Recherche 'gour...' : 256 mots trouvés
Page 1 : de gour-1 (1) à gourdin-2 (50) :- gour .1
- gour .2gour .2
m. & pron.
I. M.
(1) Homme.
●(1499) Ca 98a. Gour hac ozech tout vng ibi vide. ●(1502) Voyer. me a due ales alan seul a guelaff me biou buguel breiz gourhez querchen mar bez essou goae da glen, tr. «Je viens de la cour, du monastère. Tout ce que je vois, je (le) possède. Enfant de Bretagne, l’homme à ton entour, s’il est rebelle, malheur à toi.»
(2) N'eus gour da : personne n'égale.
●(1947) YNVL 64. n'oa gour din evit ar c'hantikoù en iliz.
(3) Na vezañ gour da : être nul pour.
●(1972) SKVT I 57. N'out gour da vizañ.
(4) Valet.
●(1557) B I 697. Da ober officc gour un bourreu / A eneb bleu ez eux cleuet (lire : az eux beuet), tr. «faire l'office du valet d'un bourreau, ni toucher à un de mes cheveux, toi qui m'a nourrie.»
(3) (grammaire) Personne.
●(1867) FHB 126/175b. Kenta gour en aliesved (1re personne du pluriel).
(4) (en plt de qqc.) Ar gwellañ gour : le meilleur, ce qu'il y a de meilleur.
●(1958) BRUD 5/103. Eva a rafen gwin dreist muzul ! N'eus forz peseurt hini ! N'on ket figuz ! Med ar gwella gour, kred ahanon, a gavin c'hwero e-giz ar vuez.
II. Pron. ind. Personne, aucun, rien.
●(14--) N 252. Na chomet gour na day de nem pourmen, tr. «Que personne ne reste sans aller se promener.» ●(1530) J p. 96a. Da em avancc hep dougancc gour, tr. «marche en avant sans crainte de personne.»
●(1732) GReg 32a. Je n'ai vû ame vivante, ou, ame qui vive, tr. «n'am eus guëllet gour èn oll.» ●653a. N'y a-t-il personne ici ? tr. «Ne deus gour amañ ?» ●Personne ne parle, tr. «gour ne barlant.» ●698b. Il n'y en a pas un, tr. «Ne deus gour.» ●715a. Personne, nul, tr. «gour.» ●864b. Pas un seul, pas la moindre personne, tr. «gour.»
●(1866) FHB 94/331b. meur a vech em boa clevet comz d'eus ar mision, mæz biscoas n'a oan bet e gour. ●(1872) ROU 101a. Je n'ai rien, tr. «n'em euz gour (Corn[ouaille].» ●(1876) TDE.BF 244a. n'euz gour amañ, tr. «il n'y a personne ici.» ●(1879) BMN 180. N'euz gour ha ne iaffe bemdez d'an offeren, nemed he labour var vor a virfe outhan.
●(1902) MBKJ 27. Gour ac'hanomp eta n'eo mui servicher. ●57. n'euz bet gour. ●158. Doue ne c'houlenn morse netra digant gour ac'han-omp. ●(1906) BOBL 28 avril 84/2b. nag hi na gour na ouie pe oad e rea hi. ●(1932) ALMA 156. N'em eus ket gwelet gour anezo. ●(1979) VSDZ 73. (Douarnenez) Moe ket tapet gour 'pad an deiz.
III. Suffixe masculin d’agent sous la forme -our, pl. -ourion. Cf. marc’hadour, aktour, etc. cf. gourez.
- gour- .3gour- .3
voir gou-
- gour- .4gour- .4
[vbr uuor-, uur- (NP du IXe s.), guor-, gor-, vcorn gur-, gall gwor-, gor-, gaul uer(o)- (NP, NL), virl for < *uor- < *uer- < *upor- < *uper- (cf. latin super, anglais over-), GMB 740, DGVB 198a, GVB 386, Campanile 59, Delamarre 314, DIL 293sq, Falileyev 77 ; la prépostion war est de même origine mais en élément indépendant, DGVB 181b-182a ; EDPC 398 donne la forme intermédiaire *ufor- pour le celtique]
Préfixe augmentatif (qui a parfois pris un sens contraire et s’est confondu avec le préfixe gou-, voir gour- .3, GMB 740).
- gouralgoural
voir koural
- gouraouadur
- gouraouet / gouraouiet
- gouraouietgouraouiet
voir gouraouet
- gouraouiñ
- gouraouliñ
- gourazezañgourazezañ
v. intr. Passer l'après-midi en visite dans la même maison.
●(1931) VALL 786b. passer l'après-midi en visite dans la même maison, tr. «gourazeza.»
- gourbloazgourbloaz
adj. (élevage) (en plt d'un poulain) Qui a entre un et deux ans.
●(1955) STBJ 11. eun ebeulez gourvloaz. (...) gourvloaz : eun ebeul etre e vloaz hag e zaou vloaz.
- gourbombard
- gourbombardañgourbombardañ
v. intr. (musique) Jouer du basson.
●(1931) VALL 60a. en jouer [du basson], tr. «gourbombarda.»
- gourbombardergourbombarder
m. –ion (musique) Joueur de basson.
●(1931) VALL 60a. celui qui en joue [du basson], tr. «gourbombarder.»
- gourc'hagngourc'hagn
f. Grande putain.
●(1752) PEll 353. Gorc'haign, Petite carogne ou charogne. C'est une injure atroce pour une jeune fille ; car c'est au sens moral, une jeune prostituée. Gorc'hast est synonyme du précédent, en Latin meretricula.
●(1876) TDE.BF 244b. Gour-c'hagn, et aussi gourc'hagn. Gour-c'haign, subst. fém. Et aussi gourc'haign, prostituée fieffée.
- gourc'harvgourc'harv
m. gourc'hirvi (zoologie) Élan, orignal.
- gourc'hastgourc'hast
f. Grande putain.
●(1876) TDE.BF 244b. Gour-c'hast, subst. fém. Et aussi gourc'hast, prostituée au suprême degré.
- gourc'he
- gourc'heañ
- gourc'heekgourc'heek
adj. Ladre.
●(1499) Ca 98b. Gourhe. g. mesellerie de pourceaux. l. hec lunies / ei. vnn luniosus / a / um. b. gourheec.
- gourc'heet
- gourc'hemenn .1gourc'hemenn .1
m./f. –où
I.
A.
(1) Commandement.
●(1464) Cms (d’après GMB 284). gourchement, commandement. ●(1499) Ca 40b. Comande. vide in gourchemenn. ●(1612) Cnf 33a. Nep na obeis de tat, ha dé mam, ha do gourchemennou.
●(1659) SCger 151b. gourc'hemen, tr. «commandement.» ●(1790) MG 233. Chom a ra hoah dihue a hourhæmeneu Doué. ●246. er ourhæmèn-ze.
●(1849) LLB 1070. revé gourhemen Doué. ●(1856) VNA 159. observer les Commandements de Dieu, tr. «mirèt Gourhemeneu Doué.»
●(1924) BILZbubr 38/841. a-enep urz ha gourc'hemenn e vamm.
(2) Terriñ ur gourc'hemenn : enfreindre un ordre, un commandement.
●(1650) Nlou 498. Maz torras gourchemen, doue'en tat, tr. «car elle viola le commandement de Dieu le père.»
●(c.1680) NG 1468. terin gourhemeneu Doué.
●(1849) LLB 29. Rak me heus, e mé Doué, toret men gourhemen.
●(1907) AVKA 78. Neb a dorro (…) an hini distera deus ar gourc'hemeno.
(3) Mirout gourc'hemennoù ub. : observer les commandements de qqn.
●(1911) BUAZperrot 467. An neb am c'har a vir va gourc'hemennou
(4) War c'hourc'hemenn ub. : sur ordre, sur commandement.
●(1911) BUAZperrot 135. Eucher, var gourc'hemen, a zizroas d'e vro. ●839. var gourc'hemenn Elias.
(5) Kas ur gourc’hemenn : lancer un ordre.
●(1916) KANNlandunvez 63/457. Goal c’hlazet, d’an 23 Gouere 1916, en eur gas eur gourc’hemenn, en deus en em ruzet var zaou c’hant metr.
B. Religion.
(1) Gourc’hemennoù ar reizh / An dek gourc’hemenn ar reizh : les (dix) commandements de la loi.
●(c.1500) Cb 57a. g. cest le liure ou sont les dix commandementz de la loy. b. en leff maz edy dec gourchement an reiz. ●(1575) M 664. Da teriff en bet man, gourchemennou an Rez, tr. «A violer en ce monde les commandements de la Loi.» ●(1612) Cnf 33b. an articlou an feiz, hac dec gourchemen an reiz.
(2) Dek gourc’hemenn Doue : les dix commendements. cf. Gourc’hemennoù ar reizh.
●(1576) H 53. An dec Gourchemenn a doue en Brezonec, tr. « The ten Commandments of God in Breton. »
(3) Gourc’hemennoù an Iliz : les commendements de l’Église.
●(1576) H 53. Gourchemennou hon mam an Ilys.
II. [au plur.]
A.
(1) Compliments.
●(1641) Missirien 1. Ma gourhemennou dam moezrep Louisa.
●(1732) GReg 188a. Compliments, civilité de parole, ou d'action, tr. «Gourc'hemenn. p. gourc'hemennou.»
(2) Ober gourc'hemennoù ub. da ub. : faire ses compliments à qqn.
●(1732) GReg 188a. Faites-lui mes compliments, tr. «Grit va gourc'hemennou dezâ, ou, dezi.»
●(1834) SIM 121. Arça, pa veli da dad, na vanq qet da ober va gourc'hemennou dezàn. ●(1857) CBF 40. Grit va gourc'hemennou d'ho tad, tr. «Faites mes compliments à votre père.» ●(1878) EKG II 86. Grit d'ezho va gourc'hemennou.
●(1903) MBJJ 56. dilezet gante o labour dre m'o deuz c'hoant d'ober d'imp o gourchemenno. ●(1910) MBJL 103. hag he deus laret d'in ober d'ac'h he gourchemenno.
(3) Kaout gourc’hemennoù eus : recevoir des compliments de.
●(1834-1840) BBZcarn I 118a. bonjour d’or hu, den yaouank, heurvat dorch a laran / a gourchemenou peus demeus o mestres, tr. « Bonjour à vous, jeune homme, je vous souhaite le bonjour / Vous avez les compliments de votre maîtresse ».
(4) [au plur. ; par antiph.] Gourc'hemennoù brav : insultes.
●(1909) KTLR 34. Hag ho daou e kozeent, kewred, d'ober gourc'hennou brao an eil d'egile.
B. Terme de formule de politesse.
(1) Reiñ e c'hourc'hemennoù da ub. : faire ses compliments à qqn.
●(1856) VNA 97. Je vous prie de leur faire mes compliments, tr. «Mé hou péd de rein men gourhemeneu dehai.»
(2) Gourc'hemennoù a gengañv : condoléances.
●(1915) KZVr 118 - 06/06/15. Hon gourc'hemennou a genganv a gasomp da dud an aotrou Pennhoat. ●(1929) DIHU 211/207. dégemér hur guellan gourhemenneu a genganv. ●(1943) DIHU 384/276. Dehon ha dé hoér é kasamb hor gourhemenneu a genganveu. ●(1935) BREI 402/4b. hon gourc'hemennou kalonek a genganv kristen.
(3) Gourc'hemennoù a zoujañs : sentiments respectueux.
●(1910) MBJL 102. e felle d'in kinnig d'ean ma gourc'hemenno a zoujans.
- gourc'hemenn / gourc'hemennañ .2gourc'hemenn / gourc'hemennañ .2
v.
I. V. tr.
A. V. tr. d.
(1) Commander, ordonner.
●(1464) Cms (d’après GMB 114). gourchemen. ●(1499) Ca 75a. Empalazr hac empalazres in gourchemenn sunt. ●98a. Gourchemenn. g. commander. ●(1576) Cath p. 16. an tirant carguet a furor agourchemenas ez vihe diuisquet ha gand scourgezou fouetet, tr. «le tyrant plein de fureur ordonna qu'elle fût dépouillée de ses vêtements et fouéttée de verges.» ●22. maz gourhemenas ez vihe punisset ha tourmantet an goardou, tr. «il ordonna qu'on punît et qu'on tourmentât les gardes.» ●30. hac ez gourhemenas ez vihe dipenet, tr. «et il commanda qu'elle fût décapitée.» ●(1612) Cnf 49b. Pechiff à gra maruelamant an heny pe-heny à gra heuelep domaigiou, à gourchemen ho ober.
●(1659) SCger 151b. gourc'hemenn, tr. «commander.» ●(1732) GReg 183a. Commander, ordonner, tr. «Gourc'hemenn. pr. gourc'hemennet.» ●214b. La correction fraternelle est commandée par l'Evangile, tr. «an avyel vénniguet a c'hourc'hémenn deomp courrigea hon hentez gant carantez vras, èntre Douë ha ny.»
►absol.
●(1557) B I 158. Me ya oarse hep dale quet, / Eualhenn pan gourchemenet, tr. «Sur ce, je vais sans délai, puisque vous l'ordonnez ainsi.»
(2) Recommander.
●(1911) BUAZperrot 287. Va Doue, etre ho taouarn e c'hourchemennan va ene.
(3) (grammaire) Doare-gourc'hemenn : impératif.
●(1944) GWAL 163/175. Koulskoude e klevet ober gant «stronka» ha «gleuri» en doare-gourc'hemenn.
B. V. tr. i. Gourc'hemenn war ub. : commander qqn.
●(1939) MGGD 27. ar c'habiten a c'hourc'hemenne war ar c'hedourien.
II. V. pron. réfl.
(1) En em c'hourc'hemenn da : se recommander à.
●(1728) Resurrection 640. Goude enem gourchemen desan ha de guir tat.
●(1838) OVD 268. A pe santehet enta un taul néhance benac, hum hourheménet de Zoué.
(2) En em c'hourc'hemenn ouzh : se recommander à.
●(1659) SCger 102a. se recommander, tr. «en em gourc'hemen ouz.»
- gourc'hemennañgourc'hemennañ
voir gourc'hemenn .2
- gourc'hemennaouiñgourc'hemennaouiñ
v. intr. Complimenter.
●(1979) BRUDn 28/17. a lakfe va hamaradezed da grevi gand ar warizi hag ar vestrez d’am gourhem[e]nnaoui ?
- gourc'hemennapl
- gourc'hemenner
- gourc'hemennerezgourc'hemennerez
f. –ed Celle qui commande.
●(c.1500) Cb 98b. [gourchemenn] Jtem imperatrix / cis. g. commenderesse / empereuse. b. gourchemennerez / pe empalazreres.
- gourc'hemennet
- gourc'hemennidigezhgourc'hemennidigezh
f. Commandement.
●(c.1500) Cb 98a. [gourchemenn] Jtem hec inditio / nis. g. indition / annunciation / ou dit. b. gourchemennidiguez.
- gourc'hemennusgourc'hemennus
adj. De recommandation, qui recommande.
●(c.1500) Cb 98a. [gourchemenn] vnde commendaticius. g. commendatif. b. gourchemennus.
- gourc'heotenngourc'heotenn
voir aourc'heotenn
- gourdad
- gourdad-iougourdad-iou
m. gourdad-iouier (famille) Bisaïeul.
●(1744) L'Arm 13a. Ancêtres, tr. «Gourdadieu. m.» ●23b. Mes ayeux, tr. «Me Ourdadïeu.» ●31a. Bis-Ayeul, tr. «Gour-Dadïeu.. uér. m.»
●(1856) VNA 7. mar considérér n'ou dès penaus hur gourdadieuyér n'ou dès lausquet guet-n-emb nitra dré scrihue. ●(1857) AVImaheu 59. Perac e torre hou disciplèd er hourhemenneu a guéneu hur gourdadieuyér ?
- gourdadel
- gourdadur
- gourdajenniñgourdajenniñ
v. tr. d. (argot de La Roche-Derrien) Faire convenir.
●(1893) RECe xiv 268. Késet buan ër roben gourtañ ha gourdajeneign 'nei war i jech.
- gourdajennoùgourdajennoù
plur. (argot de La Roche-Derrien) Choses bonnes à manger.
●(1893) RECe xiv 268. Hag i jes 'n ije karet c'housañ ar gourdajeno warlerc'h an turgner. (...) Hag e komañsjoñt da c'housañ gourdajeno.
- gourdajoùgourdajoù
plur.
(1) (argot de La Roche-Derrien) Nourriture.
●(1885) ARN 30. Aliments, tout ce qui se mange. – Br. Boed, debach. Arg[ot] : Gourdajo. Ce mot n'a que l'air de tenir quelques rapports avec l'adjectif gourd. ●33. Sel. – Br. Holen. Arg[ot] : Madelen, (nom propre), Madeleine. – Madelen a zo laket gand ar gourdajo, on a mis du sel dans le manger, on n'a pas oublié le sel (oublié, par litote).
(2) (argot de La Roche-Derrien) Biens.
●(1893) RECe xiv 269. en deus divoaret toud i c'hourdajo gañd ër bilhezed miñson. (...) ha toud më c'hourdajo zo d'ho ches.
- gourdañ / gourdiñgourdañ / gourdiñ
v.
(1) V. intr. S'engourdir.
●(1732) GReg 346a. S'engourdir, parlant de l'esprit, du courgae, tr. «gourdi. pr. gourdet.»
●(1872) ROU 83a. Engourdir, tr. «Gourda.» ●L'âge engourdit, tr. «dont a rear da c'hourda gant an oad.» ●(1890) MOA 78. L'âge nous engourdit, tr. «dont a reomp da c'hourda gant ann oad.»
(2) V. tr. d. Engourdir.
●(1732) GReg 346a. Engourdir, causer l'engourdissement, tr. «Gourdi. pr. gourdet.»
●(1838) CGK 10. pa deu ar gohan cri / Da c'hourda om biziet ha da ruya or fri.
- gourded
- gourdegezhgourdegezh
f. Engourdissement.
●(1854) MMM 197. evit he sicour da sortial eus he gourdêgues. ●204. En eun den all, ar bassion dominant a zo eur fond a zidalloudêguez ac a ziegi, un etat a c'houdrêgues (lire : c'hourdêgues) ac evel a vor-gousqet.
- gourdeizgourdeiz
m. sing. de gourdeizioù
●(1955) STBJ 166. Daouzek gourde a oa, hervez ar re goz, pep hini sañset o skeudenni an amzer a dlee beza e-kerz ar miz a-geñver gantañ.
- gourdeizioùgourdeizioù
plur.
I.
(1) Douze premiers jours de l’an.
●(1732) GReg 546a. Les jours mâles : sur l’opinion qu’à le peuple que la qualité de ces douze premiers jours de l’an, dénote celle des douze mois, tr. « Ar gourdezyou. ar gourdizyou »
●(1883) ATP 2. Ar gourdeisiou dre bere e c’heller gouzout pe amzer vad, pe amzer fall a vezo e pep-hini deuz ar miziou, e-pad ar bloaz, tr. p. 3 « Les jours mâles d’après lesquels on peut savoir si le temps sera beau ou mauvais pendant chacun des mois de l’année ».
●(1903) AIBL 47e année p. 315. Il y a dans l’année bretonne une période initiale commençant soit le 25 décembre soit le 1er janvier. Elle dure douze jours, elle s’appelle gourdeiziou, c’est-à-dire littéralement « les sur-jours », « les jours supplémentaires ». ●316. dans le Goelo, subdivision du diocèse de Saint-Brieuc, et gourdeio est la prononciation locale du gourdeiziou cornouaillais. ●(1931) VALL 588ab. Présage, spécial. chacun des gourdeiziou qui présagent le temps de l’année. ●(1955) STBJ 166. Daouzek gourde a oa, hervez ar re goz, pep hini sañset o skeudenni an amzer a dlee beza e-kerz ar miz a-geñver gantañ. Setu ma kerde kalz tud e veze, peurlïesa, kaer an amzer e-pad ar miziou a glote gant ar c’hourdeiou dizour ha brao, ha fall e-pad ar re ma veze glô hag arne. Ha bloaveziadennou e kleven ma mamm o lavarout : « Diês e vo destum an eost er bloa-ma : glô ’zo bet e-pad gourdeiou miz gouere ha miz eost ».
(2) Six derniers jours de l’année et six premiers jours de l’année suivante. cf. goursizhun
●(1903) AIBL 47e année p. 315. Il y a dans l’année bretonne une période initiale commençant soit le 25 décembre soit le 1er janvier. Elle dure douze jours, elle s’appelle gourdeiziou, c’est-à-dire littéralement « les sur-jours », « les jours supplémentaires ». ●(1955) STBJ 166. Du-mañ e veze lakeet da c’hourdeiou an daouzek devez kenta eus ar bloaz nevez, padal e lakee lod-all ar c’houec’h diweza eus ar bloaz koz hag ar c’houec’h kenta eus ar bloaz nevez. ●(1996) VEXE 154. Le temps qu’il fait lors des six derniers jours d’une année, et des six premiers jours de l’année suivante, est observé avec une attention toute particulière. Les conditions atmosphériques, notées pour chacun de ces douze jours (gourdeiziou), correspondent en effet, à celles qui connaîtra chacun des douze mois de l’année. Pendant ces douze jours, le temps est même examiné par demi-journées. Ainsi est déterminé le temps pour chacune des 24 quinzaines de l’année.
(3) Douze premiers jours de la lune de janvier.
●(1955) STBJ 166. Bez’ e oa c’hoaz re-all hag a grede e oa ar gwir gourdeiou an daouzek devez kenta eus loar miz genver.
II.
(1) Embolisme, mois intercalaire.
●(1931) VALL 248a. Embolisme, mois intercalaire, tr. « gourdeiziou pl. »
(2) Épacte.
●(1931) VALL 265b. Épacte, tr. « gourdeiziou ».
(3) Jours intercalaires (pour faire concorder l’année lunaire avec l’année solaire).
●(1931) VALL 396a. Jours intercalaires (pour faire concorder l’année lunaire avec l’année solaire), tr. « gourdeiziou pl. ».
III. Jours supplémentaires des vaches qui tardent à vêler.
●(1903) AIBL 47e année p. 316. Il y a des vaches qui tardent à vêler plus que les autres, on parle de leurs gourdeio dans le Goelo.
- gourdet
- gourdigenngourdigenn
f. Fondrière.
●(c.1718) CHal.ms ii. fondriere, tr. «gourdiguen, gourdigueneu.» ●(c.1718) CHal.ms iv. Il est tombé de fieure en Chaud mal, tr. «é pellat doh un toul couehet é en ur hourdiguen, guet eun es er poul couehet é er uouillen.»
●(1904) DBFV 28b. gourdigen, tr. «crevasse dans un chemin (Ch. ms.).» ●95b. gourdigen, tr. «f. pl. –nneu, fondrière, crevasse dans un chemin (Ch. ms.).»
- gourdigenniñ
- gourdiñ .1gourdiñ .1
v. intr. (argot des tailleurs vannetais) Se marier.
●(1932) BRTG 76. Dén ne vezè bamet eùé mar ne gavè ket tu de «hourdein». ●ibid. diméein (lang. kemenér).
- gourdiñ .2gourdiñ .2
voir gourdañ