unan. ●812. a lavare e oa ret beza sant an unan araok beza goest da ober al labour-ze. ●(1922) FHAB Genver 40. pegen c'houek e labourer pa ne vezer ket an unan ouz hen ober. ●(1928) LEAN 43. oc'h en em drec'hi an-unan. ●(1941) FHAB Meurzh/Ebrel 35. Ober eun hent keit-se, an unan, a zo start.» ●(1942) FHAB Mae/Mezheven 153. deski en em ankounac'haat an-unan.

(6) Bezañ da unan (gant ub.) :être d'accord (avec qqn).

(1744) L'Arm 5b. Etre d'accord, tr. «Boutt de uénan.» ●(1790) MG 10. Me grèd é hoh de unan guet hur Person. ●218. En hoær e zou de unan guet er Velean.

(7) Ar memes unan : le même.

(1869) FHB 235/202b. arabad eo ez afe tout gant ar memes unan.

(8) Na vezañ he-unan : être enceinte.

(1921) PGAZ 52. En em gaout a reaz ma n'edo ket he-unan, ha red e voe d'ezhi dimezi d'ar c'henta kavet.

(9) Unan o tegas an all : l'un dans l'autre.

(1905) LZBg Gwengolo 225. kavein e hramb, unan é tigas en al, kant deu-uigent badéent groeit dré er visionerion.

(10) Pep unan : chacun.

(1530) Pm 77. Aduocades da pep vnan, tr. «Avocate pour chacun.» ●137. Noman aet pep vnan e hent, tr. «Maintenant, que chacun aille son chemin.» ●(1557) B 119. Maru disaczun da pep unan, tr. «cette loi impitoyable de mort pour chacun.» ●(1575) M 189-190. Pep vnan aneze, tr. «Chacun d'eux.» ●(1612) Cnf 10b. Pep vnan so obliget.

(1849) LLB 1825. Peb unan zou ar voulj.

(11) Meur a unan : plusieurs.

(1913) THJE 24. Chetu amen mar a unan anehé.

(12) Bout da-unan gant : être d'accord avec.

(1744) L'Arm 5b. Etre d'accord, tr. «Boutt de uénan.» ●(1790) MG 218. En hoær e zou de unan guet er Velean.

(13) E-unan : lui-même.

(1907) AVKA 70. O tamaller a vo Moyzez e-unan.

(14) Un unan : un seul.

(1867) MGK 53. ne deuaz ket eunn unan. ●(18--) MILg 237. mar deus biskoas bet eunn hunan.

(1926) FHAB C'hwevrer 73. ne weles ket zoken ar skeud eus eun unan... ●(1939) KTMT 13. Ne'z eus ket eun unan, er vro-bagan a-bez, na anavezfe ket Fañch ar Maout.

(15) A unan da unan : un par un.

(1612) Cnf 14a. ha né lauaro quet an pechedou à memes specc à vnan da vnan.

(16) Kement unan : chacun.

(1530) Pm 10. Oar quement vnan so ganet, tr. «Au-dessus de tous ceux qui sont nés.»

C. [au plur.] Unanoù (bennak) : certains.

(1835) AMV 74. unanou benac eus e gamaradet. ●(18--) SAQ I 112. an drouk-speret, euz he du, a glasko pe viret ouz unanou benag da zont (…).

(1915) HBPR 17. Unanou bennag, zoken, a c'houlenne voti evit dibab an eskibien. ●123. Unanou anezho, a droaz gant ar c'houarnamant.

II. [form. comb.]

A.

(1)

S1 ma-unan / va-unan

(15--) N 533. Me aedoae ma hunan manet, tr. «J'étais restée seule.»

(1792) CAg 17. Hum vlesset-onn me hunan.

(1849) LLBg III 25. me lezel me hunan. ●(1862) JKS avec des paragraphes supplémentaires traduits du texte de La Mennais). ">JKS.lam 340. ne gredann ket en em varn va-unan. ●(1874) POG 146. en em varna a rann ma-unan.

(1924) FHAB C'hwevrer 69. Me va-unan, daoust ha n'on ket pinvidik, a zikouro gwella ma c'hellin.

S2 da-unan / ha unan

(1530) Pm 261. Disgra da cahun da hunan, tr. «Défais ton feu toi-même.»

(1766) MM (Brestad 17) 90. te ta unan à rea d'ar chaç eus an ilis scuba er meas, tr. «à toi seul tu faisais aux chiens de dedans l'église débarrasser la place.»

(1861) BSJ 57. te huélou dré-z-ous ha hunan.

(1912) BOEG 16. chom elsé te unan.

S3m e-unan

(1869) KTB.ms 14 p 201. met ar Pab he-unan na fell ket d'ehan hen absolvi. ●(1896) HIS 90. Biùet en doé er sañt betag nezé, é unañ-gèr.

S3f he-unan / hec'h-unan

(1902) PIGO II 3. mall oa ganti dinejan ha mont d'he nez hec'h-unan. ●(1905) IVLD xi. Ar Verc'hez he-unan e deuz goulennet ez afe tud di.

P1 hon-unan

(1866) LZBt Genver 79. Divezatoc'h hon deuz plantet ignam ni hon-unan.

(1908) FHAB C'hwevrer 43. En em voazomp eta da ren hon afferiou hon-unan.

P2 hoc'h-unan

(1862) JKS 379. en em lakaat hoc'h-unan (…) etre daouarn ann Aotrou Doue.

P3 o-unan

(1854) MMM 335. bez' e veso tûd pere a en-em adoro ho-unan. ●(1866) FHB 100/380b. ne vizent ket ho-unan o vont kuit.

(2)

S1 em unan

(1907) AVKA 286. hag am lezfet em unan !...

B.

S3m en e unan

(1834) SIM 10. ha da veva én é-unan en e eaz.

P3 en o unan

(1907) AVKA 105. Pa oent en ho unan, an Daouzeg a oa ganthan, a dostaas evit goul diouthan (…).

C. [renforce une prép. conj.]

(1878) EKG II 135. mez ne zaeliz ket da zont enn-oun va-unan. ●(1894) BUZmornik 249. Piz oa outhan he-unan.

(1909) FHAB Gouere 217. klevet a ran ennon va-unan mouez ar zoudard o rei d'in aliou fur.

III. Adv.

(1) A-unan : ensemble.

(1906) KANngalon Gwengolo 201. pedomp oll a unan. ●(1927) YAMV 9. o krial o fevar a unan.

(2) A-unanoù : un par un.

(1928) KANNgwital 310/203. A unanou e vezimp trec'het.

IV. Loc. prép. A-unan gant.

(1) Ensemble avec.

(1877) EKG I 219. Hag ar zoudardet a-bez da c'hoarzin a-unan gand ho c'habiten.

(2) En accord avec qqn.

(1900) MSJO 178. Kement hini beva a-unan gant Jesus-Christ a rank gouzanv poan ha tentasion. ●(1909) FHAB Eost 231. A-unan gant an Tad Korantin hag an aot. Fleury e roas e hano.

V. Adj. Un(e), unique.

(1456) Credo 4-5. Hac in Ihesucrist emap quer hon / autrou vnan asaluer, tr. «Et en Jésus-Christ son fils chéri, / notre seigneur unique et (notre) sauveur.»

(1821) SST 71. Penaus é ma hi unan, a pen du partaget én ranteleaheu different, ha me larer en Ilis a Rome, en Ilis a France, en Ilis a Spagn, etc. ?

(1923) KTKG 20. Ar guir Iliz, a lavar d'eomp konsil Nisee, a zo unan, santel, katholik, abostolik.

VI. Particule verbale pronominale.

(c.1718) CHal.ms ii. I'aime mon indiuidu, tr. «me him gar, me me vnan gar.»