Devri

Recherche 'du...' : 101 mots trouvés

Page 1 : de du (1) à dug-duk (50) :
  • Du
    Du

    m.

    (1) Novembre.

    ●(1899) BSEc xxxvii 149 / KRL 14. Here, Du ha Kerdu / A hanver ar miziou du, tr. «Octobre, Novembre et Décembre sont appelés les mois noirs.»

    (2) Miz Du : mois de novembre.

    ●(1499) Ca 73a. Du / elese mis du. g. nouembre.

    ●(1659) SCger 84a. Nouembre, tr. «mis du.»

    ●(1877) BSA 213. D'ar bemp a viz du.

    (3) local. Miz Du : mois de décembre.

    ●(1857) LVH 128. Mis du. Er 25, dé a Gannedigueah hur Salvér.

  • du .1
    du .1

    adj.

    I. Attr./Épith.

    A.

    (1) Noir.

    ●(vBr) Vie St Paul Aurélien § 12, REC 5, 438 (DGVB 60a). proram ad litus detorquens, accedit ad quamdam rupem quam uicini proprio nomine dicunt amachdu, adhaerentem cuidam insulae quae et ipsa uocitatur mediona. tr. « le nain (ou le monstre) noir ».

    ●(1499) Ca 73a. Du. g. noir. ●(c. 1501) Lv 236/157. Guillaume deuezo basdu.

    ●(1659) SCger 83b. noir, tr. «du.» ●(1732) GReg 221a. Couleur noire, tr. «Liou du.»

    (2) Obscur, sombre.

    ●(1844) DMB 6. Ghet déieu dû ha ré splann hur buhé !, tr. « De jours sombres et de jours clairs ! » ●(1849) LLB 568. un noz dû.

    (3) Funeste.

    ●(1650) Nlou 569. An tan glaou en effaou à dezraouo, / Han douar sor hac an mor à deuoro, / Dan Ifern à bern en em cerno, / He perzet du à remuo, tr. Herve Bihan « Le feu de braise commencera aux cieux, / et il dévorera la terre desséchée et la mer ; / il s’enroulera en tas dans l’enfer, / dont il ébranlera la puissance funeste. »

    B.

    (1) Du-kel : très noir. cf. kel .1

    ●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 11. é zeulegad dûquel. ●(1896) HIS 144. en héaul e zisko bout du-keul.

    ●(1907) BSPD I 40. Du-keul ha tihoél e oé. ●(1913) AVIE 333. en hiaul memb e zas de vout du-keul. ●(1921) GRSA 22. bout en doè gareu ha morhedeu ki, du kel, korv ul luhern ha lost ul léon. ●(1921) DIHU 118/228. hé mantel du kel. ●(1923) DIHU 139/196. hé fas du-kel, hemb tam buhé.

    (2) Du-pok : très noir.

    ●(1913) NECH 3. izel ha du-pok. ●(1928) DIHU 199/16. E za de vout du-pok.

    (3) Noz du-dall : nuit noire.

    ●(1879) ERNsup 150. noz du-dall e, il fait nuit noire, St-M[ayeux], Trév[érec], Lang[oat], Pleud[aniel].

    ●(1907) KORN [15]. Noz du-dall eo.

    (4) Noz du-peg : nuit noire.

    ●(1961) LLMM 86/150. o tremen dre al lanneg pa veze diwezhat anezhi ha du-peg an noz.

    C. Épith.

    (1) Naon du : faim dévorante.

    ●(1872) ROU 81a. Faim dévorante, tr. «naoun du.»

    ●(1910) FHAB C'hwevrer 54. Eun deiz e krogas naon du e Sezar.

    (2) Skorn-du : gel dur.

    ●(1870) FHB 271/73a. An erc'h, ar scorn du, ar reo a ra poan deomp.

    ●(1941) FHAB Meurzh/Ebrel 33. ar steriou oc'h hiboudi warlerc'h ar skorn du. ●(1955) STBJ 8. hag ar skorn du o ren a-wechou e-pad c'houec'h sizun. ●(1985) AMRZ 100. War ar skorn kaled-se, hag a ream skorn-du anezañ.

    (3) Kasoni, droug du =

    ●(1884) FHB 11/87b. en deus kasouni du outho.

    ●(1904) KANNgwital 17/132. droug du enn'han.

    (4) Mizioù du : mois de la fin de l'année.

    ●(1899) BSEc xxxvii 149 / KRL 14. Here, Du ha Kerdu / A hanver ar miziou du, tr. «Octobre, Novembre et Décembre sont appelés les mois noirs.»

    (5) Bara du : pain noir.

    ●(1876) TDE.BF 434b. Eunn tamm bara du a oa eat gant-han.

    (6) Eost-du : récolte du sarrazin.

    ●(1911) KANNgwital 106/72. pa vezo poent d'an eost du ! ●(1929) MKRN 17. Skourret eo ar freilhou da c'hortoz an eost du, tr. «les fléaux sont suspendus en attendant la récolte du blé noir.»

    II. Adv.

    A. [en apposition avec d'autres noms de couleur]

    (1) Rous-du =

    ●(c.1718) CHal.ms i. alezan-bruslé, tr. «rous-du.»

    (2) Brun-du =

    ●(1907) KANngalon Genver 302. ho liou brun-du.

    B.

    (1) Sellout du : regarder d'un œil noir.

    ●(1870) SBI I 206. Ma mestrès a oa eno a zelle ouz-in dû, tr. «Ma maîtresse était là, qui me regardait d'un œil noir.»

    ●(1965) BRUD 20/45. Aon am-boa na vefe deuet Yann da furchal ahanon e-pad an noz, rak gwall-du en-oa sellet ouzin. ●(1974) YABA 20.07. Mall eo (lenn : e) oè, rak Alban e sellè du !... ●16.11. En Aotrou e sellè du...

    (2) Adv. intens. Très.

    ●(1879) ERNsup 152. paour-du, très pauvre T[ré]v[érec].

    ●(1905) BOBL 03 juin 37/2c. Paour du eo he zud. ●(1936) TKAL II 10. Lom a grogas da gana, met da gana fall-du.

    (3) Fachañ du : se fâcher tout rouge, noircir de colère.

    ●(1906) GWEN 32. En dro-man, Ian An Hir a fachaz du.

    III.

    (1) Bezañ du e benn : avoir l’esprit sombre.

    ●(1877) EKG I 81 (L) L. Inisan. Ne ouzounn ket perak hoc'h ker seder ha kel laouen herrio, c'houi hag a ioa deac'h du ho penn ha rust evel eur bod spern. ●92. Hag an dra-ze eo a laka ken du ho penn ? ●301. Du ho fenn, glac'haret ho c'halon, ez eant a-dreuz varzu Sibiril. ●(1878) EKG II 3 (L) L. Inisan. Hon-unan oa du hor penn ha laosk an tamm ac'hanomp. ●113. Ma n'am beuz ket anezhi zoken, e vezo du va fenn en eur vont varzu Berven.

    ●(1910) MAKE 84 E. Crocq. Mes an abardaez-man eo du va fenn. ●(1935) ANTO 100 (T) *Paotr Juluen. Reut o diouhar outo, ar besketaerien gaez, / A gerze, du o fenn, hag int holl tremen faez.

    (2) Bezañ du e dal : être mis en difficulté, être de mauvaise humeur.

    ●(1874) FHB 482/95b (L) *Dom Lan. Teo he benn ha du e dal, liou an nec'hamant varnez-han, Per a ia varzu ar gear. ●(18--) SAQ I 335 (L) J. Quéré. Menec'h, soeurzet, tud devot, ral e ve du ho zal... ●(18--) SAQ II 71 (L) J. Quéré. Mouzet eo Iannik ha dud e dal.

    (3) Bezañ du e zremm : être mis en difficulté, être de mauvaise humeur. Cf. bezañ teñval e benn.

    (1902) PIGO I 209 (T) E. ar Moal. An otro a zirollaz adarre da c'hoarzin, mez an dimezel a oa deut du he zremm.

    (4) Bezañ na du na gwenn : ne pas avoir de sens précis.

    ●(1877) EKG II 36 (L) L. Inisan. Ne reant nemed goulen an hent da vont euz ar bourg-man da eur bourg-all, euz an eil kear d'eben, ha traou-all divar nij er c'his-se ne oant na du na guenn.

    (5) Reiñ da grediñ du e-lec'h gwenn : faire croire qq chose aisément.

    ●(1911) FHAB Genver 2 *Fañch. Eaz eo rei da gredi d'ezo du e leac'h gwenn, pe o lakaat da welet marc'h eleac'h merienen.

    (6) Kregiñ du : ne pas y aller de main morte.

    ●(1857) CBF 55 (L). Kregi du a reont ann eil enn egile, tr. Troude/Milin «ils n'y vont pas de main morte.» ●83. e rankot labourat start ha kregi du, tr. Troude/Milin «il vous faudra travailler ferme et mordre à l'ouvrage.» ●(1868) FHB 160/30b. Guelet a rit e crogue du, hag a dra zur, ar Zaozon hag an Hollanded a dlie c’hoarzin melen pa velent lestrig Ian Bart. ●(1889) ISV 315 (L) G. Morvan. En eur bloavez e leverer ec'h aloubaz evelse nao lestr brezel ha c'huec'h cant deg ha triugent lestr marc'hadour. Guelet a rit e croge du, hag a dra zur, ar Zaozon hag an Hollanted a dlie c'hoarzin melen pa velent... ●(1890) MOA 265 (L). Il travaille ferme, tr. J. Moal «kregi du a ra el labour.»

    ●(1912) MMKE 163 (Ku) F. Kadored. Ar big, krog du ’n o skouarn. ●(1942) VALLsup 63. Empoigner, fortement, comme pour se battre, tr. F. Vallée «kregi du en.»

    (7) Bezañ du gant an naon : avoir très faim.

    ●(1925) BUAZmadeg 801 (L) Y.-M. Madec. Ne ve ket re kant tam evel hennez etrezomp, rak ni zo du gant an naoun.

    (8) Gwiskañ botoù ront ar c'hi du : voir ki.

    (9) Bezañ du e zent gant an naon : voir dent.

    (10) Krog ar c'hi du en ub. : voir ki.

    (11) Ober mourrennoù du : voir mourrenn.

    (12) Du evel an noz : voir noz.

    (13) Du evel revr ar billig : voir pillig.

    (14) Du evel en ur pod : voir pod.

    (15) Du evel pod-houarn Mari-Job : voir pod-houarn.

    (16) Du evel askell ar vran : voir bran.

    (17) Du evel pluñv ar vran : voir bran.

    (18) Du evel un tad bran : voir bran.

    (19) Du evel ar glaou : voir glaou.

    (20) Du evel ur glaouer : voir glaouer.

    (21) Du evel sac'h ur glaouaer : voir sac'h.

    (22) Du evel en ur sac'h : voir sac'h.

    (23) Du evel ar sac'h : voir sac'h.

    (24) Du evel ur morilhon : voir morilhon.

    (25) Du evel ar pec'hed : voir pec'hed.

    (26) Du evel ar mouar : voir mouar.

    (27) Du evel ur siminal : voir siminal.

    (28) Du evel huzil ar siminal : voir huzil.

    (29) Du evel foñs ar siminal : voir siminal.

    (30) Du evel ur goz : voir goz.

    (31) Du evel ur born pikez : voir pikez.

    (32) Du evel dour-derv : voir dour-derv.

    (33) Du evel peg : voir peg.

  • du .2
    du .2

    m. Couleur noire.

    ●(1732) GReg 221a. Couleur noire, tr. «du.» ●908b. Teindre en noir, tr. «Liva ê du.»

    ●(1902) PIGO I 115. eun ti braz livet en du.

  • du-hont
    du-hont

    adv.

    I. Là-bas.

    ●(1849) LLB 446. Kleu e hrer pel duhont er gurun é tarhein. ●1413. Er gevr hag en devend duhont é vegelat. ●(1877) EKG I 67. ne veles-te ket du-hont eur bodad guez ? ●(1878) EKG II 182. ha ne velit-hu ket du-hount e kreiz ar park ? ●(1889) ISV 438. setu-hi duhont.

    ●(1933) OALD 45/208. Ar roue hag e ambrougaden a zo chomet, du-hont en eun heolien.

    ►[au dimin.] Duhontik : là-bas, pas très loin.

    ●(1905) LZBg Meurzh 67. Duhontik enta é.

    ►[au dimin. plur.] Duhontigoù : là-bas, pas très loin.

    ●(1909) DIHU 47/266. Me zou oeit de huélet più oé duhontigeu. ●(1913) DIHU 92/217. E oé duhontigeu, ér gér, doh me gortoz.

    ►[au plur.] Duhontoù : là-bas, très loin.

    ●(1912) MMPM 29. Diountou var an aod e moa savet eul lochennik gant plaïnch. ●69. mont a ran da vanac'h diountou en tu all d'ar Mans. ●93. Me vel diounthou en eur ïalc'h eur guchen peziou hugent real. ●(1924) NFLO. là-bas. du-hontou (Bas-Léon), là-bas très éloigné. ●(1949) KROB 20/17. emaint duhontou.

    II. Loc. adv.

    (1) Du-hont ha du-mañ : çà et là.

    ●(1790) MG 9. colerein e rér duhont ha du-men : arlerh é ta en tabut. ●147. de ridêq du-hont ha du-men guet ou assortemant. ●(1790) Ismar 152. ne rant meit ridêq duhont ha dumen.

    ●(1831) RDU 148. Lezel hun speret de strêhuein, de monet duhont ha dumen. ●(1856) VNA 166. cet argent que vous avez dépensé çà et là mal à propos, tr. «en argand-hont e hoès dispignet dibropos duhont ha dumen.»

    ●(1912) BUEV 32. taulet ha stuhellet du-hont ha du-men. ●(1932) BRTG 69. difranjal dumen ha duhont. ●(1939) RIBA 113. Duhont ha duman, é vezè kleuet brunelleu.

    (2) Du-mañ du-hont : çà et là.

    ●(1876) BJM 211. labourat duma-duhont evit silvidighez an eneou. ●(1877) BSA 122. taolet du-ma, du-hont. ●(1882) BAR 43. ebat eo gantho mont du-ma du-hont da glevet ha da velet ar pez a dremen er bed. ●220. bressa ha drailla eur maread pedenou gant eur speret o redek du-ma du-hont.

    ●(1973) AMED 31. Mez atao man duman-dern.

    (3) Du-mañ ha du-hont : çà et là.

    ●(c.1718) CHal.ms i. aller ça et la, tr. «monet du man ha duhont, a coup ahont, a coup aman.»

    ●(1870) FHB 262/7b. eun antercant denved treud touzet ber ha skignet du ma ha du hont var ar peurvan voutin.

    ●(1903) MBJJ 101. Ar vein a ruilhe a zo berniet digompez du-man ha du-hont. ●(1904) BSAB 6. kaset da brezek du-man ha du-hont. ●(1917) LZBt Gouere 23. fuketal 're duman ha duhont evit klask ar re glanv.

    (4) Amañ ha du-hont : ici et là.

    ●(1902) TMJG 348. skeud an torgosso derw 'n ho za aman ha duhont war ar c'hleuïo. ●(1919) LZBt Du 7. c'houezan tan aman ha du-hont.

    (5) Dre zu-mañ : par chez nous.

    ●(1877) EKG I 89. ar Miliner ne ket bet dre zu-man pell-zo o portezat.

  • du-mañ
    du-mañ

    adv.

    I. spat.

    (1) Ici.

    ●(1868) KTB.ms 14 p 31. Duman a zo un otro koant en hent.

    (2) Chez moi, dans mon pays.

    ●(1955) VBRU 173. ur ramz treut-kagn, un diskrouger andouilh, hervez ma lavarer du-mañ.

    (3) Chez moi, à la maison.

    ●(1836) FLF 3. Deut dumâ varc'hoas d'ho meren. ●(1857) CBF 82. C'hoant dont da vevel braz hoc'h eus hu du-man ? tr. «Voulez-vous venir comme premier garçon chez moi ?»

    ●(1902) PIGO I 122. Deuz du-man, disul da noz.

    II. temp. War zu-mañ adv. (?) Environ (?).

    ●(c.1656) VEach 75. hac euel ma'ch / inuocquas gant deuocion an itron Santes / Anna euoé quement soulaget ha frealset / n'en deueus santet à pauoé seiz-bloaz / varzuma, na poan, nac incomodité er bet. ●(1688) DOctrinal 68. An dispensatoret eux à tensoriou hon Salver, pere eo ar Pabet, ho deues en em efforcet, evel dre un avy Santel, à pevar-c'hant bloas so, varzuma da concedy Graçou, Privilegou, hac Indulgençou bras, da nep à deü d'en em anrolly, ha d'en em acquitta heruez é gallout ebars é Breuzriez ar Chapelet, pere à discuezin var lerc'h, evit dre an aznaou deguez à ur mat quer bras-se, ma deüot muy ase d'en em impligea, ha d'en em exercy en Devotion caëzr-se.

  • du-mañ (ha) du-hont
    du-mañ (ha) du-hont

    adv. ça et là.

    ●(1882) BAR 220. bressa ha drailla eur maread pedenou gant eur speret o redek du-ma du-hont. ●(1896) LZBt Mae 38. o hont du-ma hag o hont duhont.

    ●(1903) MBJJ 101. Ar vein a ruilhe a zo berniet digompez du-man ha du-hont. ●(1907) LZBt Genver 11. o deuz zavet parroujo duma-duont.

  • du-mañ du-se
    du-mañ du-se

    adv. ça et là.

    ●(1915) HBPR 242. An aotrou Le Mintier, a iea du-ma, du-ze, da glask sikour evitho.

  • du-se
    du-se

    adv.

    (1) Chez vous.

    ●(1857) CBF 84. Du-ze e ranker starda out-hi, war a glevann, tr. «Chez vous, il faut travailler ferme, à ce qu'on dit.»

    (2) Du-mañ du-se =

    ●(1915) HBPR 242. An aotrou Le Mintier, a iea du-ma, du-ze, da glask sikour evitho.

  • duaat
    duaat

    v.

    I. V. intr.

    (1) Prendre une couleur plus noire.

    ●(1910) MBJL 70. Ha dre mac’h eomp war rôk, e teuont [an tier] da duaat. ●(1927) GERI.Ern 124. duaat, tr. «devenir noir.» ●(1962) EGRH I 73. duaat v., tr. « devenir plus noir. »

    (2) (météorologie) S’assombrir.

    ●(1849) LLBg i 33. En amzer e zûa.

    II. V. tr. d.

    (1) Noircir.

    ●(c.1500) Cb 73b. [duaff] g. commancer a noircir. b. dezrou duhat. ●(c.1500) Cb [teffalhat]. g. ou ennoircir. b. duhat.

    ●(1744) L’Arm 253b. Noircir, tr. «Dúatt.»

    ●(1927) GERI.Ern 124. duaat, tr. «rendre noir.» ●(1962) EGRH I 73. duaat v., tr. « rendre plus noir. »

    (2) sens fig. Noircir (qqn).

    ●(1710) IN I 281-282. Lacat unan da goueza, duaat eguile, picat un all, hegal ouz ur foll, quementse ne deo nemet ur boufonerez.

  • duac'h
    duac'h

    voir doazh

  • duad
    duad

    m.

    (1) Produit noir d'origine diverse (noir liquide, noir de suie, de fumée, de casserole, etc.).

    ●(1464) Cms (d’après GMB 199). Duat, g. noir, l. hoc atramentum. ●(1633) Nom 6a. Atramentum fuligineum : le noir ou l’encre des Imprimeurs : an duat, pe liou an Imprimeryenn. ●Atramentum tectorium : le noir des peintres : duat an peïnteryen.

    ●(1732) GReg 658b. Noir de fumée, tr. «Duad.»

    ●(1868) FHB 191/277a. eur meudad bruzun dued. ●(1870) FHB 300/309a. lakaat duad etouez va bleud.

    ●(1908) KMAF 49. eun tammig duad pillig. ●(1927) GERI.Ern 124. duad m., tr. «noir de fumée.» ●(1957) PLBR 103. duod, duad, tr. «noir de casserole, Plozévet.»

    (2) (pathologie végétale) Charbon du blé.

    ●(1732) GReg 152a. Charbon dans le blé, tr. «Duot.»

    ●(1857) CBF 106. duad, tr. «Carie.» ●(1867) FHB 112/61a. collet hor guiniz gant an duad. ●(1890) MOA 156b. Carie des céréales, tr. «duad, m.»

    ●(1913) BOBL 21 janvier 421/3a. miret eus an duet. ●(1927) GERI.Ern 124. duod col., tr. «blé charbonné.»

    (3) Endroit noirci, noircissure.

    ●(1872) ROU 93a. Noircissure, tr. «Duad.»

    ●(1905) IVLD 304. e oa persdu begou he dreid. Klask a reaz goalc'hi an duad.

    (4) Teinture noire.

    ●(1927) GERI.Ern 124. duad m., tr. «teinture noire.»

    (5) Toile brûlée servant d'amadou.

    ●(1927) GERI.Ern 124. duad m., tr. «toile brûlée qu'on met dans un cornet, pour allumer la pipe au moyen d'un briquet.»

  • duad
    duad

    s. Gwerzhañ duad da ub. : tromper qqn.

    ●(1924) NFLO. tromper, tr. Loeiz ar Floc'h «gwerza duad da...»

  • duadenn
    duadenn

    f. –où

    (1) Bleu, meurtrissure.

    ●(1936) BREI 455/2a. An duadennou, ar blonsadennou a dec'h evel koumoul.

    (2) Nuage noir.

    ●(1931) VALL 496a. Nimbus, tr. « duadenn C f. » ●(1974) TDBP III 205. Sell an duadenn a zo du-hont da-gaoud Lokireg, tr. « regarde le noircissement qui est là-bas vers Locquirec (de gros nuages noirs) » ●(1982) PBLS 80. (Sant-Servez-Kallag) duadenn, tr. «nuage de pluie.»

    (3) Dizoloiñ an duadenn : découvrir le pot aux roses.

    ●(1931) VALL 579a. découvrir le pot aux roses, tr. « dizoloï an duadenn. »

     

  • duadur
    duadur

    m. –ioù

    (1) Noircissure.

    ●(17--) VO 75. sèl sclærroh é hùélamb én ur miloër en duadur e vai ar hur face.

    ●(1838) OVD 52. en tacheu hag en duadur e vé ar hur face. ●(1856) GRD 71. Hà gortoz e hrér bet en trenoz eit lemel en duadur e huélér ar er face ?

    ●(1931) VALL 497a. Noircissure, tr. «duadur m.»

    (2) Noirceur.

    ●(1744) L'Arm 253b. Noirceur, tr. «Dùadurr.. reu. m.»

    (3) Noir de fumée.

    ●(1934) BRUS 243. Du noir de fumée, tr. «duadur.»

    (4) sens fig. Calomnie.

    ●(1927) GERI.Ern 124. duadur m., tr. «calomnie.» ●(1931) VALL 92a. Calomnie, tr. «duadur m.»

  • duaj
    duaj

    m. –où Noircissure.

    ●(1744) L'Arm 253b. Noircissure, tr. «Dùage.. geu. m.»

  • dual
    dual

    s. Duel.

    ●(1854) GBI II 104. Da c'hoari 'r c'hleve en dual, tr. «Afin de jouer de l'épée, en duel !»

  • duan
    duan

    m.

    I (pathologie végétale)

    (1) Charbon du blé.

    ●(1857) CBF 106. Duan, tr. «Carie.» ●(1876) TDE.BF 176b. Duan, duen, duod, s. m., tr. «Carie ou charbon, maladie des blés.» ●(1879) BMN 153. e lec'h ma zo greun reud ha coant ez eus ivez duan ha lostennachou.

    ●(1906) BOBL 15 décembre 116/3a. Mad eo da brezervi an edou deuz an duïen hag ar c'hontam. ●(1908) BOBL 03 octobre 197/1e. duien an ed a ra kalz a gollou d'al labour-douar. (…) An duien a zo henvel deuz glaou.

    ●(1927) GERI.Ern 124. duan col. blé charbonné, sg. duanenn f. pl. ou. ●(1931) VALL 69b. Blé charbonné, tr. «duan m.» ●111b. charbon du blé, tr. «duan col. sg. duanenn f. pl. ou.»

    (2) par ext. Blé charbonné.

    ●(1752) PEll 379. Grullu, en Basse Cornwaille, est du bled noirci intérieurement, que l'on dit en françois Bled foudré, comme frappé & brûlé par la foudre. Ce bled gâté se nomme en Léon duan, de du, noir.

    II. (pathologie des animaux, des hommes) Charbon.

    ●(1926) FHAB Meurzh 94. klenved ar moc'h pe ar gourc'he (...) An dua, a lavar darn all.

    III. Suie du dessous de la crêpière.

    ●(1879) ERNsup 152. duon, duon-mîn, sorte de cirage qu'on tire de la suie de la poêle à faire les crêpes, Trév[érec] et St-Clet.

  • duañ / duiñ
    duañ / duiñ

    v.

    I. V. tr. d.

    (1) Noircir.

    ●(1499) Ca 73a. Duaff. g. noirdir. ●(c.1500) Cb 73b. ga. ennoircir / ou desnoircir. b. duaff pe dizuaff.

    ●(1659) SCger 83b. noircir, tr. «dua.» ●145b. dua, tr. «noircir.» ●(1732) GReg 152b. Charbonner, noircir avec du charbon, tr. «Dua gand glaoü.» ●(1744) L'Arm 253b. Noircir, tr. «Dùein.»

    ●(1838) OVD 171. rac ma tûant er réputation. ●174. ind e zû er réputation. ●(1846) DGG 462. dont a ra ar goal deaud a ben da zua o brud-vâd. ●(1856) GRD 136. En hoarieu dorn étré pautrèd ha merhèd e zou èl scodeu tan péré e losq a p'en dint allumet, e zû hag e gouci a pe n'en dès chet a dan én-hai.

    ●(1909) BROU 231. (Eusa) Noircir, tr. «Dúa.» ●(1911) BUAZperrot 780. al labour a skuiz an izili, a dorr ar c'horf hag a zu an daouarn.

    (2) Duañ paper : écrire.

    ●(1906) BOBL 09 juin 90/1b. Kaër zo bet dua paper.

    B. sens fig.

    (1) Calomnier.

    ●(1732) GReg 131a. Calomnier, tr. «dua ur re-bennac.» ●281a. Detracter, noircir, perdre l'honneur de quelqu'un par ses medisances, tr. «Dua ur re. Van[netois] dueiñ. voyez calomnier, diffamer.» ●(1790) Ismar 138. En ivius e daul é velim ar guément hanni (…). Ean e assai ou duein.

    ●(1860) BAL 212. ar plac'h disprized a dued gant an teodou fall.

    ●(1920) AMJV 48. tud aviuz hag a zuas ar Vam Jahouvey. ●(1922) KAAG 41. nemet o tua hag o tispenn ho nesa. ●(1925) BUAZmadeg 288. e klaskaz he zua, en eur damall anezan e gaou.

    (2) Duiñ anezhi : vivre pauvrement.

    ●(1924) ARVG Here 228. n’houlle ket chom gant e gerent dimeet ; d’ober petra ? da dui ’nei ?... ●(1977) TBP II 145. Ma’m-bije gouezet, e oan chomet er-mêz euz ar vro, ne oan ket deut amañ da zua anezi, tr. « si j’avais su, je serais resté hors du pays (à l’étranger), je ne serais pas venu ici la noircir (vivre dans la misère, végéter) ».

    II. V. intr.

    (1) (agriculture) Noircir.

    ●(1849) LLB 495. Ne huélou ket é foen é tûein ér parkeu.

    (2) (météorologie) S’assombrir.

    ●(1958) BLBR 108/5. Dua ’ra an amzer hag an avel zo en traoñ.

    III.

    (1) Duiñ/duañ gant an naon : dépérir de faim.

    ●(1767) ISpour 389. quiviniein, duein guet en nanne. ●(1790) MG 54 (G) I. Marion. ean e lausquai Lazar de zuein guet nan é toull é zor. ●(17--) TE 399. duein e rai guet en nan.

    ●(1857) GUG 55. Gronnet a billoteu, é tûein guet en nan. ●(1860) BAL 75. Ac e rancfe un den dua gant an naoun. ●(1869) HTC 148 (L) Gabriel Morvan. Carget en deuz a vadou ar re a ioa o tua gant an naoun, hag ar re o devoa danvez eleiz en deuz lakeat var ar zeac'h. ●(1894) BUZmornik 456. ar re a ioa o tua gant ann naoun.

    ●(1909) BROU 231. (Eusa) Dua gant an naoun. ●(1915) MMDE 168-169 (L) Y.-V. Madec. Karget en deus a vadou ar re a ioa o tua gant an naon, hag ar re o doa kals a zanvez en deus lakeat var an noaz. ●(1915) KANNlandunvez 42/319. rak anez ne vo ket a vara er bloaz a zeu hag e ranko kalz tud dua gant an naoun. ●(1925) BUAZmadeg 419 (L) Y.-M. Madec. Karget en deuz a vadou ar re a oa o tua gant an naoun.

    (2) Duiñ gant ar vizer : vivre extrêmement pauvre.

    ●(1962) BRUD 16/7 (T) E. ar Barzhig. Me a zo c'hoarvezet memez tra ganin pa oan yaouank hag abaoe emaoñ o tui gand ar vizer e-mesk diaoulou dichadennet. ●(1970) BHAF 103 (T) E. ar Barzhig. Ha peb hini a soñje dezañ e oa e gamarad hoaz o tui gand ar vizer en e «stalag».

  • duanenn .1
    duanenn .1

    f. –ed (ornithologie) Foulque macroule, judelle Fulica altra.

    ●(1732) GReg 550a. Judelle, sorte de canard sauvage, tr. «Duanenn. p. duanenned.»

    ●(1876) TDE.BF 176b. Duanenn, s. f., tr. «Bernache, judelle, oiseau de mer.»

    ●(1927) GERI.Ern 124. duanenn f. pl. ed, tr. «judelle, oiseau aquatique.»

  • duanenn .2
    duanenn .2

    f. –où, duan (pathologie végétale) Charbon du blé.

    ●(1931) VALL 111b. charbon du blé, tr. «duan col. sg. duanenn f. pl. ou.» ●(1927) GERI.Ern 124. duan col. blé charbonné, sg. duanenn f. pl. ou.

  • duaniñ
    duaniñ

    v. intr. (pathologie végétale) Avoir le charbon.

    ●(1876) TDE.BF 176b. Duani, v. n., tr. «Se carier ou avoir de la carie ou charbon, parlant des blés.»

  • Duaod
    Duaod

    n. de l. Duault.

    (1) Duaod.

    ●(1732) GReg 692a. Parcq Duaut.

    ●(1867) BBZ III 283. E klevjont kleier Duhot o son ann ofern bred. ●(18--) SON II 146. Sellet a dreou, sellet arôc, / Me eo zur groeg person Duault.

    ●(1905) BOBL 28 janvier 19/3a. Barz en parroz Duot. ●(1911) BZIZ 225. en parrez Duot. ●(1912) BUAZpermoal 357. gwechall «trev» ouz Duod. ●(1935) BREI 401/2c. re Duod a zo glazarded peurvuian.

    ●(2002) TEBOT 142a. Nag un nebeud deus a Lokarn / Na Pistien ha Duaod. ●(2005) TAGW 401. Ba Duod, koulskoude n'eo ket kêr-ganton, vije skol-nos gant ar seuresed.

    (2) Duaod-Kelenn (ancienne appellation).

    ●(1656) VEach 90. an Itron á Locrist, à Parres Duaut Quelen, en Escopti Querné.

    (3) Devise de maison noble.

    ●(1667) ARmorial 241. Quelen alias audit lieu en Duault Evesché de Cornoüaille C. à present fonduë en la Baronnie du Vieux-Chastel à Loguenel, Guernisac en Taulé Evesché de Leon, le Rest en Ploüezoch, Kerelleau en Kermaria-Sular, Pontplantcoët en Poügaznou, Kermouster en Langoat & plusieurs autres en Treguier, aliàs idem, à present au Dresnay, Chateaufur, Saint Bihy, Kerchoz, Plessix Guerjan & autres, burellé d’argent & de gueulle de dix pieces & pour deuise antique, en peb amser quelen, c'est-à-dire, en toute saison il fait bon prendre conseil.

    (4) Kazeg park Duaod : grande femme (en terme d’injure).

    ●(1732) GReg 692a. Le parc de Duaut, où est à present la Paroisse de Duaut en Quimper, étoit le parc du Haras du Duc de Bretagne. Parcq Duaut. (d'où l'on appelle par injure, une grande femme, qasecg parcq Duaut; id ẽ, jument du parc de Duaut.

    (5) [Noms de famille]

    ●(1970) NFBT 65 N° 490. Duault. ●N° 492. Duhot. ●N°. Duot.

  • Duaodad
    Duaodad

    m. Duodiz Habitant de Duault.

    ●(1935) BREI 398/1b. Duodiz, euz o zu, hen kare kement ha Lokarniz.

  • Duaodiz
    Duaodiz

    pl. Habitants de Duault.

    ●(1850) PENgwerin8 88. neuze e teyo Duauldis kompted hec’h holl trewien.

    ●(1935) BREI 398/1b. Duodiz, euz o zu, hen kare kement ha Lokarniz.

  • duard
    duard

    m. –ed Homme qui a le teint basané.

    ●(1732) GReg 82a. Basané, qui a le teint naturellement brun, tr. «Duard. p. duarded.» ●638b. Moricaud, tr. «Duard. p. duarded.» ●658b. Noiraud, tr. «Duard. p. duarded.» ●C'est un noiraud, tr. «Un duard eo. un duard a zèn eo.» ●(1744) L'Arm 27a. Basané, tr. «Dùartt.. rdétt. m.» ●39b. Celui qui est brun, tr. «Duartt.. rdétt.»

    ●(1890) MOA 137b. Des basanés, tr. «duarded.»

    ●(1927) GERI.Ern 26. duard, tr. «noiraud.»

  • duardell
    duardell

    f. –ezed Femme qui a le teint basané, brun.

    ●(1732) GReg 658b. Noiraude, basanée, tr. «Van[netois] duardell. p. ed.» ●(1744) L'Arm 27a. Basanée, tr. «Dùardeell.. lézétt. f.» ●253b. Noiraude, tr. «Dùardêll.»

    ●(1927) GERI.Ern 26. V[annetais] duardell, tr. «femme noire.»

  • duardenn
    duardenn

    f. –ed Femme qui a le teint basané, brun.

    ●(1931) VALL 497a. Noiraud f., tr. «duardenn.»

  • duardez
    duardez

    f. –ed Femme qui a le teint basané, brun.

    ●(1732) GReg 82a. Basanée, tr. «Duardès. p. duardesed.» ●658b. Noiraude, basanée, tr. «Duardès. p. duardesed.» ●(1744) L'Arm 39b. Celle qui est brune, tr. «Duardéss.. ézétt f.» ●253b. Noiraude, tr. «Dúardéss.»

    ●(1890) MOA 137b. Une femme basanée, tr. «eunn duardez.»

    ●(1927) GERI.Ern 26. duardez, tr. «femme noire.» ●(1954) VAZA 170. tapout a rae betek o bandenn ar c’hizennoù aour, rak ur ral e veze kejañ gant un duardez.

  • duardiñ
    duardiñ

    v. tr. d. Noircir.

    ●(1932) BRTG 101. duardet dehon, tré ha tré, é fas hag é ben.

  • duardur
    duardur

    m. Couleur noire.

    ●(1841) IDH 202. En dûardur-men e huélet doheign e vire doh en dud a me hanàuein.

  • duart
    duart

    adj. (en plt de qqn) Qui a la peau sombre.

    ●(1659) SCger 83b. noirastre, tr. «duart.» ●(1744) L'Arm 253b. Noiratre, noiraud, tr. «Dùartt.»

    ●(1869) FHB 235/207b. eun den duard a bemp bloas ha daou-ugent.

  • dube
    dube

    m. –ed (ornithologie) Pigeon biset.

    ●(1744) L'Arm 284b. Pigeon de voliére, tr. «Dubé.. éét : Dubi.. iétt.»

    ●(1872) ROU 71b. Une volée de pigeons s'est abattue sur le blé, tr. «ur vandenn dubeed a zo plaved var an ed.» ●102b. Il ne faut pas laisser de semer par crainte des pigeons, tr. «arabad choum eb gounid gant aoun rag an dubeed.» ●(1889) ISV 462. An Dube hag he Vestr. ●An dubeed ne garont nemeur mont pell dioc'h ti ho ferc'hen.

    ●(1909) KTLR 46. ouidi ha dubeed. ●(1927) GERI.Ern 124. dube m., tr. «Pigeon pattu.» ●(1934) PONT 12. er c'houldri oa eis-kant dube bennak.

  • dubenn
    dubenn

    f. –où Gros derrière.

    ●(1977) PBDZ 610. (Douarnenez) dubenn, dubennoù, tr. «gros derrière.»

  • dubeour
    dubeour

    m. –ion Colombophile.

    ●(1931) VALL 132b-133a. société colombophile, tr. «kevredad-dubeourien.»

  • dubeouriezh
    dubeouriezh

    f. Colombophilie.

    ●(1931) VALL 133a. Colombophilie, tr. «dubeouriez f.»

  • dubi
    dubi

    s./adj. Douteux.

    ●(c. 1501) Donoet 7-16. an dubi.

  • duc'huliek
    duc'huliek

    adj. (météorologie) À brouillard.

    ●(1942) VALLsup 25a. (Temps) à brouillard, tr. «duc'huliek L[éon] (L. ar F[loc'h].»

  • duche
    duche

    m. Duché.

    ●(1464) Cms (d’après GMB 199). Duche, duché. ●(1499) Ca 73a. Duchie. g. idem.

  • duder
    duder

    m. –ioù

    (1) Noirceur.

    ●(1499) Ca 73a. Duder. g. noirte.

    ●(1659) SCger 83b. noirceur, tr. «duder.» ●(1738) GGreg 39. duder p. duderyou, tr. «noirceur.»

    ●(1927) GERI.Ern 124. duder m., tr. «noirceur.»

    (2) Ombre dans un tableau.

    ●(1732) GReg 673a. Ombre dans un Tableau, tr. «duder.»

    (3) Hâle du visage.

    ●(1732) GReg 485a. Hale du visage, tr. «Duder.»

    (4) sens fig. Méchanceté.

    ●(1927) GERI.Ern 124. duder m., tr. «méchanceté.»

  • dudi
    dudi

    m. & adv. –où

    I. M.

    (1) Plaisir, agrément.

    ●(1505) Vc 21. Meulody louenez dudy, tr. «Louange, joie, agrément.»

    ●(1710) IN I 380. ma zeo ur chalm hac un dudi e glevet o cana. ●(1732) GReg 254a. Deduit, divertissement, passe-tems agreable, tr. «Dudy. deduy.»

    ●(1855) MAV 6. dudiou kals dreist duduion (lire : dudiou) ar bed-man. ●(1860) BAL 67. an dudi o velet un dra ken caer. ●(1862) JKS 42. Ker braz oa dudiou ho ene pa droent ho spered war-zu Doue. ●101. Dudiou ann dud vad a zeu digant Doue. ●(1866) BOM 44. Kane dam euz gant kalz dudi. ●(1868) FHB 155/404b. ann dudiou en deuz dija tanveet. ●(1882) BAR 36. Eun dudi eo sellet outho.

    ●(1907) KORN 6. Ha c’hoarierien vrezonek Bro-Leon o deus kavet an tu da lakaat an daou dra-ze d’en em gocha ker klok ma’z eo eun dudi her gwelet evit holl vignoned Breiz-Izel. ●(1910) MBJL 100. bean hon deus breman on gwalc'h a dudi. ●139. C'hoant ganimp da hadtanva eun hevelep dudi.

    (2) Délice, délectation, agrément, ravissement.

    ●(1924) ZAMA 188. Darn a ouel, ha darn a gan : Ar bed a zo dudi ha poan ! ●(1932) TUML 25. Pebez levenez ! Pebez dudi !

    (3) Bezañ, en em gavout en dudi : être dans le ravissement, dans l'enchantement.

    ●(1911) BUAZperrot 728. An holl er gouent a ioa en dudi dirak an testeniou kaer a zantelez a ziskoueze bemdez. ●(1912) FHAB Genver 4. perag ec'h en em gavet en dudi, evel ma reat. ●(1928) BFSA 130. En dudi e voe Bugale ar Sant. ●(1953) BLBR 57/3. hag e vezan en dudi dirak an daolenn a zispak dirazon.

    (4) Kavout un dudi : trouver plaisant.

    ●(1909) FHAB Here 300. Evelse ema an den : e galon, divlazet diouz ar mare breman a gav eun dudi prederia var an amzer goz.

    (5) Kavout e zudi o : trouver son plaisir à.

    ●(1911) BUAZperrot 714. N'oa c'hoaz nemet eur bugel hag e kave he dudi o chom en iliz, daouarn kroaziet, da ginnig he c'halon d'he fried eus an nenv.

    (6) Ober dudi ub. : ravir, enchanter qqn.

    ●(1969) BAHE 62/19. o neizhioù hag o vioù bihan a rae va dudi.

    (7) Gant dudi : avec plaisir, avec ravissement.

    ●(1922) FHAB Gouere 204. e sellas gant dudi ouz oberennou (…) al liver. ●(1969) BAHE 60/50. Polo a flume gant dudi un dornad boued gwak.

    II. Tr. adv. Evel un dudi : comme par enchantement.

    ●(1878) EKG II 124. ar gleizenn a deuaz ganen, evel un dudi.

  • dudiañ
    dudiañ

    v. tr. d. Divertir.

    ●(1931) ALMA 64. dudia da galonig.

  • dudiet
    dudiet

    adj. Ravi.

    ●(1868) KMM 237. ar joa-ze a lacass e galon ken dudied, m'en doa keuz o veza mired eul lagad da zellet ouz traou an douar.

  • dudius
    dudius

    adj.

    I. Attr./Épith.

    (1) Intéressant.

    ●(1880) SAB 276. traou dudiuz da lenn.

    (2) Délicieux, délectable, agréable.

    ●(1882) BAR 36. arm el dudiuz. ●(1890) MOA 109b. Agréable, adj. Au moral on dit : dudiuz.

    ●(1908) PIGO II 176. an huvreou dudius a oa diwanet ennan diwar gomzou Janig. ●(1909) MMEK 231. eur c'houez dudiuz a ioa ganto [ar roz]. ●(1911) BUAZperrot 542. Eur c'houez dudius a deuas anezan [ar bez].

    (3) Agréable à voir.

    ●(1889) SFA 1. enn eun draonienn dudiuz meurbed da velet.

    ●(1925) LZBt Meurzh 29. Abardeï 'ra ; dudius eo ar vro.

    (4) Ravissant, adorable.

    ●(1889) ISV 93. Oh ! Nag hi a voa caer, dudiuz ha madelezus ! [ar Verc'hez].

    ●(1911) BUAZperrot 723. ar Werc'hez a en em ziskouezas d'ezan gant eun dremm dudius.

    II. Adv. Agréablement.

    ●(1915) MMED 253. me (...) a lakaio an iliz da dregarni dudius. ●(1924) BILZbubr 37/807. n'an neus (…) kleir (lire : kleier) da gana ken seder, ken dudius hag o re.

  • dued
    dued

    m. Produit noir.

    ●(1962) EGRH I 73. dued m., tr. « produit noir (= duad). »

  • duenn
    duenn

     

    I. F. –où

    (1) = (?).

    ●(1939) RIBA 87. Dalbéh é ma er saùour é huchal arnehon : « Chachet genoh ! Sellet doh en düen… »

    (2) (météorologie) Nuage noir.

    ●(1927) GERI.Ern 124. duenn f., tr. «V[annetais] nuage noir.» ●(1942) VALLsup 13b. Assombrir (s’) en parl. du temps, tr. «duenni, de duenn nuage noir.» ●(1982) PBLS 489. (Langoned) un duenn, tr. «nuage.»

    (3) (musique) Noire.

    ●(1931) VALL 497a. (musiq.) Noire, tr. «duenn f.» ●(1959) BAHE 18/22. notennoù krogek a zo da lenn, ha n’eo ket duennoù.

    II. F. -ed Vache noire.

    ●(1927) GERI.Ern 124. duenn f., tr. «vache noire.» ●(1962) EGRH I 73. duenn f. -ed, tr. « noiraude (vache, etc..). »

  • duenniñ
    duenniñ

    v. intr. (météorologie) S'assombrir.

    ●(1942) VALLsup 13b. Assombrir (s') en parl. du temps, tr. «duenni, de duenn nuage noir.»

  • duer
    duer

    m.

    (1) Celui qui noircit.

    (2) fam., péjor. Duer paper : écrivain, journaliste.

    ●(1906) BOBL 28 avril 84/3d. Me a gav d'in n'omp ket daou zuer-paper disane an eil d'egile, laka'ta ?

    (3) sens fig. Calomniateur.

    ●(1931) VALL 92a. Calomniateur, tr. «duer.»

  • duerezh
    duerezh

    m.

    (1) Noircissure, action de noircir.

    ●(1931) VALL 497a. Noircissure, tr. «duerez m.»

    (2) sens fig. Calomnie.

    ●(1927) GERI.Ern 124. duerez m., tr. «calomnie.» ●(1931) VALL 92a. Calomnie, tr. «duerez m.»

  • duet
    duet

    adj.

    (1) Noirci.

    ●(1787) BI 115. dùett guet en tuemdér d'en-an, crisset guet en anèoüet d'er gouyan.

    ●(1909) NOAR 71. ar mogeriou duet.

    (2) (pathologie végétale) (Blé) malade du charbon.

    ●(1732) GReg 152b. Charbonne, parlant du blé, tr. «duet.»

    ●(1927) GERI.Ern 123. duet, tr. «(blé) charbonné.»

  • dug / duk
    dug / duk

    m. –ed Duc.

    ●(1499) Ca 73a. duc. g. duc. ●(1575) M 101. Ne doug na Duc na Roe, tr. «Ne craint ni duc ni roi.» ●205- 206. Ho bezaff Duc na Roe, nep ploe ne auoehes / Muyget seruicheryen, pe peuryen diouz Renes, tr. «Tu ne reconnaîtrais pas qu'ils furent duc ou roi en aucun pays, / Plûtot que serviteurs, et tu ne distinguerais pas de ceux-ci des pauvres.»

    ●(c.1680) NG 1210. Ducguet ha monarquet. ●(1732) GReg 432a. Les manteaux des Ducs & Pairs ont des fourrures d'hermines, tr. «mentell an Dugued ha par a so feuret gad erminicq.» ●686a. Les Ducs et Pairs, tr. « «An Dugued ha Pared.» ●(1741) RO 946. abeurs an notro duc.

    ●(1882) BAR 29. da velet an duk a Vreiz. ●(1883) MIL 15. an duk kenta a c'houarnas Breiz.

    ●(1909) NOAR 2. beza duked a Vreiz-Izel.

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...