Recherche 'er...' : 151 mots trouvés
Page 1 : de er-1 (1) à erep (50) :- er .1er .1
conj. & prép.
I. Conj. coor. Car.
●(897) MSvbr IV Angers 477, f° 65a, main A (DGVB 266b). net ir uei lei lux earum, cit ni-s guilom ni (ms : netiruei lei luxeār ciṇtnis guilomni) glose (en italiques) dans le contexte suivant « non solum nos Britanni sed ne Italia quidem potest uidere Canopum ; non quia lux stellarum longinquioribus (hominibus) paulatim minorando substrahitur et dedefficit, sed quia terre moles obposita spatium praecludit aspectandi. »
●(14--) Jer.ms 43. Dre amour den courtes / Ouz ma gres denessyt. // En ty man damany / Loget menbry vyhet : // Her huy so a bro pell / Me en sell, ha travellet, // Queffret lequet an taoll / Setu an caoll benet, tr. « Par amour, homme courtois, approchez de mon sein. / En cette maison, certes, vous serez logé, je l’assure. / Car vous êtes d’un pays lointain, je le vois, et avez voyagé. / Ensemble dressez la table. Voici les choux coupés » ●(1557) B I 6. Eff he care pep heur meurbet / Er nen deuoa quet nemet hy, tr. Herve Bihan « il ne cessait de l'aimer tendrement, / car il n'en avait point d'autre qu'elle » ●229. Pardonet dif her nerif quet, tr. Herve Bihan « Pardonnez-moi, car je ne le ferai point » ●(1575) M 1796. Er ne douig nep heny, tr. «Car il ne craint personne.» ●2022. Er an tan an bet man, homan eu é manier. / A goast net aredec, pan crecq ha pan lecquer, tr. «Car le feu de ce monde, c’est sa propriété, / Consume tout à fait douloureusement (?) quand il prend et qu’on l’allume.» ●(1580) G 409. Her mylyguet eu map na crap en e apoe, tr. «Car il est maudit, le fils qui ne s’attache pas à son appui.» ●714. Her pelloch dyouguel nep quentel nen guyly, tr. «Car désormais, sûrement, à aucun moment tu ne le verras.»
II. Loc. conj.
(1) Er ken... eo : quoique, quelque, si.
●(1575) M 105. er quen fell en bellour, tr. «si rude que soit le guerrier.» tr. Fleuriot GVB 284 « quelque rude que soit le guerrier »
(2) [construction négative] Er na : afin que ne pas, pour que ne pas.
●(1530) Pm 219 (Pemzec Leuenez). Her na coeziff e tra a mez, tr. Herve Bihan « Afin que je ne tombe en acte honteux » ●(1557) B I 159. Er non be pirill na hir pret, tr. Herve Bihan « allons, afin de ne tomber dans le danger, et d'avoir des ennuis » ●(1575) M 402. er nafe goude stat huanat gant Sathan, tr. Herve Bihan « Afin qu'après la vanité ne vienne le gémissement avec Satan » ●1006. er nac ahent ho hent digantaff re quentrat, tr. Herve Bihan « Afin qu'ils n'aillent leur chemin loin de lui, trop tôt » ●1886. Er na ve an barner, outaff scler asperhaff, tr. Herve Bihan « Afin que le juge ne fut pour lui, ouvertement, très dur » ●2139. Dre se ez dlehe den, er na ve sourprenet, / pridiry é diuez, ha bezaff aruezet, tr. Herve Bihan « Aussi l'homme devrait, afin qu'il ne soit surpris, / Songer à sa fin et être attentif » ●2346. Er na ve an tuhont : ez ve pront confondet, tr. Fleuriot/Herve Bihan « Afin que ne soit l'autre monde en un instant confondu » ●2349. er nac ahe dan tnou : dan yffernou plouet, tr. Herve Bihan « Afin qu'elle n'aille en bas aux enfers, ravie » ●2594. er naz ve eternal , scandal en tefaliou, tr. Herve Bihan « Afin que tu n'aies une éternelle confusion dans les ténèbres » ●2724. er na coezhe berr, en error, tr. Herve Bihan « Afin qu'il ne tombe bientôt en danger » ●2730. er na coezhe deffry riel, tr. Herve Bihan « Afin de ne tomber, bien sérieusement » ●(1580) G 1232. Yvez na sonet den, her non cleve an Menech, tr. Herve Bihan « Que nul ne fasse de bruit, aussi, afin que les moines ne nous entendent. »
(3) [construction négative] Er ne/ned :
●(1575) M 1228. An donæsonou man, ameux breman hanuet, / contaff encq á rencquy, er ne achappy quet, tr. « Ces dons que j’ai nommés maintenant, / Tu devras en rendre un compte strict, car tu n’échapperas pas. » ●1721. ha procedaff affet, er ne caffet cret mat, tr. « Et comparaître, bien entendu, car on ne trouvait, crois-le bien. » ●1796. er ne douig nep heny, euyt cry na scianç, tr. « Car il ne craint personne, si haut que crie sa science. » ●3306. er nendeux quet en bet me'n cret seder, tr. « Car il n’y a pas au monde, je le crois sûrement. » ●3507. Er nedeux dén quen laouen nep heny, tr. « Car il n’y a homme d’aucune sorte si heureux. »
(4) Er ma : tandis que.
●(1576) H 2. hyziu her maz uizimp aman, tr. « while we shall be here. » ●11. her maz uizy en ho amser, tr. « so long as thou shalt be in their time. »
(5) Er ma : comme.
●(1982) MABL i 147. (Lesneven) aer ma edon larat dit ’maik.
(6) Er ma + neg. : car si ne pas.
●(1575) M 1157. er ma nerahe mat, é stat so en atfer, tr. « Car s’il ne faisait pas le bien, son sort est risqué. » ●1238. er ma ne vezer glan, ezeux poan hac anaff, tr. « Car si l’on n’est pas pur, il y a peine et douleur. »
(7) Er pan/pa : puisque.
●(c. 900) MSvbr IV f° 12b, main B. nit ir pan boint cualoch, tr. « non puisque quand elles seraient plus rapides (i.e. non qu'elles fussent plus rapides) »
●(1575) M 732. Er paz vez offanset, dre da pechet seder, tr. Herve Bihan « Puisque tu as offensé par ton péché, sûrement » ●1371. Er pa ema elboet, ha sechet en bedou, tr. Herve Bihan « Puisque la faim et la soif est au monde »
(8) Er pan/pa : dès lors que.
●(14--) Jer.ms 64/118 & 130/243. Her pan ferchy foll sot noter. / Me abry ne comery dyner, tr. Herve Bihan « Dès lors que tu partiras, fou, notoirement sot, / J'atteste que tu ne prendras un denier. » ●(1557) B I 262. A hanouff er pa en couffhaff / En nep guis ez reioyssaff, tr. Herve Bihan «... de moi. Dès lors que je songe à lui / je suis toute réjouie » ●(1575) M 2976. er pan vezo map den en knech, / collocquet vhel en è lech, tr. Herve Bihan « Dès lors que le fils de l'homme sera en haut / Élevé, logé à sa place » ●3251. Er pan sello eno ez guelo Doe, tr. Herve Bihan « Dès lors qu'il regardera là il verra Dieu » ●(1580) G 450. Her pan lessymp an bro un dro non bezo quen, tr. Herve Bihan « Dès lors que nous quitterons la terre, un jour, nous n'aurons plus »
III. Tant que.
(1) Er da / er dra : tant que. [cf. également enda & endra]
●(1360) Hd Tours n° 576 f°119v°. nep na ra mat her da guel / dezouf he hunan he fel tr. « quiconque ne fait le bien tant qu’il peut / à lui-même il manque » ●Sorbonne ms. 791 f°3r°. nep na ra mat her dra guiell / dezo… tr. « quiconque ne fait le bien tant qu’il peut, à lui… » ●(1530) Pm 240. Spes am deseu her dre beuhe, tr. «Clairement, à ce que je pense, tant qu’il vivrait.» ●266. Her dre tra certen ma nen greont, « Car, chose certaine, s'ils ne le font » ●(1621) Mc 62. cleuet mar guelomp deuotamant an offeren, ha her dre vizimp enny offran sacrific.
(2) Er da ma / er dra ma : tant que.
●(1903) MBJJ 13. ha da ganan i o-unan, herr da m’hallent. ●211. Marta, hi, a labour herr da m’hall. ●(1908) PIGO ii 14. o vont, herdan m’halle. ●(1910) EGBT 120. herran m’hallont, tr. «le plus qu’ils peuvent.» ●(1910) MBJL 47. herran ma c’hallent. ●106. e zo eur muzik hag a zon herda ma c’hall. ●119. Me (...) a strak ma daouarn (...) herda m’hallan. ●144. Dre ma fronj an ogro herda ma c’hall. ●173. ha da waskan warnan herda m’halle. ●(1922) SAIL 8. hen e-unan a laboure herrdan m’helle. ●(1964) LLMM 102/6. Rak hejañ ’ra herr dra ma c’hell.
(3) Er da Zoue ma : tant que.
●(1960) LLMM 79/73. ur gwaz o krapañ er werniadur (sic) an herr da Zoue ma c’hell.
(4) Er d’an Doue ma : tant que.
●(1955) VBRU 165-166. da glakenniñ herr d’an Doue m’helle. ●(1956) LLMM 58/16. egile o poanial herr d’an Doue m’helle.
(5) An er dre Zoue ma : tant que.
●(1955) VBRU 112. e ranken adgounit tachenn an herr dre Doue m’hellen.
IV. Prép. Comme.
●(1982) MABL i 48. (Lesneven) Mamm ioa ur vaouez – aer Anna – propr ya !
- er .2er .2
m. –ed (ornithologie)
(1) Aigle. cf. erez & 1. erer
●(14--) Jer.ms A. 65. Tregont papegault, tregont Er, / Tregont sparfel ha houtoner / Ha tregont falc’hun &c., tr. «Trente perroquets, trente aigles, / Trente éperviers et (?) … (?) / Et trente faucons.» ●(1499) Ca 78a. Er. g. aigle. ●(c.1501) Donoet 8-3-4. an [er] han eres.
●(1732) GReg 21a. Aigle, le plus grand, le plus fort, & le plus vite des Oiseaux de proyes, tr. «ér. p. éred.» ●328b. Les aigles s’élevent en l’air d’un vol fort rapide, tr. «An éred a nich én ear ribus meurbed.»
●(1907) PERS 217. evel an ered hag ar guenili.
(2) Aigle du lutrin.
●(18--) ALB (FHAB du/kerzu 1941 p. 102a). A-blad, war e gov hel laker / E lec’h al leor, war gein an er, / a-blav a-zioc’h ar pilier.
- er .3er .3
part. adv. [devant un adj.] Mot servant à former un adjectif en adverbe. cf. ent, ez
●(1860) BAL 218. mervel er vianic. ●(1867) FHB 101/388a. trouc’ha er veo cant tamm euz he gig. ●(1872) ROU 107b. Couper vert, tr. «Troc’ha er c’hlaz.»
●(1942) FHAB Gwengolo/Here 197. d’o lakaat da labourat er c’hriz.
- er .4er .4
voir en .2
- er-er-
cf. ar-
- er-maezer-maez
adv. & prép.
I. Adv.
(1) Dehors.
●(1464) Cms (d’après GMB 384). cacet en meas bro. ●(1499) Ca 25a. Boutaff en maes. g. hors bouter. ●66a. [distreiff] g. fortraiz. b. tennet en maes. ●76b. En maes. g. dehors.
●(1659) SCger 147a. ermes, tr. «dehors.» ●(c.1680) NG 1431. Ha ma houemp quet erhat, bet ne ouemp ait er-mes.
●(1856) VNA 107. Ne sortons pas, tr. «Ne yamb quet ér méz.»
(2) (marine) Au large.
●(1909) FHAB Mae 136. mont var ar c'herrek a zo muioc'h er meaz, larkoc'h er mor. ●(1944) GWAL 163/152. (Ar Gelveneg) Pa guitaer an aod da vont en donvor ez eer da greiz, er-maez.
(3) Hors de prix.
●(1925) CBOU 5/68. Siouaz, er mare-man, c'houi her goar kerkoulz ha me, an traou a zo ermêz.
(4) Chom er-maez : ne pas être élu.
●(1964) BRUD 19/14. Da noz ar votadeg, pe oe embannet niver ar moueziou dastumet gand peb hini, e chomas mantret ar paour-kêz Fanch ; chomet e oa er-mêz.
(5) Mont er-maez : être abandonné, délaissé, se perdre.
●(1925) CBOU 4/56. Breman, siouaz, pep giz vat a ya ermêz !
II. Prép.
A.
(1) Er-maez a, eus : en dehors de, hors de.
●(1621) Mc 114. en mes a tribulation.
●(1839) BSI 126. er meaz a guear. ●(1866) LZBt Gouere 159. tennan ar c'harr er meaz ar c''hrenegel. ●(1870) MBR 232. tenna dira-z-ho ar c'hroc'henn er-meaz euz ar c'houfr ma'z edo. ●(1878) EKG II 133. Araok mont er meaz euz an tour.
●(1911) BUAZperrot 67. Er meaz eus kear Jeruzalem.
(2) (marine) Er-maez da : au large de.
●(1944) GWAL 163/153. (Ar Gelveneg) Er-maez da a dalv avat tremen pell diouzh un dra bennak : «er-maez da Garreg-Hir», da lavarout eo pelloc'h en donvor eget m'emañ Karreg-Hir.
B. (en plt de qqn)
(1) Er-maez a : hors de lui, d'elle, etc.
●(1877) BSA 198. er meaz anezhi he-unan hag estlammet-oll.
(2) Er-maez a sod : plus que fou.
●(1896) GMB 635. pet[it] tréc[orois] éd méz a zôd, tr. «qui est plus que fou.»
(3) Mont er-maez a : quitter l'état de, le monde de.
●(1949) KROB 12/10. Tri bloaz o tont da gi, / tri bloaz ki, / tri bloaz o vont er maez a gi. ●(1958) BAHE 15/13. Aet e oa Kaerañ Soez er-maez a vatezh. ●(1969) BAHE 62/46. da bell goude ma oant (lire : oan) aet 'maez a vugel. Met da be oad ez aer 'maez a vugel ? Evidon-me, va bugaleaj a oa echu an deiz ma oan kaset d'ar skol. ●(1980) LLMM 201/269. Chañs d'hor Yezh da vont er-maez a baour.
(4) Teurel er-maez a : évincer, écarter du poste de.
●(1904) BOBL 03 décembre 11/3c. Ar Rouz, taolet er meaz a vaer hevlene. ●(1906) BOBL 25 août 101/1b. mez setu Bietry oc'h arruout, eun dispac'her gwechall, hag a neuz tolet Lanoir mez a Brezidant ar re Velen evit kemer e blas.
III.
(1) Roeñviñ er-maez : voir roeñviñ.
(2) Mont e gochon bras er-maez : voir kochon.
- eraogeraog
m. –où
(1) Avance.
●(1744) L'Arm 20b. Avance, tr. «Inrauque ou irauque. m.»
(2) Épargne.
●(1744) L'Arm 235b.. Épargne, tr. «Inraucq.. augueu.»
(3) Kemer e eraog : prendre ses précautions.
●(1804) RPF 78. Quemeret el-cè ou ç'hir-rauc é cource : rac n'en deoh quet sur é heèllehet covessat na communiein à pe varhùehet. ●88. Mar doh aviset-mat ha sourcius ag hou ç'ienan, quemeret hou ç'hir-rauc é-cource.
- eraokaeteraokaet
adj.
(1) Avancé (dans son travail).
●(1787) BI 58. hac ë ouai à vitin quenn irrauquet el er-ré-ral...
●(1856) VNA 118. Il y a trois mois que je l'étudie, et je ne fais nul progrès tr. «Tri mis zou a p'er studian ha n'en d'on quet tam irrauquet.»
(2) sens fig. Enrichi.
●(1790) MG 364. Hac é vehènt érauquét, ind e lar attàu é mant peur. ●(1792) HS 147-148. er-ré rangettan enn ou aférieu ne hum gavant quet perpet érrauquet.
- erbed .1
- erbed .2
- erbed .3erbed .3
voir erbediñ
- erbedennerbedenn
f. –où Recommandation.
●(1732) GReg 788a. Recommendation, priere qu'on fait à quelqu'un, pour avoir soin de quelque affaire, tr. «erbedenn. p. erbedennou.»
●(1919) MVRO 5/2a. heulia rik an erbedennou-man. ●(1934) MAAZ 74. Un dé é ma bet cheleuet é arbedenneu. ●(1939) RIBA 67. deusto de arbedenneu en diù voéz hag ou merhed. ●(1954) VAZA 43. bennozh d'erbedenn e vamm.
- erbeder .1
- erbeder .2
- erbederezh .1
- erbederezh .2
- erbedet
- erbediñ .1erbediñ .1
v. tr. d. Épargner, ménager.
●(1752) PEll 280. Erbedi (…) Nos Bretons du Léon lui donnent une signification différente, qui est Ménager, épargner, conserver, garder : ainsi chez eux Erbed e bara a-ra, veut dire, il ménage & épargne son pain.
●(1872) ROU 96b. Nous avons été préservés de la petite vérole, tr. «diouz ar vreac'h ômp bet erbeded. (Trég[or]).»
●(1924) BILZbubr 45/1067. evit elbedi o dilhad. ●(1925) BILZ 152-153. evit elbedi an nebeud peadra a oa manet gantan war-lerc'h ar c'hartou hag ar merc'hed.
- erbediñ / erbed .2erbediñ / erbed .2
v.
I. V. tr. d.
A. (en plt de qqn)
(1) Recommander.
●(1752) PEll 280. Erbedi, Recommander une personne à une autre, soit par écrit ou de bouche.
(2) Erbediñ ub. gant, ouzh, da ub. : recommander qqn à qqn.
●(1530) Pm 22. Guerhez guynuidic benniguet / Gant he map quer ouz hon erbet / Hac ouz mennat don hon rouez, tr. «Vierge bienheureuse, bénie, / A son cher fils nous recommandant, / Et demandant instamment notre bien.» ●219. Ham erbet ouz da map henoez, tr. «Recommande-moi à ton fils ce soir.» ●(1576) H 46. Ouzech ma enefu a erbedafu, tr. « unto you I recommend my soul. »
●(1847) FVR 153. mar ho pe ar c'hlac'har, / Da goll ho mamm, 'vel ho tad, me hoc'h erbed d'am c'hoar.
(3) sans compl. Erbediñ ub. : recommander qqn à Dieu.
●(1650) Nlou 98. Bepret hon erbet hy, tr. «Toujours elle nous recommande.»
●(1732) GReg 788b. Il a été recommandé au Prône, tr. «Erbedet eo bet èr Pron.»
●(1889) ISV 266. ar rencad tud varo a vez da erbedi er pron, a rent aliez ar pron-ze hirroc'h eget an oferen bred.
(4) Supplier.
●(1530) Pm 224. Me az erbet cleu ma pedennou, tr. «Je t'en supplie, entends mes prières.»
●(1889) SFA 67. Goulenn a ra pardoun digant-han ouc'h hen arbedi d'he zigemeret e touez he ziskibien.
●(1929) MKRN 127. Ar Vretoned hoc'h erbed, tr. «Les Bretons vous supplient.» ●(1939) RIBA 122. hag e gendalhè muioh mui d'en arbedein de son dehè.
►absol.
●(1890) MOA 41. A force d'insistance on réussit dans ses affaires, tr. «O pedi hag oc'h erbedi / E vez great ar c'hefridi.»
(5) Intercéder.
●(1877) BSA 263. Erbedit evidomp dirac Doue.
B.
(1) Erbediñ udb. da ub. =
●(1847) MDM 258. gant ma vezo kement-se arbedet d'ezho bep bloaz. ●361. ha pehini ac'h euz arbedet ker mad da Fistoul.
(2) Lizher erbediñ : lettre de recommandation.
●(1732) GReg 788a. Lettres de recommendation, tr. «lizerou evit erbedi.»
(3) Recommander.
●(1732) GReg 788b. Je vous recommende cette affaire, tr. «Me a erbed qemeñze deoc'h.»
II. V. tr. i. Erbediñ evit ub. : intercéder pour qqn, en faveur de qqn.
●(1914) FHAB Eost 234. roet o liberte da intanvez ha da blac'h an Drast, abalamour d'ar re a erbede evito.
III. V. intr. Insister.
●(1872) ROU 89b. O pedi ac o-h erbedi e vez great ar grevidi, tr. «à force d'insister on réussit.»
●(1924) LZBt Meurzh 13. mes erbedi 'ra, ret zenti eo dioutan.
IV. V. pron. réfl. En em erbediñ.
(1) En em erbediñ ouzh ub. : se recommander à qqn.
●(1650) Nlou 48. An laezr dehaou a caffaouas, / Ouz Ro'uen bet, en emerbedas, tr. «Le voleur de droite s'affligea ; / il se recommanda au roi du monde.»
●(1659) SCger 102a. se recommander, tr. «en em erbedi ouz.»
●(1860) BAL 50. grit ma em bezo sonj aliez da en em erbedi ouz va Doue. ●(1872) ROU 99b. Se recommander à, tr. «En em erbedi ouz.» ●(1875) FHB 12 juin p. 147. en em arbedi, tr. (GMB 35) «prier, se recommander à Dieu. ●(1878) EKG II 270. En em erbedi a reaz ouc'h Jezuz en doa he-unan en em erbedet ouc'h he dad. ●(1889) SFA 40. Eno, ec'h en em arbede ouz ar verc'hez.
●(1914) LZBl Meurzh 364. en em arbedi a ran a nevez ouz ar Verc'hez.
(2) En em erbediñ da ub. : se recommander à qqn.
●(1732) GReg 788b. Se recommander à quelqu'un, tr. «En hem erbedi da ur re. pr. èn hem erbedet.»
(3) En em erbediñ da bedennoù ub. : se recommander aux prières de qqn.
●(1894) BUZmornik 281. Ar pab-ma (...) a skrivaz d'ezhan eul lizer evit erbedi ann Iliz hag en em erbedi he-unan d'he bedennou.
- erbedus
- Erbigneg
- erc'herc'h
m. –où (météorologie)
I. Neige.
●(1499) Ca 78a. Erch. g. nege. ●(1530) Pm 2. Hy so bleuzuenn quen guenn han nerch, tr. «Elle est une fleur aussi blanche que la neige.» ●(1633) Nom 123a. Niueus : blanche comme neige : liou guen eguis an erch. ●222a. Nix : neige : erch, herch.
●(1659) SCger 83a. neige, tr. «erc'h.» ●neiger, tr. «ober erc'h.» ●(c.1718) CHal.ms iii. Il neige, tr. «irh ara, ober ara irh.» ●(1738) GGreg 32. Le tems menace de neiger, tr. «earh a so énhy.» ●(1752) PEll 280. Erc'h, Neige.
●(1838) OVD 170. ind e daie èl éerh doh en heaul. ●(1846) DGG 345. evel ma laca an nerc'h da deuzi. ●(1849) LLB 183. én earh bet en deuhlin. ●(1856) VNA 103. Il neige, tr. «Éerh e hra.» ●108. Il fait beaucoup de neige aujourd'hui, tr. «Couéh e hra éerh a gueguiliad hinihue.» ●(1857) GUG 161. En éerh taiet.
●(1943) FHAB Meurzh-Ebrel 269b. Pa vez erc'h var an douar / Ne vez na tomm na klouar.
II.
(1) Gwenn evel an erc'h : très blanc.
●(1530) Pm 2. Hy so bleuzuenn quen guenn ha-nerch, tr. R. Hemon «Elle est une fleur aussi blanche que la neige.»
●(1732) GReg 654b. Blanc comme neige, tr. G. Rostrenenn «Qer guënn hac an earc'h. guënn evel an earc'h.»
●(1844) DMB 64. Ha leah douç gùennoh eid erh a ivemb é lèh gùin, tr. « Et, en guise de vin, nous buvions du lait plus blanc que la neige. » ●(1847) GBI I 218 (T). Kanna ma dillad, gwenn 'vel erc'h, tr. F.-V. an Uhel «à laver mes vêtements, blancs comme la neige.» ●(1849) LLB 1005 (G) J. Gwilhom. Haval doh ul linsel, ker guen avel en erh. ●(1864) GBI II 178 (T). Ann Arc'hantek 'n defoa ur verc'h / 'Oa gwenn he daou-dorn, vel an erc'h, tr. F.-V. an Uhel «...dont les mains étaient blanche comme la neige.»
●(1906) HPSA 11 (G) J. Sevenou. Ean e huél un Intron, guen èl en erh, kaer èl er loér. ●(1909) NIKO 69 (G) J. ar Baion. Un Intron gaer, guen-kann, guennoh hoah eit en erh. ●(1909) KTLR 37-38 (L) K. Jezegou. He bleo guen evel an erc'h a gueze var he diouskoaz. ●(1911) RIBR 117 (L) K. ar Prat. Hennez a yoa gwenn ! ken gwenn hag an erc'h. ●(1922) SAIL 12 (T) F. Mengi. eur goulm gwennoc'h evit an erc'h. ●(1936) PRBD 17 (L) K. Jezegou. Ha goude ma vije oc'h ene, dre ar pec'hed, lakeat du evel ar mouar, e teuio da veza gwenn evel an erc'h. ●(1957) AMAH 222 (T) *Jarl Priel. Un dantelezhenn wenn-erc'h.
(2) Kaer evel an erc'h : très beau.
●(1855) GBI I 504 (T). Daou vugel kaer evel ann erc'h, / Unan 'oa mab, un-all 'oa merc'h, tr. F.-V. an Uhel «deux enfants blancs comme la neige, un était fils, l'autre était fille.»
(3) Gwenn evel strinkenn an erc'h : très blanc.
●(1962) TDBP Ia 31 (T). Gwenn int 'vel strinkenn an erh, tr. J. Gros «ils sont blancs comme l'éclat de la neige.» ●(19--) BHAF 254 (T) E. ar Barzhig. Plijuz e kavis he dremm gwenn-laez, gwenn evel strinkenn an erh.
(4) Bezañ glan evel an erc’h : être très pur.
●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 10 (G) Le Diot. Piar Noury, glan èl en éerh a pe zas de Huénèd.
(5) Bezañ yen evel an erc'h : être très froid.
●(18--) MILg 119. Ni zo kriz evel an diaoul ha ien evel an erc'h.
(6) E-kerzh bloavezh an erc’h du :
●(1926) ARVG Mezeven 133. Eun nozvez, eme Fanch, an dra-man a oa ’rôk ar brezel, - oh ! ya, eur c’hwistad ! – e kerz bloavez an erc’h du.
(7) Na vezañ bet gwelet ub. abaoe bloavezh an erc'h du : ne pas avoir vu qqn depuis très longtemps.
●(1937) BREI 12 Kerzu (d’après VALLsup 165). Il y a un temps incalculable que je t'ai vu, tr. F. Vallée «N'em boa ket da welet abaoe bloavez an erc'h du.»
(8) Nijal uhel en aer evel fulennoù erc’h er goañv : voler très haut en jaillissant.
●(1869) BEN 916a. Ann taoualc’h a ziframment gant ho ivinou a nije huel enn ear evel fulennou erc’h er goanv.
- erc'hañ / erc'hiñ
- erc'heg
- erc'hek
- erc'henn
- erc'hiñ .1erc'hiñ .1
voir arc'hiñ
- erc'hiñ .2erc'hiñ .2
voir erc'hañ
- erc'hskorn
- erc'hus
- erdaerda
voir enda
- ere .1ere .1
m., prép. & interj. –où
I. M.
A.
(1) Lien.
●(1575) M 2413-2414. Hac en treit ereou, dadouen, poanyou couen : / Hac en daou dornn fournis, tr. «Et aux pieds des liens, pour supporter des peines affreuses, / Et aux mains aussi.» ●(1633) Nom 136a. Laqueus : lacqs, liens : laçcou, ereou.
●(1659) SCger 73b. lien, tr. «ere, p. eou.» ●(1732) GReg 59a. Attache, lien qui joint deux choses ensemble, tr. «ere. p. ereou.» ●418a. Le lien qui lie le manche & la gaule du fleau, tr. «ere freilh.» ●(1752) PEll 280. Ere, Lien, attache, ligature. Sing. Ereen. Pl. ereou.
●(1867) BSSo 15-16. Ind e guemér arieu eid en derhel.
●(1904) DBFV 11a. ari, m. pl. eu, tr. «lien.» ●(1927) GERI.Ern 25. ari V[annetais] m., tr. «Lien.»
(2) Licol.
●(1499) Ca 78a. g. licull. b. ere.
(3) =
●(1909) TOJA 28. troc'han eun tam diwar ma bragou, an hed gant an êre-man.
B.
(1) Teurel ub. en ereoù : mettre qqn aux fers.
●(1928) FHAB Gouere 251. Annaïg ha Mariannig a voe taolet en ereou.
(2) par ext. En ereoù : en prison.
●(1894) BUZmornik 527. Sant Per enn ereou pe er chadennou.
●(1911) BUAZperrot 125. Dont a ran d'en em erbedi ouzit, evit va mab Onestim, am eus ganet en ereou. ●508. daou vloaz en ereou.
II.
A. Prép. Par.
●(1530) J p. 83b. Eguyt gobr e drouc / Ere e gouzouc / Ef enem crougas, tr. «une corde au cou, juste prix de son crime, il se pendit.» ●100a. Breman en pret hep arretaf / Am dou dorn iffam hep amouc / Ez mennaf tizmat dre ma drouc / Ere an chouc ma em crougaf, tr. «Maintenant il faut que, sans broncher, j'attache tout de suite à mon cou, pour mon malheur, le lien qui doit m'étrangler.» ●(1557) B I 394. En amguin me az trahino / E ry an bleu hac az breuo, tr. «Je te traînerai par les cheveux, sans pitié, et je te briserai le corps.»
●(17--) EN 2098. hac hely da housouc eteuy dan jfern, tr. «et par le cou tu viendras en enfer.»
●(1831) MAI 137. tennet dre ners deus an ty heli he vrec'h. ●138. treinet eur pennat heli he zroad.
●(1900) RECe xxi 137. kas eur vuoh ari er stag, tr. «conduire une vache par la corde, en laisse.» ●(1925) FHAB Gouere 253. a gas anezo heli o fri.
B. Loc. prép. En ere.
(1) Attaché par.
●(1908) PIGO II 137. Seiz [ki]a digasas gantan 'n êre diou gorden. ●(1904) DBFV 11a. én ari, tr. «(traîner) par (les cheveux), (mener) (l'attache).» ●(1934) MAAZ 16. kaset e vè én ari ur stag.
(2) Accroché à.
●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 28. Er vugalé (…) e ride arlerh er vam en héli er vroh hag en dantér.
●(1912) BUAZpermoal 76. Red eo e gas da Zamas, 'n heli an dorn. ●791. Stlejan rejont neuze korf an arc'heskob santel dre ar ruiou, 'n heli e zivesker.
(3) En ere da : (épinglé) à l'aide de.
●(1910) MBJL 70. ar groaz a zo spilhennet ouz eur c'horn eus o forpan en ere d'eur zeiennig.
C. Loc. prép.
(1) A-ere : par.
●(1741) RO 533. derhel an itron à hely ma chaden.
●(1866) FHB 96/348a. a héléd hé dorn. ●(18--) KTB.ms 14 p 103. Ha setu chachet Fanch keiz a-hèli he droad.
●(1904) DBFV 11a. a ari, tr. «(traîner) par (les cheveux), (mener) (l'attache).»
(2) En ere : par.
●(1910-15) CTPV I 187. En hul i diweskel e vé taped on eiñn, tr. «C'est par les ailes qu'on attrape un oiseau.» ●227. En ér en diwaskel e fé dalhed on eiñn, tr. «C'est par les ailes qu'on retient un oiseau.»
III. Loc. interj . (forme atténuée pour «ene»).
(1) Daonet ’vo va ereoù ! : que je sois damné !
●(1950) LLMM 23/51. Ya daonet vo va ereoù ! Graet e vo goap eus Fañch Kilgarzh ?
(2) Daonet e vo mil va ereoù ! : que je sois damné !
●(1952) LLMM 30/32. Daonet e vo mil va ereoù ! peoc’h ebet ne’m bo digant an drutell vrein-mañ ?
IV.
(1) Degas ub. d'an ere : forcer qqun à se taire, à se calmer.
●(1766) MM 897-898 (Li) C.-M. le Laé. Achata, nequet evelsé / Eo digazz an dud dan heré, tr. G. Esnault «allons donc, n'est-ce pas ainsi qu'il sied d'envoyer les gens se coucher ?»
●(1872) ROU 99. Réduire, en parlant des êtres indociles, tr. V. Roudaut «digass d'an ere. Express. pitoresq.»
(2) Dont d'an ere : forcé de se taire, de se calmer.
●(1766) MM 1438 (Li) C.-M. le Laé. Neuse e renquas dont dan here, tr. G. Esnault «il fut envoyé coucher, forcé.»
(3) Bezañ stag gant ereoù plouz kerc'h : voir plouz.
- ere .2ere .2
voir eren .2
- ere-dornere-dorn
adv. Mont ere-dorn : aller main dans la main.
●(1924) SBED 14. D'er sul pe ien ari-dorn / Get mamm goz d'en overen.
- ere-loerere-loer
m. (habillement) Jarretière.
●(1659) SCger 67b. iarretiere, tr. «ere loer.» ●(c.1718) CHal.ms ii. Iarretiere, tr. «ari luer pe loer, on dit a sarz[eau] stag' luer, Iartiel.» ●(1732) GReg 508b. Jaretiere, tr. «Ere-loëzr. p. ereou-loëzr, ereou-lezrou. Van[netois] ary lor.» ●(1744) L'Arm 190a. Jaretiere, tr. «Ari-lore. m.»
●(1904) DBFV 11a. ari lor, tr. «jarretière.» ●(1927) GERI.Ern 25. ari lor, tr. «jarretière.» ●(1931) VALL 405a. Jarretière, tr. «ere-loer m.»
- eread-dour
- ereadurereadur
m. –ioù
(1) Lien.
●(c.1500) Cb 78b. [eren] g. lien / liement. bri. ereadur. ●g. lien / ligure. b. ereadur.
●(1927) GERI.Ern 137. ereadur m., tr. «lien.»
(2) Ligature (d'une plaie).
●(1744) L'Arm 454a. Ligature. Maniere de lier les blessures, tr. «Arriadur. m.»
●(1904) DBFV 11a. ariadur, m., tr. «ligature, manière de lier les blessures.» ●(1927) GERI.Ern 138. ariadur, tr. «ligature (d'une plaie).»
(3) Syntaxe.
●(1732) GReg 869b. Sintaxe, construction du discours, tr. «Ereadur a c'heriou, hac a phrasénnou, hervez ar gramell.»
- ereedigezhereedigezh
voir ereidigezh
- ereenn
- ereer
- ereerez
- ereerezh
- ereetereet
adj.
(1) Lié.
●(c.1500) Cb 48a. g. homme liez de plusieurs cordes. b. ereet gant querdeynn. ●(1612) Cnf 19a. rac hir amser à dallch ereet an pecher.
●(c.1680) NG 923. Taulet vaint guet en trait, houarnet hac arriet. ●1700. Arriet doh vr post.
(2) Bout ereet e anal : avoir du mal à respirer.
●(1904) DBFV 11a. ariet é é hanal, tr. «sa respiration est pénible.»
- EregEreg
n. pr.
(1) Ereg : Waroch, Guérec, Gueroc, Uuerec.
●(1839) BESquil 345. Erec pé Riothime, péhani e oé bet goudé roué er vretonnèd.
●(1913) HIVR 20-21. Er hont Vérok e feahas mar a huéh soudarded er roué Chilpérik hag er roué Gontran.
(2) (ancien) Bro-Ereg : pays de Vannes.
●(1716) PEll.ms 140. on dit au Palais et dans les affaires civiles, La coûtume de Browerec que l’on prononce Brôerec, c’est à dire la coûtume du pais Vennetois. ●(1752) GMB 97. Carantor en Brouerec.
●(1910) ISBR 78. Ne houiér ket nitra diar Breihiz Kernèu na ré Broereg épad tost de 200 vlé. ●(1921) LABR x. roué evehè rèhoc’h é Broérék, meit gloèù e vehè guell. ●(1937) TBBN 44. Donet e hras tierned Domnoné, Kerné, Bro-Éreg de huélet Nominoé aveit en trugèrékat. ●(1971) LLMM 147/277. kontelezh Bro-Wereg. ●(1995) LMBR 34. Mirdi Bro-Ereg.
- ereidigezh / ereedigezhereidigezh / ereedigezh
f. Liaison.
●(1732) GReg 197b. Connexion, connexité, liaison, appartenance, tr. «Ereëdiguez. ereëdiguezyou.»
- ereiñereiñ
voir eren .2
- erellerell
plur. arall
- eren .1
- eren / ereiñ / ere .2eren / ereiñ / ere .2
v.
I. V. tr. d.
(1) Lier, ligoter.
●(1499) Ca 78a. Eren. g. lier. ●(1557) B I 569. gruet he haeren en mat / Oz un post prenn, tr. «liez-la bien à un poteau de bois.» ●(1633) Nom 97b. Vitilia : liens de vigne, soit d'osier, ou d'autre : guial da eren an guynien. ●136a. Manicæ : menottes, liens à lier les mains : menottou, grisillounou, eren pe ouarn da ereiff an daouarn.
●(1659) SCger 62a. garotter, tr. «eren p. eet.» ●(1732) GReg 59a. Attacher, lier, tr. «erèn. pr. ereet.» ●574a. Jesus-Christ a donné le pouvoir de lier & de delier, tr. «Hon Salver en deveus roët d'e Ilis ar galloud da eren ha da dieren he bugale.» ●(1752) PEll 280. Je lis dans les vieux Diction. Eren & Heren, lier : mais c'est par abus. Je trouve Erea, lier dans les anciens livres, & spécialement dans un Casuiste fort exact, où la troisième personne plur. du présent de l'indicatif, est Ereont & Disereont, lient & délient : & par-tout le le participe pass. Ereet et une fois Eareet. Quelques-uns de nos Bretons disent Earea ur-fagoden, lier un fagot. ●(1774) AC 38. pa erener a nisi goude ar guilioud, tr. «lorsqu'on fait la ligature après l'accouchement.» ●(1792) HS 92. hac ean ou lausque d'enn arie. ●(1792) HS 41. e rass é zeourn d'ariein.
●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 74. arlerh é oé bet ariet men deourn ardran me hain. ●(1857) CBF 120. striz eo ar skoulm a ere etre-z-ho iez eur bobl (…) hag he feiz, tr. «Il y a une intime connexion entre le langage d'un peuple (…) et ses croyances.» ●(1891) CLM 68. Deu læstr (...) e oé ariet dirac er guér a Dourane.
●(1904) DBFV 11a. ariein, ari, v. a., tr. «lier.» ●(1912) MMPM 106. int dija erennet ha ne hellont ken terri ho liammou.
►absol.
●(1921) BUFA 161. dehon em es reit karg ha bili de ariein ha de ziariein ar en doar.
(2) Eren ouzh : attacher à.
●(1732) GReg 59a. Attacher à quelque chose, tr. «erèn ouc'h.»
II. V. tr. i. Eren àr udb. : enfermer qqc.
●(1906) DIHU 10/171. Goudé en devout ind kontet (...) ean ou zaul ér ialh, e ari arnehé, ou gronn get é vouched.
III. V. pron. réci. En em eren =
●(1910) MBJL 171. hag en em ereomp start etrezomp.
- ereperep
voir enep