Devri

Recherche 'a...' : 5084 mots trouvés

Page 1 : de a-80 (1) à a-bempennou (50) :
  • â
    â

    vocatif [+ lénition] cf. a .5

    ●(14--) N 1025. A Deuy te so benniguet, tr. « Ah ! Devy, tu es béni » ●(1530) J 182a (Resurrection). A ma mab !, tr. « Ah ! mon fils ! » ●(1557) B I 256a. A feunteun, huy oa an leunaff / A yoa quet en bet a credaff, tr. « Ah ! fontaine, vous étiez la plus remplie qui fût au monde, je crois »

    ●(1818) HJC 5. A hénemen en hum élance / A Vab Doué enn oll-buissance. ●(1883) IMP 52. A vab; dre va fec'het 'm 'eus collet anezo.

  • a .2
    a .2

    [identique à a .3]

    part. verb. cf a .3

    (1)

    ●(1331) Bo f° 261d. Henri Bossec ascriuas aman tr. « Henri Bossec écrivit ici » ● f° 299. Henri Bossec alauar mar car doe me ambezo auantur mat ha quarzr tr. « Henri Bossec dit : si Dieu le veut, moi j'aurai bonne et belle aventure » ●(14--) Steph f° 16 v°. Benoez doe apedaff : oar eneff brezre stephan, tr. « La bénédiction de Dieu j’implore sur l’âme du frère Stephan » ●(c. 1501) Donoet 20-3. Pez aquemerhy anomen ?, tr. « Que prend-elle du nom ? »

    ●(c.1680) NG 27. Nep a ra drouc de amezec. ●75-76. pe cri ha eunë / De nep a guelou en treu-man ! ●(1744) L'Arm 79a. L'honneur des Relevailles ne se rend pas à une fille, tr. «Enn inour ag en Ilisamant a refusér d'ur Vearh.»

    ●(1866) SEV 94. Evel a reoc'h a gafoc'h.

    ●(1909) NOAR 47. gouezeri al lec'hiou a dremenent dreizo.

    (2) [entre un infinitif et un v.]

    ●(1575) M 712-713. An Ælez so roet, don myret hep quet sy : / Contaff enq á rencquont, tr. «Les anges sont donnés pour nous garder, sans doute ; / Ils doivent rendre un compte minutieux.» ●(1612) Cnf 26b. Crediff à d'leomp d'an Doctoret.

    ●(1869) FHB 253/373a. Galloud a helleur eta lavarout. ●(1878) EKG II 103. Dont a dle tud a Blouneour-Menez.

  • a .3
    a .3

    [vbr a, ha « qui », « que » « ce que », vgall a, ha, hai < britto *hoi (n-) (cf. irl a n- « that (which) ») < *sosin, la perte d’accent explique les formes a (Schrijver 1997 45, Falileyev 80)]

    Part. verb. relative. cf. a .2 & ai .1

    (1) Que.

    ●(14--) Ab inscription. An materi a studiaff, pe prederaf a cafaf garu / Goude hon holl fet en bet man, divez peb vnan eu an maru. « Le sujet que j’étudie, quand je le médite, je le trouve dur : / Après toute notre carrière en ce monde, la fin de chacun est la mort. »

    (2) Ce que.

    ●(14--) N 1147. Gourhemennet scler a queret // reson ez ve gret credet plen, tr. « Commandez, certes, ce que vous voulez, il est juste que cela se fasse, croyez-le bien. » ●1593. Hoaruezet rez a hoaruezo, tr. « Arrive, ma foi, que pourra. » ●(1530) J 45a. Da ober seder a querhet, tr. « pour en faire ce que vous voudrez. »

    ●(1866) LZBt Ebrel 116. eaz e oa d’he ober a gerent d’ehan. ●(1870) MBR 218. Gouzout a rann ez eo gwir a leverez. ●(1873) GBI ii 500. lâr a gari, tr. «dis ce que tu voudras.»

    ●(1923) KNOL 148. N’em eus ket amzer da goll, war a welez.

    (3) [couplée à un articulateur]

    ●(1532) Pmof 11. pe re a comps a troia guir langag.

  • a .4
    a .4

    [placé devant pan & pa, loc. conj.] A pan/pa : puisque, lorsque.

    ●(1580) G 1086. ha pan eou dareu, tr. «puisqu’elle est prête.»

    ●(1790) MG 18. a pe vai hur vergéyeu hac hur guiniegi é bleu. ●(1790) Ismar 223. A pe glasquér biæseu. ●(17--) TE 161. a pe gonsidérènt ag un tu a béh dangér é hoènt delivrét.

    ●(1844) DMB 8. Me chonj, a pe yan ém gulé, tr. « Mon souvenir, quand je vais me reposer. » ●(1849) LLB 427. a pe huélet er blouzen é sehein. ●(1856) VNA 129. quand, à une seule personne, on dit vous, tr. «a pe larér hui d’un dén é hunan.» ●(1857) HTB 151. ha pa deufe. ●(1896) HIS 99. hag a pe oent bounéahet ol.

    ●(1908) KMAF 34. Eur stal gaer avad, Skouarnek, ha pa vefe gwir hag an holl. ●(1915) MMED 332. Ha pa ve kant guech muioc’h a riskl, ar beleg a ia atao, pa ves eun ene da zavetei. ●(1937) DIHU 316/348. ou divréh hir a skrebill dohtè, èl a pe vehent diskoéiet... ●(1942) DHKN 64. a pe douchas é vizied doh hé ré, é rein he fakadeu dehi, é kleuas un hirisaden é redek drézi adal bizied hé zreid bet gourien hé blèu.

  • a .5
    a .5

    interj. cf. â

    (1) Interj. Ah ! Eh bien !

    ●(1557) B I 576. Ha prouost an deu hy rostet, tr. « Eh bien ! prévôt, n’est-elle pas rôtie ? »

    ●(1950) KBSA 90. A ! Laou, gwir eo. ●(1970) BHAF 217. A ! Aotronez, evid konta ze deoh e vefe red din disaha ma zammig buhez...

    (2) Part. exclam. Que de !

    ●(1727) HB 180. Jesus ; hemâ eo ar guer chalmant ! / A-draou so ennâ comprenet !

  • a .6
    a .6

    voir añ .2

  • a / ag & a- .1
    a / ag & a- .1

    [vbr a, an (= a + in), o (forme rare en vbr), vgall o, mbr a, an (= a + an) < IE *au ou *apo (DGVB 49, LEBM 1, Falileyev 122) ; peut être couplé à han « hors de », voir ce mot et les form. conjug. ci-dessous]

    prép.

    I. Prép.

    (1) De (en plt d'un endroit).

    ●(1530) J 17. Ma maestr breman zo e Betany / Ne flacho vetez anezy, tr. «Mon maître est maintenant en Béthanie ; il n'en bougera pas aujourd'hui.» ●(1650) Nlou 41. An Diou abrant bet plant an troat, tr. «depuis les sourcils jusqu'à la plante des pieds.»

    ●(c.1680) NG 74. vr steren ac en enf. ●651. Ha casset a ty de ty. ●(1727) HB 560. Quent ma sortiont a'-m guenou. ●(1792) HS 24. Ean e zai à Seth. ●231. ridec à di-de-di. ●(17--) EN 2819. quen a lamb ar mel a esquern edif vorsed, tr. «au point que la moelle jaillit des os de ses cuisses.»

    ●(c.1825-1830) AJC 6313. difrapan a ris e fusul a douarn ma hamarad. ●(1840) EBB 6. dène diole ac ène ihuerne, tr. « au prince des enfers ». ●(1849) LLB 37. skarhet ag ou jardrin. ●(1878) EKG II 103. Dont a dle tud a Blouneour-Menez. ●190. Hennez a zo a Landunvez. ●(1883) MIL 272. Missioneurien a Vro-Zaos. ●(1889) ISV 305. eun tiek koz a du Guened. ●(18--) SBI I 238. C'hui ive ho poa laëret ma mamm a di he zad, tr. «Vous aussi vous aviez volé ma mère de chez son père.»

    (2) [partitif] d'entre (plusieurs personnes, choses).

    ●(1530) J p. 20a. darn am secret, tr. «une partie de mes secrets.»

    ●(1732) GReg 285a. Lequel des deux ? tr. «pe hiny an naou ?»

    ●(1868) SBI I 260. unan a dud ho ti, tr. «un des gens de votre maison.» ●(1888) SBI II 134. Digant unan ar vêleienn, tr. «De l'un quelconque des prêtres.»

    ●(1933) DAGO 5. Piou ac'hanoc'h ?

    (3) De (qqn, qqc.).

    ●(1821) SST 44. Petra e ras Pilate a nehou arlerh quement-cé ? ●45. en tamigueu a nehi.

    ●(1910) MAKE 70. pa vo deut eur c'hrennard anezan.

    (4) [pour introduire un chiffre]

    ●(1878) EKG II 17. eur paotrik a zaouzek pe drizek vloaz.

    ●(1911) BUAZperrot 784. N'oa ket a zek miz m'edo e Rom. ●(1915) HBPR 195. ar veleien n'ho doa ket a driugent vloaz.

    (5) En raison de.

    ●(17--) EN 2071. A gemend a meus groed, ehoulenan pardon, tr. «De tout ce que j'ai fait, je demande pardon.»

    ●(1870) MBR 68. Gwell a ze, eme houman, tr. «Tant mieux, dit celle-ci.»

    (6) Épith. avec marque fém. qui marque le neutre. cf. II.

    ●(1877) UEP 15. tud anei (Lanvollon), littéralement des gens d'elle, pour dire qui s'amusent, qui s'en donnent. Ont dit aussi c'hoarierien anei, ceux qui ont beau jeu.

    ●(1927) GERI.Ern 18. c'hoari anei T[régor], tr. «s'en donner.»

    (7) [marque une qualité] adj. + subst. : de.

    ●(18--) SAQ II 225. Edo o vont : var ar pardaes noz, skanv a droad, tiz varnan.

    (8) [marque une qualité] subst. + subst. : de.

    ●(1915) KANNlandunvez 49/354. Abalamour d’ar garantez a bried. ●eur zell a drugarez.

    (9) De (telle matière).

    ●(1499) Ca 157b. Pezz ponnher a metal vne masse ou grief poix. ●(c.1500) Cb 38a. g. chaine de fer a mettre prisoniers. bri. chadenn a houarnn da laquat an prisonneryen. ●(1576) Cath p. 20. peder rot a houarn, tr. «quatre roues en fer.» ●(1612) Cnf 33a. en vn sach bras græt à lezr.

    ●(17--) EN 31. eur vas, non quet abesort coait, tr. «un bâton, je ne sais de quelle sorte de bois.»

    ●(1902) PIGO I 121. eur groaz koz goloet a van.

    (10) [rattachant un nom à un adj. num.]

    ●(1575) M 324. abarz try á diziou, tr. «avant trois jours.»

    ●(17--) EN 591. peuar a gesec, tr. «quatre chevaux.»

    ●(1876) SBI I 322. diou a c'hoerezed, tr. «deux sœurs.» ●(18--) GBI II 130. Eiz a gezek euz hen roulad, tr. «Avec huit chevaux pour le traîner.»

    (11) Que tu es, que nous sommes, etc.

    ●(1890) MOA 229b. Tu m'écorches les oreilles ! tr. «bourouell a zo ac'hanoud !»

    (12) Moi.

    ●(1929) MKRN 83. Ne greden ket, c’hanon, e oac’h ken krener, tr. «Jamais je ne t’aurais cru si poltron.» ●(1979) BRUDn 28/18. Ha setu ahanon, eur yaouvez vintin a viz Kerzu.

    (13) De (indique l'origine locale).

    ●(18--) SBI I 236. eun amunuzer iaouanc a barrez Sant-Gily, tr. «un jeune menuisier de la paroisse de Saint-Gily.»

    (14) De, depuis (un certain temps).

    ●(1790) MG 110. derænein a zé-de-zé.

    ●(1821) SST 144. A gommencement er grechenah, a amzer en Apostolet. ●(1870) MBR 12. ma koazaz a-zeiz da zeiz, tr. «qu'il dépérissait de jour en jour.» ●(1894) BUZmornik 125. Ann niver anezho a greskaz a zeiz da zeiz.

    ●(1907) BSPD I 119. Ag en oed a 15 vlé.

    (15) [devant un superlat.] du, des.

    ●(18--) SBI I 268. eur metal ar padussan, tr. «du métal le plus durable.»

    (16) Pour introduire le mois dans une date.

    ●(1727) HB 616. ar pemzecvet a vis eost.

    II. [pour créer des adverbes] a + adj. Voir a-aes-vat, a-akord, a-zevri, a-nevez, avat, etc. Cf. en .2

    III. Anezhi (employé au neutre).

    A. (faisant référence à une période donnée, à un aspect du temps qu'il fait)

    ●(1530) J p. 161a. Abredahez eu anezy, tr. «le soir vient.»

    ●(1659) SCger 23b. il fait chaud, tr. «tom eo anezi.» ●(1738) GGreg 32. Il fait tard, tr. «Divezad eo anézy, ou, anéy.» ●Il est de bonne heure, tr. «Abrèd eo anézy.» ●Il fait nuit, tr. «Nòs eo anézy.» ●Il fait jour, tr. «De eo anézy.» ●Il est mi-nuit, tr. «Hanter-nôs anézy.»

    ●(1876) TDE.BF 483b. Noz eo anezhi, tr. «il fait nuit.» ●Divezad eo anezhi, tr. «il est tard.» ●Tomm eo anezhi, tr. «il fait chaud.» ●Kreisteiz eo anezhi, tr. «il est midi.» ●(1876) BJM 79. Du du ez oa anezi, ne gavent hent ebed el lec'h-se.

    ●(1915) HBPR 71. daoust d'hezan da veza belek, n'hen deuz bet oferen ebet, hirio, hag ar zul anezhi. ●(1924) BILZbubr 39/846. brao an amzer anei. ●(1924) BILZbubr 41/947. o tont d'ar gêr, noz anei. ●(1926) FHAB Mezheven 218. an amzer n'oa ket tomm, miz mae anezi koulskoude. ●(1961) LLMM 86/150. o tremen dre al lanneg pa veze diwezhat anezhi ha du-peg an noz.

    B. (empl. avec un v.)

    (1) Kas anezhi : faire la fête.

    ●(1952) LLMM 31/58. (Douarnenez) kas anezhi, tr. «faire la noce.»

    ►Kaser anezhi : noceur, fêtard.

    ●(1977) PBDZ 369. (Douarnenez) kasourien anezhi, tr. «gens qui font la noce.»

    (2) Ober anezhi : s'en donner, s'amuser.

    ●(1879) ERNsup 163. Ober 'nei, s'en donner, avoir du plaisir.

    ●(1903) MBJJ 149. é oant c'hoaz oc'h ober anei gantan pa deuaz Pilat da lemel 'nean euz a dre o daouarn.

    (3) C'hoari anezhi : s'en donner.

    ●(1927) GERI.Ern 18. c'hoari anei T[régor], tr. «s'en donner.»

    (4) Batiñ anezhi : être en piste, en java.

    ●(1957) ADBr lxiv 4/447. (An Ospital-Kammfroud) Bati : v. – «Faire la foire», courir les «bistrots», partir pour une «tournée des grands ducs» : mond da vati anei, – o vati anei emañ.

    (5) Duiñ anezhi : vivre pauvrement.

    ●(1924) ARVG Here 228. n'houlle ket chom gant e gerent dimeet ; d'ober petra ? da dui 'nei ?...

    (6) Ruzañ anezhi : vivre dans la misère.

    ●(1925) LZBt Meurzh 9. Na reomp nemet ruzan 'neï, evit laret. ●(1929) EMPA 4. Renkout a raemp ruza anezi koulskoude. ●(1935) BREI 431/2c. O veva, n'eo ket o laïnan, o ruza anei, o laouara, evel m'eman hon broiou-ni !…

    IV. Loc. prép.

    A.

    (1) Pep a : chacun un, une.

    ●(1575) M 1714. Hac en pep á prison, tr. «chacun dans sa prison.» ●(1580) G 1163. Pep a sachat, tr. «Chacun un sac plein.» ●(1647) Am 678. Deomp prest da ober pep a banerat, tr. «Allons vite faire chacun un plein panier.»

    ●(17--) EN 45. choaset peb a hinin, tr. «chisissez-en chacun une.»

    (2) Lies a : tant de.

    ●(1612) Cnf 7b. pe-heny à vez deoc'h lieux à guez. ●(1621) Mc 96. ouz ho exortiff quen lies a guez.

    (3) Kement a : tant, autant de.

    ●(1866) SEV 100. Perak eta ho peus-hu kement a boan.

    ●(1907) PERS 218. hini all ebet n'euz great kement a vad.

    (4) Meur a : plusieurs, maint.

    ●(c.1500) Cb 11b. g. moult plusieurs. b. meur a guez.

    ●(1821) SST 39. mar a hani e sentas doh-t-hou. ●(1849) LLB 707. mar a zoar. ●(1880) SAB 256. E barr an anv e veler roz e mer a lec'h.

    (5) Re a : trop de.

    ●(1575) M 1018. Ha gant re a lastez, tr. «Et par trop de misère.» ●(1580) G 566. re a foar a ret, tr. «vous faites trop de bruit.»

    (6) Kalz a : beaucoup de.

    ●(14--) N 116. cals a hirder a quemerenn, tr. «j’étais plein d’ennui.» ●(1530) Pm 167 (Tremenuan). Goude cals a doan ha poanyou, tr. «Après beaucoup de douleur et de peines.» ●(1612) Cnf 46a. Nep à pren cals à eth. ●(1633) Nom 236a. Frutetum, fructetum : lieu où il croist force arbrisseaux : læch pe en hiny ez cresq, cals á guez, ha bruscoagou. ●(1647) Am A-325. cals a douar calshet, tr. «beaucoup de terre entassée.»

    B. An tamm a- [form. conju.]

    ●(1877) EKG I 218. mez va fried a zo grignouz an tamm anezhi. ●(1878) EKG II 3. du hor penn ha laosk an tamm ac'hanomp. ●64. rok an tamm ac'hanoc'h, a gaf dign.

    ●(1906) KANngalon Du 246. huel an tam anezhan, disprijuz. ●(1907) PERS 324-325. ar bourc'hiz, teo an tam anezhan. ●(1910) MAKE 94. Nag ar gigerien a oa laouen an tamm anezo ! ●109. rôk an tamm anezi.

    ►[paradigme]

    S1 ac'hanon / ac'hanin / anezhon

    ●(1818) HJC 32. ir hreçeüe à heneign ! ●88. ne èlan gober nitra à héneign me huenan. ●(1841) IDH 127. petra vou laret a han-an. ●(1825) COSp 129. groeit a haneign er peh e gârehet. ●(1868) KTB.ms 14 p 125. mar as be bikenn ezom anoun.

    ●(1907) PERS 113-114. mar bez trouz, e kavot ac'hanon-me. ●(1907) AVKA 22. Perak klask anon. ●(1909) DIHU 46/255. Più e gonz anehonn ? ●(1911) RIBR 45. Ne gredi ket ac'hanon. ●(1913) DIHU 92/214. Me mam e lar me mabig peur anehonn. ●(1921) GRSA 384. konz ahanein. ●(1922) EOVD 32. eit hou pout chonj elsè anehonn. ●(1931) GUBI 66. ne vé groeit mui / Anehon stad erbet.

    S2 ac'hanout / ac'hanous / anezhous / ac'hanat / ac'hanas / ac'hanit / ac'hanis

    ●(15--) Jer.ms 333. Ne graff forz glan ahanot muy eguet a coz botou, tr. «Je ne fais absolument pas cas de toi, (pas) plus que de vieux souliers.» ●(1576) Cath 8. an gouuizeguez a hanot, tr. «ta science.»

    ●(c.1785) VO 71. petra e vou laret a hanad ? ●(1787) PT 42. Petra larér a n’has.

    ●(1818) HJC 274. Maleur, mar sortie mu fréhen er bed a hénid. ●(1841) IDH 288. Mem bou chonge a nehous. ●(1841) IDH 306. colle er chonge a hanas. ●(1844) DMB 86. groeit a-n-ous un dén fin. ●(1861) JEI 208. a-han-as ha ç'unan. ●(1861) BSJ 202. en distruge a han-as e zou tost. ●(1888) MELu 358. Scarh té a me si Jenfoutre, coquin e hies a nout. ●(18--) KTB.ms 14 p 190. pa welo an-out.

    ●(1900) BUSF 14. ne oèn ket é poén a n'is. ●(1903) EGBV 149. laret droug ahanas. ●(1906) HIVL 153. Koutant on ahanous. ●(1907) AVKA 193. Diskiant a zo ac'hanout ! ●(1907) BSPD I 27. rak ahanid é tei er mestr e zeli bout é pen Israel. ●467. m'em bou soursi a hanid. ●(1908) AVES 10. ahanous té é tei er mestr. ●(1911) RIBR 45. kredi a ran ac'hanout. ●(1912) BOEG 154. Muioh a stad a n'is ! ●(1913) AVIE 20. ahanas té vou é tei er mestr.

    S3m anezhañ / anezhoñ

    ●(1576) H 9. gant an sicour anezof, tr. « with the succour from Him. » ●(1612) Cnf 61b. Mezuiff anezaff è hunan, pé dré ré arall à barfeted. ●(1633) Nom 67a. Pomum cadiuum, caducum : pomme qui cheoit aisément & d'elle-mesme : vn aual pehiny á couez á nezaff è hunan.

    ●(c.1718) M 325/422) (N 1/31 - O 32/70 - P 71/219 - Q 220/242 - R 242/426) (S 1/138 - T 149/251 - U/V/W 252/343 - Y 343/344 - Z 344/345)">CHal.ms iii. Narguer quelquun, tr. «discoüein d'unan benac, penos n'ourer quet forh anehou.»

    ●(1904) DBFV 45b. nen dé ket diamén anehon, tr. «il n'est pas loin. ●(1905) IMJK 63 (?))">IMJK 59. ne vou ket mui hanaù anehou. ●(1922) FHAB Gwengolo 262. klevet anezan c'hoaz.

    S3f anezhi

    ●(1576) Cath 8. han quenet anezy, tr. «et de ses charmes.»

    ●(1868) KMM 26. an ear anezi ken brao ha ken santel.

    ●(1905) IMJK 63 (?))">IMJK 8. Mat é anehi é unan.

    P1 ac'hanomp / anezhomp

    ●(1857) GUG 53. Té hès groeit a han-amb bugalé de Satan. ●(1878) EKG II 111. Hini ac'hanomp ne gavo abek er pez ho pezo great. ●(1904) LZBg Meurzh 83. perra (lire : petra) e vou a nehomb-ni ? ●(1907) AVKA 30. d'ar re a digas anomp. ●(1913) THJE 20. hum soursien anehamb. ●(1922) EOVD 80. d'où devout soursi anehomb. ●(1933) MMPA 113. ne zileze ket ac'hanomp.

    P2 ac'hanoc'h / anezhoc'h

    ●(1818) HJC 57. à pe lareint à hénoh pep sort droug. ●(1857) GUG 36. Pihue a han-oh e vehé prest ? ●(1869) KTB.ms 14 p 203. Ar re anoc'h.

    ●(1907) AVKA 22. ekeit ma oamp o klask anoc'h ! ●(1914) DIHU 105/37. En ol e amzaù hag e lar kement-sé anehoh. ●(1922) EOVD 78. nen doh ket nerhus na kalonek erhoalh anehoh hous unan. ●(1925) DLFI n° 6/2c. Ah ! fidandoustik ! Laou, kountant braz oun avad da velet ac’hanoc’h aman.

    P3 anezho / anezhe

    ●(1575) M 189-190. Pep vnan aneze, tr. «Chacun d'eux.» ●(1576) Cath 11. vnan aneze, tr. «un d'eux.»

    ●(1866) HSH 131. cals anezo a zestume clênved.

    ●(1907) PERS 114. d'ar pardaëz e c'halvaz anezho.

    ►[combinée avec une autre prép.]

    P2 gant ac'hanoc'h

    ●(1834-1840) BBZcarn I 49. na gan ahanoch autrou nennebeut.

    V. Forme préfixée : a-. Cf. a-wezhioù, diavaez, diadraoñ, etc.

  • a houl
    a houl

    adv. =

    ●(1925) SFKH 51. er ré getan deit ér méz a houl él tud apert ha dichuéh e huél en un taul er spontaill.

  • a-
    a-

    [vbr a "il va" < pbr *aʒ de britto *agit < *ag- "aller"]

    Base verbale de mont / monet

  • a-abadennoù
    a-abadennoù

    adv. Par moments, épisodiquement.

    ●(1868) FHB 189/264a. mes an trouz ne doumpe nemet a abadennou.

  • a-adlamm
    a-adlamm

    adv. (jeu de boules) (Coup) par rebond.

    ●(2004) LBBCA 91. Coup par rebond, tr. «A-adlamm [a'hadlam] ; a-lamm-Gwengamp ; a-lamm-gad ; a-lamm-touseg [toñsek].»

  • a-adwezh
    a-adwezh

    adv. De nouveau, une seconde fois.

    ●(1839) BESquil 285. Er Bugul santel-men hum laquas a hauéh de bedein. ●341. hac ou interrogeas a ahuéh. ●(1844) LZBg 2l blezad-1añ lodenn 126. Er Sauzonèd e zas a hahuéh de vout mistr er Hap. ●(1854) PSA II 154. É visericord en dès groeit bihuein a hauéh Mari-Madelén hag el lair-mad. ●191. cresquein a hauéh.

    ●(1907) BSPD I 64. èl ma talhé er peur de houlen a adhueh ur gouignelig er porh. ●68. Bras e oé joé er sant é houzanv a adhueh un dra benak eit Jézus-Krist. ●90. e zispen a adhueh é gorv. ●172. mes Guilham e goéhas a adhueh. ●196. Me lar d'oh a adhueh : kristénéz on. ●209. diméet a adhueh. ●224. de guitat a adhueh é vro. ●(1919) DBFVsup 30b. hahuéh : a hahuéh, tr. «une seconde fois.»

  • a-aes-vat
    a-aes-vat

    adv.

    (1) Gallout ober udb. a-aes-vat : pouvoir faire qqc. facilement, sans difficulté.

    ●(1905) IVLD 53. Ne c'helle ket, a ez-vad, poeza var he divesker. ●(1909) FHAB Kerzu 354. Ne c'helfemp ket a eaz-vad paea ar paper, ar voulladur ha fors mizou all.

    (2) Pleinement, complètement.

    ●(1908) FHAB Here 305. Ne oa ket c'hoas en em gavet, a eas vad, hon tri hailhoun. ●314. araog m'eo diskennet a eas vad eus ar vezen.

  • a-akord
    a-akord

    adv. (Travailler) en accord.

    ●(1834) SIM 250. en eur labourat a accord, daou a ra muioc'h eguet pêvar.

  • a-akord-vat
    a-akord-vat

    adv. En bon accord.

    ●(1834) SIM 123. o chom a accord vad gant ar varc'hadourien all.

  • a-ba
    a-ba

    conj.

    (1) Quand.

    ●(1744) L'Arm 194a. A-l'importun, tr. «A bé berderérr bihannan.» ●208b. Pédeenneu de laréd a bé yétt é baige. ●216b. Demain à votre lever, tr. «Arhoarh a bé ou pé saouehaitt.» ●221b. Lorsque, tr. «A-bé.» ●312b. Prude, tr. «Devod a b'i sélérr.» ●316a. Quand, tr. «Pé : A bé.»

    (2) Puisque.

    ●(1744) L'Arm 169a. Il étoit yvre, puisque la langue lui fourchait, tr. «Meau ouai a bé guemére ur guir eid enn aral.»

  • a-bad
    a-bad

    prép. & conj.

    I. Prép.

    (1) temp. Tout le long de, pendant.

    ●(1790) MG 57. abad en dé. ●119. abad er suhun. ●(1790) Ismar 288. abad er blæ. ●(1792) HS 108. Ne larein quet péguement à boénieu enn dèss bet à bad enn amzér-hont. ●202. Ean e guerhass dré er guér à bad unn dé hemp laret guir. ●(17--) TE 133. durand ma labourènt abad en noz.

    ●(1839) BESquil xiii. abad hou puhé. ●613. goleit a éerh abad er gouyan. ●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 67. Abad en ol amzér-zé. ●(1856) VNA 106. Je ne saurais rien faire durant la chaleur, tr. «Ne fehen gobér ur vad abad en tuémder.»

    ●(1904) DBFV 1b. abad, prép., tr. «pendant, durant.» ●(1942) DIHU 372/96. Tremen e hra kériz abad en dé.

    (2) spat. Le long de.

    ●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 119. Abad un hent quen hir.

    II. Loc. conj. A-bad ma.

    (1) Tant que.

    ●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 123. ne hrér droug erbet dehou abad ma chome abarh. ●(1844) LZBg 2l blezad-2l lodenn 32. abad ma vehen dirac-tai.

    (2) Alors que.

    ●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 123. Ha perac é pardonnant-ind d'ou anemisèd, abad m'hum vanje er réral ?

  • a-baladennoù
    a-baladennoù

    adv. Par pleines pelles.

    ●(1872) GAM 35. laza an eulfennou tan a daolit, c'hui, a beladennou (lire : a baladennoù), var ar c'holo seac'h.

  • a-baladoù
    a-baladoù

    adv. Par pleines pelles.

    ●(1897) EST 74. margeu / E daulér ér pressoér a baladeu.

  • a-ballenn
    a-ballenn

    adv. (en plt d'une flaque d'eau) En nappe.

    ●(1872) ROU 92a. Nappe d'eau sur le chemin, après une grande pluie, tr. «Dour a-ballenn var an ent, goude glao braz.»

  • a-band
    a-band

    conj. Quand. cf. pand

    ●(1744) L'Arm 343a. Le vin Nantes roussit, quand il est tiré ou quand il est au bas, tr. «Er gùin Nannéd a rouze, a beenn dé teènnétt pé a benn-dé à-goæss paré.» ●(1792) BD 983. aban don curunet, tr. «depuis mon couronnement.»

  • a-bann
    a-bann

    adv.

    (1) Chom a-bann da sellout ouzh udb., ub. : rester regarder qqc., qqn avec étonnement, contempler.

    ●(1860) BAL 184. o choum a-ban da zellet ouz ar mor braz. ●(1883) MIL 135. Rivod (...) a jom a ban da zellet ous goad he vreur o redek.

    ●(1913) KZVr 25 - 24/08/13. A-bann, tr. «(regarder) en s'arrêtant, avec étonnement, (rester) en contemplation, L[éon].» ●(1923) AAKE 63. chom a ban da zellet outi o vervel. ●(1934) PONT 189. ma zo kalz tud hag a jom a bân da zellet outi.

    (2) Sellout a-bann ouzh udb., ub. : regarder avec étonnement.

    ●(1872) ROU 78b. Contempler, tr. «sellet a-ban ouz.» ●(1880) SAB 238. ac endra m'oant a-ban c'hoas o sellet.

    ●(1925) FHAB Mae 186. oc'h arvesti, o sellet a-ban ouz an dud. ●(1934) PONT 83. An daou vugel, a bàn o sellet outi.

    (3) Chom a-bann : rester interdit.

    ●(1911) BUAZperrot 288. P'en em gavas e tal ar bez e chomas a ban, o welet e oa strinket ar mean golo divarna. ●395. Yan Vergas, o welet ar burzud-ze, a jomas a-bann, sebezet holl.

    (4) Chom, menel a-bann da soñjal en udb. : rester réfléchir à qqc.

    ●(1868) KMM 229. Abars mont larcoc'h, manit ama da gompren, da zonjal a-ban er goulennou-ma : (…).

    (5) Chom a-bann da selaou : rester écouter.

    ●(1883) MIL 172. chom a reas a bân da zilaou ar vouez dudius-se.

  • a-baouez
    a-baouez

    prép. & adv.

    (1) Prép. A-baouez + inf. : venir de.

    ●(1865) LZBt Here 34. unan euz ar penno braz a zo a baouez mervel. ●(1899) LZBt Meurzh 5. Abaouez caout eun tamm peadra on. ●(1874) POG 22. Ec'h oc'h a-baouez, ma Doue, en em lakaad d'ar maro evid-oun. ●23. ar c'hras oc'h a-baouez rei d'in. ●27. ec'h ounn a-baouez beza absolvet. ●(1891) RECe xii 274. an hini a oa a baouès merwel.

    ●(1918) LZBt Mae 11. Daou visioner Pa-Keou a zo abaouez ober zin ar groaz goude o c'hoan.

    (2) Adv. Il y a un instant.

    ●(1962) TDBP I 108. a-baouez, tr. «il n'y a qu'un instant.» ●(1969) BAHE 59/34 . A-baouez em eus e welet o tonet a-lammat.

  • a-bar ma
    a-bar ma

    loc. conj. A-bar ma : autant que.

    ●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 8. é rein dorn dehai a bar ma helle.

  • a-bare
    a-bare

    adv. En bande, par équipe.

    ●(1921) GRSA 407. de droieu hantér noz é tivago aman Saozoned a baré. ●(1932) GUTO 36. donet e hrè (…) inéañneu a baré de geni dehon donézoneu. ●(1939) KOLM 68-69. é ta a baré, koh ha iouank.

  • a-bareadoù
    a-bareadoù

    adv. Par équipes.

    ●(1939) RIBA 70. hag éh ant a baréadeu.

  • a-barfet
    a-barfet

    adv.

    (1) Sérieusement.

    ●(1787) BI 24. hanaüein a-barfæt er santeleah. ●43. hi ë pratiquai à barfæt enn ol vertuyeu. ●(1790) Ismar 382. chongeal a barfæt.

    ●(1821) SST 92. chongeal a barfait. ●274. Chonget a barfait peb-unan / En hou finieu devehan. ●(1838) OVD 62. chongeal a barfæt é brastet infini en Eutru Doué. ●(1831) RDU 70. ha chonget a barfæt én deværieu a me houciance. ●(1861) JEI 296. Chonget a barfæt pihue-é en hani e hùélet cousquet dirac oh.

    (2) Parfaitement.

    ●(1861) BELeu 82. me Mab (…) em har a barfæt. (…) a p'en d'oh eurus a barfæt. ●(1867) BSSo 22. er guélet e zas dehou a barfæt.

  • a-barfeted
    a-barfeted

    adv.

    (1) Pour de bon, à dessein, exprès, délibérément.

    ●(1612) Cnf 61b. Mezuiff anezaff è hunan, pé dré ré arall à barfeted.

    ●(1659) SCger 47b. A escient, tr. «abarfetet.» ●98a. de propos deliberé, tr. «arbarfetet (sic).» ●127a. A barfetet, tr. «a escient.» ●(1732) GReg 102b. Tout de bon, sans feinte, tr. «a-barfeded.» ●261a. De propos deliberé, tr. «a-barfeded.» ●365b. A bon escient, serieusement, à dessein, tout de bon, tr. «a barfeded.»

    (2) Sérieusement.

    ●(1732) GReg 611a. Mediter, penser, considerer avec attention, tr. «songeal a-barfededd.» ●819b. Rêver à quelque chose ; y penser fortement, tr. «Songeall a-barfededd èn un dra-bennac.» ●861b. Serieusement, tr. «A-barfededd.» ●(1752) BS 727. e sonchsont a barfetet da guemer ar moyennou da executi o dessin. ●752. songeal a barfetet en e silvidiguez.

    ●(1834) SIM 263. en un oad e pehini ne sònjer qet a barfetet. ●(1862) BSH 16. Songet a parfeted, me ho suply ma zad.

    ●(1913) KZVr 25 - 24/08/13. A-barfeted, tr. «sérieusement.»

  • a-bartout
    a-bartout

    adv. De partout.

    ●(17--) TE 357. Donnèt e rait a-bartout. ●(c. 1785) VO 76. eit ma veint guélét a bartout.

  • a-barzh
    a-barzh

    prép., adv. & conj. cf. e-barzh

    I. Prép.

    A. [devant un. subst.]

    (1) Dans.

    ●(1824) BAM 36. evit en em laquat er stad hac er guir e pehini emedoc’h abars ho pec’het.

    (2) Avant.

    ●(1824) BAM 317. ar graguez yaouanc abars o c’henta guilloud. ●(1857) CBF 17. abarz kreisteiz, tr. «avant midi.» ●(1866) FHB 73/163b. tri bloaz abarz he varo.

    (3) D’ici.

    ●(14--) N 777-778. Fallacryez sorcerezou / A gruif hep gou a parz dou dez, tr. «je ferai (…) / De funestes sortilèges, / Sans mentir, dans deux jours.»

    ●(1870) MBR 162. abarz diou pe beder heur war-n-ugent ama. ●(1878) EKG ii 219. abarz eun anter-heur aman, eman ho lizer e Kastel.

    (4) A-barzh e : dans, en.

    ●(1575) M 3080. Abarz ez ty, tr. «En ta maison.»

    ●(c.1680) NG 666. Abarh en ty Pillat.

    B. [devant un v.]

    (1) Avant de.

    ●(1710) IN I 426. abarz echui. ●(1732) GReg 62b. Avant que de lire, tr. «Abarz leenn.»

    ●(1834) HEB 349. Mæs abarz partial e pedas ur mignon dezàn da gaout sourci eus e c'hreg hac eus e vugale. ●363. desqui a reas dezo ar C'hatechis, hac erfin o badeas abarz o c'huitaat. ●(1857) CBF 29. Abarz mont d’ann oferen, tr. «Avant d’aller à la messe.» ●(1860) BAL viii. Abarz coves.

    ●(1942) SAV 23/64. a-barz kas al libell.

    (2) A-barzh da : avant de.

    ●(1857) LVH 12. abarh d’er gobér.

    II. Adv.

    A. temp.

    (1) Avant.

    ●(1847) BDJ 52. E-leac’h ober fea warnhon, evel ma rea habars.

    (2) D’ici peu.

    ●(1908) FHAB Du 342. a nebeudou soken e save c’hoant ganti da essa ; abars n’eo ken eur c’hoant bihan e devoa ken, mes eun ioul bras.

    (3) A-barzh pell : avant peu, rapidement.

    ●(1964) ABRO 9. A-barzh pell em boe gouiziegezh war ar jedoniezh ha skiant ar verdeadurezh hag e tapis difazi an tu da embreger ar gouelioù, da roeñvat ha da sturiañ.

    B. spat.

    (1) Dedans.

    ●(1499) Ca 3a. Abarz. g. dedans. ●g. dedans mettre. bretonice. lacat abarz. ●(c.1500) Cb 9a. Abarz. gal. dedans. ●14b. [antren] g. entrer dedans. b. antren abarz. ●(1575) M 3235. Abarz ha mæs, tr. «Dedans et dehors.»

    ●(17--) TE 99. Moïse e zressas en Tabernacl ha col er péh e oai de laquad abarh. ●(17--) EN 3339-3440. an dour o viruin, / ma voan toled a bars, evid ma discornin, tr. «l’eau était à bouillir, / en sorte que je fus jeté dedans pour me dégeler.»

    (2) (danse) Kas a-barzh : danse du pays vannetais.

    ●(1963) TDBB 305. Suivant les terroirs le kas abarh est venu modifier une danse qui en était encore au stade ronde ou déjà au stade chaîne ouverte.

    (3) Attr. (jeu) Bout a-barzh : compter, à cache-cache.

    ●(1913) BUKE 6. Hoariamb ataù. Più e vo abarh ?

    III. Loc. adv.

    (1) A-barzh ar fin : à la fin.

    ●(1894) BUZmornik 10. Abarz ar fin e timezas, hag e devoue kalz bugale. ●358. Abarz ar fin zoken e roaz d’ezhan eur vountadenn hag her pilaz enn eur bern pri-raz.

    ●(1905) HFBI 66. més abars ar fin, he rankent plegua ho c’hribéllou savet gant’ho ken huel, araok.

    (2) A-barzh-fin : à la fin.

    ●(1910) MAKE 94. A barz fin, e tigouezas gantan Noun.

    (3) A-barzh fin ar gont : en fin de compte.

    ●(18--) AID 471. Me a voye en dige abars fin ar gont, tr. «Moi, je savais qu’avant la fin du compte.»

    (4) A-barzh-koulz : avant le moment, trop tôt.

    ●(1732) GReg 62b. Avant le tems, tr. «abarz cours.»

    (5) A-barzh-nebeut : avant peu, d’ici peu.

    ●(1877) EKG i 9. n’edo ket azindan-zivin e viche, abarz nebeut, goulennet diganthan ar memes tra. ●192. Abarz nebeut oa pemp muntrer a renk. ●237. e viche abarz nebeut skubet an dud-fall-se divar an douar. ●(1878) EKG ii 67. her gouzout a rign abarz nebeut.

    (6) A-barzh-nebeut amañ : avant peu, d’ici peu.

    ●(1877) EKG i 244. abarz nebeut aman, me a vezo adarre distro en ho touez.

    (7) A-barzh-nemeur : avant peu, d’ici peu.

    ●(1710) IN I 247. abarz nemeur e teuor d’en em hardizzat. ●(1732) GReg 477a. Il guérira dans peu, tr. «selvel a rayo abarz nemeur.»

    ●(1857) CBF 98. am euz aoun na zistagfe ar chans vad diouz-in abarz nemeur, tr. «je crains, avant peu, de voir changer ma bonne fortune.» ●(1864) SMM 214. hor receo abars nemeur. ●(1876) TDE.BF 583a. Spanaat a raio ar glao abars nemeur, tr. «la pluie cessera bientôt.» ●(1877) EKG i 277. abarz nemeur e velchomp daouzek pe bemzek soudard var loan. ●(1878) EKG ii 170. abarz nemeur n’en devezo mamm ebed ken. ●(1889) SFA 228. her greot abarz nemeur. ●275. e z’ign abarz nemeur d’he velet d’ar bed all. ●(1894) BUZmornik 847. Abarz nemeur a oue treac’h d’ar venac’h all dre he aked d’ar bedenn.

    ●(1911) BUAZperrot 38. Abarz nemeur e varvas eskop Poitiers. ●(1922) FHAB Du 333. e vije abarz nemeur test eus a draou souezus.

    (8) A-barzh-nemeur amañ : avant peu, d’ici peu.

    ●(1878) EKG ii 193. abarz nemeur aman, ne deuio ken ar veleien da gounta d’eomp ho zorc’hennou diskiant.

    ●(1921) PGAZ 10. rag abarz nemeur ama e vezo skrivet gant an tad Jean-Louis. ●59. hag aoun am euz na veac’h kastizet gant Doue abarz nemeur ama.

    (9) A-barzh-pell : avant longtemps.

    ●(1909) KTLR 131. Abarz pell, e vo mouget an ezennig halan a deu c’hoaz divar he muzellou glazennet. ●(1910) MAKE 44. hag abarz pell eun hanter eus ar reun oa touzet diwar beg o ferc’hen. ●(1935) SARO 19. Hen diskouez a reas a-barz pell.

    IV. Loc. conj.

    (1) A-barzh ma : avant que.

    ●(1732) GReg 62b. Avant que je mange, tr. «abarz ma tébrin.» ●282b. Devant que, conjonction, auparavant que, tr. «abarz ma.» ●545b. Avant que le jour se passe, tr. «Abarz ma trémeno an deiz.» ●(1752) PEll 3. Abars ma sevân, avant que je me lève.

    ●(1860) BAL 3. abars ma varvin… ●(1870) MBR 66. Abarz ma’z aio kuit. ●(1877) EKG i 115. abarz ma teui an deiz. ●(1878) EKG ii 168. Abarz ma teuot da glask ac’hanoun-me da ober va fask.

    ●(1957) BRUD 2/42. Esoh, avad, e oa he spered evid an derhent hag an hast da weled hoaz dremm garet he mab, a-barz ma vije douget d’ar bez, a roe nerz dei da zifrea ar gwellika ma helle.

    (2) A-barzh neuze : d’ici lors.

    ●(1962) EGRH I 3. a-barzh neuze conj., tr. « d’ici lors »

  • a-bastelloù
    a-bastelloù

     adv. (Couper) en grands morceaux.

    ●(1732) GReg 721b. Couper par grandes pièces, tr. «trouc'ha a bastellou.» ●(1792) BD 3321-3322. na voellan nemert corffo maro / tut sacaget abastello, tr. «je ne vois que des corps morts, / des gens massacrés (mis) en pièces.»

  • a-bavadoù
    a-bavadoù

    adv. À coups de patte, de main.

    ●(1932) BRTG 38. Er sant (…) e chaboutè kelion doh ou spontein a baùadeu.

  • a-bazoù
    a-bazoù

    adv.

    (1) Pas à pas.

    ●(1557) B I 378. Rac me he guelas a pasou / Ouz tremen membry hebiou, tr. «car je viens de la voir aller par ici, pas à pas, je le jure.»

    (2) À pas (légers, etc.).

    ●(1857) GUG 4. Er marhue, er jugement hag en éternité / E za a bazeu bras hag e dosta bamdé. ●(1942) DHKN 14. A bazeu skanù é tostan dehè. (…) Hag ean araok, a bazeù bras.

  • a-bazoù-kazh
    a-bazoù-kazh

    adv. À pas de chat, sans bruit.

    ●(1925) DIHU 173/355. Ean e daulas é voteu, hag a bazeu kah, e zas de ben fonapl a dap el laer aral. ●(1974) YABA 21.09. mé de voned ar é lerh a bazeu kah. ●(1974) LIMO 21 septembre. A bazeu kah, tr. «à pas de chat.»

  • a-beadra
    a-beadra

    adj. épith. Riche, qui a du bien.

    ●(1954) VAZA 11. tud a-beadra. ●72. da di tud a beadra. ●(1955) VBRU 2-3. ur vaouez a beadra.

  • a-beban
    a-beban

    adv. D'où.

    ●(c.1718) CHal.ms i. d'ou uenés uous, tr. «abeban etet ü.» ●(1732) GReg 303b. D'ou, de quel lieu, tr. « a beban.» ●(1790) Ismar 41. A be-ban é hoh-hui deit ? ●(1792) HS 57. à beban é tent.

    ●(1818) HJC 123. ne ouïamp quet à beban i ta. ●(1856) VNA 64. D'où êtes-vous ? tr. «A beban oh-hui ?» ●(1861) BSJ 156. gouyèt e hran a beban é tan ha de beban é yan.

    ●(1904) DBFV b. abeban, adv., tr. «d'où.» ●(1913) AVIE 43. ne houies ket a beban é ta na men é ha. ●(1913) HIVR 1. deit ne houiér ket a beban. ●(1921) GRSA 70. a veban éh oè deit.

    ►sens fig.

    ●(c.1785) VO 133. a beban é tai er son-ze. ●(1790) MG 261. A-beban é ma deit er mod-ce m'en dai rét d'ur voès aboeissein d'hé dén ? ●322. A-beban é-ma deit teoh er chonge-ce de vout Frær ?

    ●(1855) BDE 86. A beban é ta d'ein er boneur-man.

  • a-befiañs
    a-befiañs

    adv. Délibérément.

    ●(1919) DBFVsup 23a. a befians (Séglien), tr. «de belle façon.» ●(1924) SBED 75. Deit on a béfians d'he guélet. ●(1925) SFKH 9. Dam ! ér vro-zé hoah nen dé ket er mod é vé groeit ur gulé d'er bugul seud a béfians.

  • a-begoulz
    a-begoulz

    adv. Depuis quand.

    ●(1856) VNA 212. Depuis quand était-il malade, tr. «A begource é oé-ean clan ?»

  • a-belec'h
    a-belec'h

    adv.

    I. Adv.

    (1) D'où.

    ●(1857) CBF 38. A beleac'h e teuit-hu ? tr. «D'où venez-vous ?» ●(1877) EKG I 63. n’hor boa nemed mont d’ho c’haout da lavaret d’ezho piou oamp, a beleac’h e teuemp, da beleac’h ez eamp evit beza digemeret mad. ●(1889) ISV 192. A beleac'h e teuez-te ?

    ●(1902) PIGO I 31. a belec'h oa deut ar c'hi-ze ? ●(1907) AVKA 7. A belec'h ar c'hras-ma d'in, ma teu em bete mam ma Aotro ?

    (2) A-belec'h e ven ? : comment le serais-je ?

    ●(1876) TDE.BF 436b. rak hep-d-han [va azen] n'ounn ket den ac'hanoun va-unan (a beleac'h venn !) da vont keid-all.

    (3) Loc. adv. Daoust a-belec'h ? : comment cela serait-il possible ?

    ●(1857) CBF 27. Daoust a beleac'h ?, tr. «Comment le serait-il ?» ●68. Daoust a beleac'h ?, tr. «et comment cela ?»

    II. [emploi relatif par erreur] D'où.

    ●(1847) FVR 2. ar vammen gontammet / A beleac'h ezo redet ann drougiez. ●(1870) MBR 52. war eur grec'henn huel a be leac'h e welent ar mor, tr. «sur une haute colline d'où l'on apercevait la mer.»

  • a-bell
    a-bell

    adv., prép. & adj.

    I. Adv.

    A. spat.

    (1) De loin.

    ●(1499) Ca 10a. Apell. g. de loing.

    ●(1659) SCger 74a. de loin, tr. «a bell.» ●127a. A bell, tr. «de loin.»

    ●(1834) SIM 55. An den en deveus furnez a vel a bell hac en em dalc'h var e eves. ●(1857) GUG 111. Ind e zas ol a bêl. ●(1878) EKG II 132. e viche guelet a-bell.

    ●(1911) SKRS II 204. guelet a-bell tour iliz Plouian.

    (2) Au loin.

    ●(1878) EKG II 22. Ne zaleiz ket da glevet kan ha iouc'herez a-bell.

    ●(1902) PIGO I 28. rag-se eta e tiskouezaz d'ei ar seurt tân-ze a bare a-bell, en eur c'houlen petra oa. ●223. ma vije klevet a-bell eur gaouen-gaz oc'h huanadi. ●(1909) KTLR 48. A bell e klevaz er parkeier an dud o kana.

    (3) Loin.

    ●(1878) EKG II 33. En em lakaat a riz enn hent, mez ne iz ket a-bell.

    ●(1908) PIGO II 145. Ne oa ket êt a-bell. ●(1909) FHAB C'hwevrer 36. ne dal ket ar fret mont a bell. ●(1912) MMPM 45. e wen kasset a bell var beven an Azi. ●(1915) HBPR 151. mont a bell, da zervicha ar c'houarnamant. ●(1923) ADML 41. divar gern ar grec'hen e vezo gwelet a bell. ●42. an oll o doa mall da velet a dost ar pez ne velent c'hoaz nemet a bell.

    B. temp. Il y a longtemps, d'une époque éloignée.

    ●(1867) MGK v. Setu aman danevellou koz hag o tont a bell.

    ●(1902) PIGO I 119-120. Eun nozvez deuz ar goanv, me 'gomz d'ac'h euz a-bell.

    C. sens fig.

    (1) De loin, de beaucoup.

    ●(1557) B I 291. Guell ve dif appell lesell bro, tr. «J'aime beaucoup mieux quitter le pays.» ●596. Ma contell a pell en guelhaff, tr. «Mon couteau est de beaucoup le meilleur.»

    (2) Grandement.

    ●(1557) B I 249. En tra man a pell ez fellsoch, tr. «Vous avez commis là une grande faute.»

    (3) A-bell ac'hano : il s'en faut.

    ●(1910) MBJL 140. n'int ket feuket o welet kement-se : a-bell ac'hane.

    (4) Sellout a-bell : prévoir.

    ●(1878) EKG II 105. Mez me, ho mestr, a rank sellet a-bell ha diouall a bep tu.

    II. Loc. prép. A-bell diouzh : loin de.

    ●(17--) EN 3345. cleued a ren crial a bel bras diusin, tr. «j'entendais crier bien loin de moi.»

    ●(1857) HTB 75. hep gout pe ni a zo a daost, pe ni a zo a bell dioutan.

    ●(1912) MMPM 29. en eur assuri dezan ne ïafen morse a bell dioutan.

    III. Adj.

    A. Attr./Épith.

    (1) Loin.

    ●(1907) AVKA 2293. An hini a gle ma gwerza n'ema ken a-bell. ●(1919) BUBR 6/161. Ar Voched n'emaint ket a-bell.

    (2) Qui est d'un pays étranger, lointain.

    ●(1909) KTLR 13. kemer eur vaouez deuz a dost : ar gedon a bell a ia oll da lern.

    B. Épith.

    (1) Lointain, éloigné.

    ●(1870) FHB 306/355a. eun enezen a bell ha didud. ●(1878) EKG II 310. er broiou a-bell. ●(1889) SFA 61. Kas a ra ive-ta he vreudeur, daou ha daou, da brezek e broiou a bell.

    (2) Kar a-bell : parent éloigné, à distance.

    ●(1732) GReg 693b. Parent éloigné, tr. «qar a-bell.»

  • a-bell-amzer
    a-bell-amzer

    adv.

    (1) Depuis longtemps.

    ●(14--) N 115. Goude ma angoes ham estlam / en placc man flam a pell amser, tr. «Après mon angoisse et ma misère en ce lieu même, si longtemps.»

    ●(1727) HB 134. môez ar Brophedet oc'houlen a bell-amser. ●(1792) CAg 5. M'a solitt à bêel-amzere.

    ●(1829) CNG 43. A bêl-amzer é torrés é lézen. ●(1857) GUG 73. M'ha solit a bêl-amzer. ●(1877) BSA 58. A bell amzer ec'h anaveze he finijennou hag he vertuziou.

    ●(1922) EMAR 74. eun tavancher / Penseliet, graet a bell amzer.

    (2) (?) De tous temps (?).

    ●(1890) BSS 16. Den ebet ne dle beza souezet e ve bet kement a zevotion e Breiz-Izel da zant Serves evel a zo bet a bell amzer.

    (3) A-bell-amzer kent =

    ●(1839) BESquil 248. Hoant bras en doé, a bêl-amzér quênt, d'hum dennein én un deserh.

  • a-bell-bro
    a-bell-bro

    voir a-bellvro

  • a-bell-da-bell
    a-bell-da-bell

    adv. temp. De loin en loin.

    ●(1887) LZBg 45et blezad-3e lodenn 174. monnet e hrér d'ou gùélet a bêl de bêl.

    ●(1954) VAZA 74. ne vezes e-dro din nemet un toullad devezhioù a-bell da-bell. ●116. ne leme homañ (...) nemet a bell da bell. ●(1955) VBRU 92. nemet ma teue renerez ar c'hlañvdi da welout a-bell-da-bell daoust ha bev e oamp bepred.

  • a-bell-dro
    a-bell-dro

    adv. Dans un large rayon.

    ●(1902) PIGO I 55. ar flammou a zave beteg an Ne, hag an dud, a bell-dro, a oe spountet braz.

  • a-bell-gozh
    a-bell-gozh

    adv. Depuis très longtemps.

    ●(1905) IVLD 1. Kear Lourd a zo anezhi a bell goz. ●(1915) MMED 40. an dud o doa sounj euz a bell goz a gomzas euz an traou a ioa bet diskleriet d'ezo. ●109. daouzek den a galoun, kristenien stard, a zasprenas an iliz evit ma vije henoret ar Verc'hez enni evel a bell goz. ●164. eun daolen vurzuduz euz an Itroun-Varia hag a ioa d'he dud a bell goz. ●215. an Itroun Varia a Gereloun, a zo tud ken devot d'ezi e Plouenan, a bell goz. ●(1925) KANNgwital 275/2. anavezet a bell goz er barrez.

  • a-bell-kent
    a-bell-kent

    adv. & conj.

    (1) Adv. Depuis longtemps.

    ●(17--) TE 221. péhani n'hi doai croaidur er bet eit bout hi diméét a-beèl quênt. ●251. péhani e huannadai a beèl quênt dirac Doué. ●(c. 1785) VO 85. Ul lod-vat memb ag er-ré e sentai doh-t'hi a beèl quent, hé huittai dré valigueance.

    ●(1844) LZBg 2l blezad-1añ lodenn 51. é oé conzet d'emb a bêl-quênt. ●(1861) BSJ 111. en dén santel-cé péhani e oé a bêl-quent én ou misq. ●(1879) GDI 18. mæs a bêl quent, ha quentéh èl m'en doé crouéet mab-dén, ean en doé scrihuet é lézen én é galon.

    ●(1906) HPSA 16. e hoér skuéh a bèl kent doh er gortoz. ●(1932) BRTG 112. Hoanteit bras é oè geton diméein a bel kent.

    (2) Loc. conj. A-bell-kent ma : lontemps avant que, bien avant que.

    ●(1839) BESquil 357. Èl ma hanàué, a bêl-quênt ma arrihuas, er momand ag hé marhue.

  • a-bell-zo
    a-bell-zo

    adv. Il y a longtemps.

    ●(c.1500) Cb 104b. [guez aral] Jtem quondam. aduer. g. ia piecza. b. a pell so.

    ●(1847) FVR 154. C'houi, ma fobl ker, eme-z-han, a doueller a bell-zo. ●(1869) FHB 256/370a. A bell zo e c'hourenomp. ●(1877) EKG I 155. ar pez zo c'hoarvezet a bell zo. ●(1894) BUZmornik 152. ann dra-ma a zo anavezet a bell zo.

    ●(1906) KANngalon Du 253. Setu ama eur skuer kaer var gementze ha n'eo ket a bell zo. ●(1906-1907) EVENnot 28. Me anve anean a bell zo, tr. «depuis longtemps, de longue date.» ●(1924) BILZbubr 41/948. Oh ! diod eo a bell zo, eme Jarlig koz.

  • a-belloc'h
    a-belloc'h

    adv. & interj.

    (1) Adv. Désormais.

    ●(c.1718) CHal.ms i. desormais Ie ne ferai plus cela, tr. «birhuiquen, biquen ne ouran mui endrase, a belloh n'ourein mui endrasé.» ●(17--) BSbi 1039-1040. O marhue, marhue hemb truhé te souffrein zou calet. / A belloh n'ellan mui, me hanal e vanq t'eign. ●1091. N'ellan mui à belloh supportein men drougueu.

    ●(1908) NIKO 17. A belloh / Un dén n'ha kuél mui, tr. «Aussi bien, on ne te vois plus guère.» ●(1932) DIHU 249/42. A belloh é kredein é ma obér toulleu én doén e hra er michérour...

    (2) Loc. interj. À la fin !

    ●(1934) BRUS 91. A la fin ! tr. «abèloh !»

  • a-bellvro
    a-bellvro

    adv.

    (1) D'un pays lointain.

    ●(1650) Nlou 195. Try Roue trauél à pell bro, tr. «Trois rois, par voyage de pays lointain.»

    ●(1659) SCger 36b. de loin, tr. «a bell bro.» ●(1727) HB 578. an traou preciuss pere a vez digacet abell-bro.

    ●(1846) BBZ II 100. Gwelet eunn itron a bell vro, tr. «voyant une dame d'un lointain pays.» ●(1849) GBI II 208. Me eo ho preurik a bell-bro, tr. «C'est moi votre frère chéri de pays lointain.» ●(18--) SBI II 118. ha na eo ket a bell-bro, tr. «et qui n'est pas de lointain pays.»

    ●(1902) MBKJ 151. tud o tivale, a bell bro, a-dreuz hag a-hed ! ●(1904) DDKB 90. Ar varzed 'zo deut a bell vro, tr. «Les Bardes sont venus de pays lointains.» ●(1931) VALL 246b. (venir, être) d'un pays éloigné, tr. «a-bell-vro.»

    (2) À l'étranger, dans les pays lointains.

    ●(1894) BUEr 106. pidi rer anean kenkouls a bell-bro vel en Breiz-Izel.

  • a-bempennoù
    a-bempennoù

    adv. Par tas de cinq gerbes ou fagots.

    ●(1990) TTRK 162. Ar rann-se a oa bet nevez-troc'het ar c'heuneud diwarni, hag ar re-mañ fagodet a-bempennoù.

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...