Recherche 'i...' : 872 mots trouvés
Page 1 : de i-2 (1) à ifif-ifig (50) :- i .2i .2
Voyelle d’appui dans certains suffixes.
- i, -i .1i, -i .1
pron.
(1) Ils, elles.
●(1580) G 930. hac y dymat en chotadas, tr. «Et méchamment ils le souffletèrent.» ●(1612) Cnf 2a. yff ò bezaff dall.
●(c.1680) NG 148. Y er guelou certainement. ●(1732) GReg 21b. Le Renard mit le feu à l’arbre, & les aiglons tombèrent tous rôtis, tr. « Alanic al loüarn a leqeas an tan èr vezen, hac e coüezas da’n-doüar an éredigou, hac y Rostet-suilh »
●(1821) SST 56. a y e ya evé d’er Purgatoire ?
(2) Eux, elles.
●(1689) DOctrinal 200. é profetisas dezo an attercation, hac an disput, à tlié sevell, entre ar Chaloniet eux an Ilis Cathedral, hac y, evit ar plaç eux é sepultur.
(3) [après un v. conj. P3] pron. infixe Ils, elles.
●(c.1501) Donoet 6-10. Pemp. Pere indy ?, tr. « Cinq. Quelles sont-elles ? »
●(1821) SST ii. Petra e zisqueint y, me ne zisquant hou lezen ?
►[à l’impér. ou à l’excl.] Les.
●(1612) Cnf 46b. rentomp y da nep maz ynt dléet. ●(1647) Am.ms 625. Sus sus dilambrecq ça hep abecguy, / Frez pronnoncy à na fazy quet., tr. « Sus ! sus ! indolent, çà, sans chercher de faux-fuyants, / Clairement prononce-les et ne te trompe pas. »
●(1835) AMV 30. Chelaouit-hi gant ar brassa respet. ●(1847) FVR 376a. Ah ! petra int-hi brema ? ●(1857) CBF 13. dalit-hi, tr. «prenez-les.»
●(1929) FHAB C’hwevrer 51. berniit i a-raok an noz ; n’it ket da lezel o foenn ledet epad an noz.
- I-Mari
- iaia
voir ya
- iaziaz
voir diaz
- ibereg
- iberek
- ibezigibezig
m. Petit peu.
●(1925) DIHU 163/202. (Groe) Ibezig, tr. «(s. m.) petit peu (nebedig).» Dastumet de Vleimor. ●(1970) GSBG 78. (Groe) un ibezig bihan, tr. «un tout petit peu.» ●360. an hini a c'halle gwarez un ibezig mat bouzel, tr. «celui qui pouvait ramasser une bonne quantité de bouses de vaches.»
- ibilibil
m. –ioù, –ion
I.
A. (en plt de qqc.)
(1) Cheville.
●(1499) Ca 73b. Ebil. g. cheuille. ●(1633) Nom 151b. Scamus, struppus, stropha : la cheuille de l'auiron : an toullet, an ibil ô derchel an rouef. ●213a. Verricula, verticilli, epitonia : pieu pour tendre ou destendre les cordes : peig pe ibil euit asten da (lire : ha) diasten an querdin.
●(1659) SCger 25a. cheuille, tr. «ibill p. ien.» ●(1732) GReg 163b. Cheville, tr. «Hibil. p. hibilyen, hibilyou. Van[netois] hibil. p. hibilieü.» ●Cheville de bois, tr. «Hibil-prenn. hibilyen-prenn.» ●Cheville de fer, goupille, tr. «Hibil-hoüarn.»
●(1899) BSEc xxxvii 161 / KRL 26. Falla ibil a zo er c'har / A vigour p agar (Variante de a wigour da gentan), tr. «La plus mauvaise cheville de la charrette grince la première, les plus mauvais travailleurs sont les premiers à se plaindre.»
●(1903) MBJJ 44. ken æzet 'vel ma ya eun ibilh en eun toull a ve dioutan.
(2) Touche de piano.
●(18--) SAQ I 309. an ibiliou olifant.
(3) Choses de riens, bagatelles.
●(1895) GMB 202. à St Mayeux on dit hibilhen plus souvent que hibilhaou, et l'on donne à ces mots le sens de «riens, bagatelles.»
(4) (habillement) =
●(1944) EURW I 102. a-vec'h mar gallen prenna «ibilh» ar bragou.
B. par ext. Tout petit morceau.
●(1984) HYZH 154-155/86. ibil : un tamm bihan-bihan. Un ibil da bep hini.
C. sens fig., fam.
(1) Jambe, patte.
●(1919) FHAB Kerzu 186. sevel a ree e bevar ibilh en êr.
(2) Pénis, verge.
●(1931) BAGA 82. hag evel pep aotrou 'm eus-me, / ibil a-raok ha toull a-dre. ●(1964) BRUD 19/14. La guerre civile ? Kann etre an toull hag an ibil !
(3) Ce qui coince.
●(1957) AMAH 158. klevout a rae war an taol an ibil a wigoure en tu-hont da ret.
II. (en plt de qqn) Vaurien.
●(1869) SAG 119. stanka he c'hinou da eur goall-ibil-bennag.
●(1902) LZBt Du 28. Laret d'in ! petra c'heller d'ober gant ibilien ar sort-se ? ●(1903) MBJJ 278. Allo ! mad ! setu ma spered, an ibilh 'zo anean, æt adarre da Vreiz. ●(1942) SAV 25/10. sed amañ eun ibil !
III.
(1) Mont evel ma ya un ibil en un toull a ve dioutañ : très facile.
●(1903) MBJJ 44 (T) L. le Clerc. Mont a ra hon lestr 'barz ar raz ken æzet 'vel ma ya eun ibilh en eun toull a ve dioutan.
(2) Sachañ war an ibil berr // Sachañ war an ibil berraat : faire un minimum de travail.
●(18--) SAQ II 73 (L) J. Quéré. Labour goustiansuz. – Arabat chacha var an ibil ber, na laerez e voued, na laerez an amzer, na koll al labour, na lezel den da ober gaou.
●(1927) TSPY 43 (L) L. ar Floc'h. Ar vicherourien en dervez a hirio, eur c'halz anezo da vihana n'eo ket o klask poania evid o mistri eo emaint, met o klask e-doug an deiz sacha war an ibil-berr, ober nebeuta ma c'hallint, ha kaout ar muia ma c'hallint a bae ! ●(1932) FHAB 141 (L) *Tintin Anna. Hag hi koulz ha Perig n'eo ket troet da jacha war an ibil berr : daou boanier unanet evit ar vuhez, setu aze petra int. ●(1943) FHAB Genver/C'hwevrer 233 (L) L. B.. Pa n'en deus soursi all ebet nemet chacha, muia ma c'hell, war an ibil berr. ●(1957) AMAH 62 (T) *Jarl Priel. Hogen, a-benn pevar devezh, pa voent hanter-duet gant an naon ha tremen faezh dre sachañ war an ibil-berraat, e voe kemennet dimp e felle d'an dileuridi toullañ kaoz.
(3) Sachañ war an ibil berr // Sachañ war an ibil berraat : se serrer la ceinture, avoir faim. Cf. FHAB 1923/425 : Ha stag ouz eun ibil dero / Eur gouriz a stard ar serro.
●(1931) VALL 103. Se serrer la ceinture, avoir faim, tr. «sacha war an ibil berr».
(4) Sachañ war an ibil a-dreñv : faire le moins possible.
●(1934) NPER (Lu Kommanna) J.-Y. Maze. Atao eman o chacha war an ibil a-drenv. (faire le moins possible). ●(1958) ADBr LXV-4 524 (K An Ospital-Kammfroud). Morse n'eo bet an den-ze nemed eur rouzer : dalhmad o klask sacha war an ibil a-dreñv.
(5) Sachañ e ibil : s’en tirer.
●(1977) LLMM 185/465 (T) E. ar Barzhig. Ha bremañ, ma faotr, gra evel ar re all, sach da ibilh ganit.
(6) Sachañ an ibil mat :
●(1953) BLBR 60/9 S. S.. Pa zave bec'h, e ouie atao chacha an ibil mat gantañ.
(7) Reut evel un ibil er bleud : très raide.
●(1935) ANTO 126 (T) *Paotr Juluen. Hag heñ, en e sav, reut 'vel eun ibil er bleud, dizoan bremañ, dinec'h... ●147. An doan da veza lakaet e pinijenn a ra da Yann-Grenn en em zerc'hel reut-mat en e sav war e sichenn, reut evel eun ibil er bleud, daoust ma vez a-wechou liou ar maro en e gerc'hen.
(8) Sonn evel ur ibil steket e-kreiz ur skudellad vleud : très droit, très raide.
●(1957) AMAH 27 (T) *Jarl Priel. Ur palvad mat a gozhiad e vlev gwenn ha dezhañ divjod pigoset gant ar vrec'h, met ken sonn e oa hag ur ibil steket e-kreiz ur skudellad vleud.
(9) Lakaat e ibil en e blas da ub. :
●(1978) LLMM 187/107 (T) E. ar Barzhig. Graet en doa, da skouer, enklaskoù war abati Itron Varia an Diskuizh ha degouezhout a reas dezhañ lakaat e ibilh en e blas, en ur gazetenn, d'ur skolaer debrer beleien en doa skrivet sotonioù ha fardet gevier diwar-goust menec'h gwechall.
(10) Ka(v)out an ibil da (lakaat, vountañ) en toull // kavout ibil da bep toull : avoir de la répartie.
●(1912) MELU 411 (T-Trevereg). Ordinal ‘ve ‘n ibilh gantan (da lakat en toul), tr. E. Ernault «Il a toujours une cheville (à mettre dans le trou), une réponse prête, il a l’esprit de répartie, il est prompt à la riposte.» ●(1942) VALLsup 145. Trouver toujours une raison (pour se justifier), tr. F. Vallée «kavout dalc’hmat eun ibil da voutañ en toull T[régor] popul.» ●149. Trouver réponse à tout, tr. F. Vallée «kavout ibil da bep toull («Breiz»).»
(11) Kaout ibilien prest : avoir réponse à tout.
●(1912) MELU 411. Hennez ‘n eus ibilhen prest, tr. E. Ernault «il a des chevilles prêtes, il a réponses à tout. Trév[érec].»
(12) Ober beg d'un ibil re voan : faire un travail inutile.
●(1959) BRUD 10/46 (L) F. Inizan. Eun devez e oa digabestr, netra d'ober nemed «beg d'eun ibil re voan».
(13) Kalfichat un ibil re voan : faire un travail futile, inutile.
●(1931) VALL 660. Perdre son temps à des riens, tr. F. Vallée «kalfichat eun ibil re voan popul.» ●(1935) (T) *Paotr Juluen ANTO 113. Ne dremenent ket o amzer o kalfichat ibiliou re voan. ●(1942) (T) VALLsup 168. Faire un travail futile, tr. F. Vallée «kalfichat eun ibil re voan T[régor].»
(14) Bezañ sklaset betek ibil e lagad : voir lagad.
(15) Diaes evel derc'hel ur bramm war beg un ibil : voir bramm.
(16) Sonn evel ur bramm war beg un ibil : voir bramm.
(17) Na c'houzout gant pe goad ober ibil : voir koad.
(18) Tañva soubenn trenkoc'h eget hini an ibil derv : voir soubenn.
- ibil-dornibil-dorn
m. Cheville sur le timon d’une charrette.
●(1879) ERNsup 162. dorn-hibill, Trég[uier], Go[ello], ou hibill-dorn, «cheville de main», cheville sur le timon d'une charrette.
- ibil-garibil-gar
m. (anatomie animale) Pâturon.
●(1732) GReg 703b. Paturon, le bas de la jambe du cheval, tr. «Hibil garr ar marc'h.»
- ibil-lagad / ibil-al-lagad
- ibil-skoaz
- ibil-tanibil-tan
m. Allumette.
●(1906) BOBL 30 juin 93/1a. Eur gwaz (…) a strak eun ibil-tan deuz eur voest chimik.
- ibil-troadibil-troad
f. ibilien-treid (anatomie)
(1) Cheville.
●(c.1718) CHal.ms i. cheuille du pied, tr. «mouliot troet, hibil troet.» ●(1732) GReg 163a. Cheville du pied, tr. «hibil-troad. Van[netois] en hibil-troëd.» ●Les chevilles des pieds, tr. «an hibilyen treid. hibilyen an-treid.» ●J'ai la cheville du pied démise, tr. «Dilec'het eo hibil ma zroad.» ●(1744) L'Arm 284a. Cheville de pied, tr. «Hibile trœtt.»
●(1905) BOBL 14 octobre 56/3b. riska reaz hag e oa tapet e vouztroad en dent ha friket (…) E c'har a zo bet red troc'het aneï d'an dre e ibil-troad. ●(1920) LZBt Here 12. brizilhonou stag eus ibilhou o zreid.
►absol.
●(1844) GBI II 402. He dreid, beteg he ibilienn, tr. «Ses pieds, jusqu'aux chevilles.»
(2) Pâturon.
●(1732) GReg 703b. Paturon, le bas de la jambe du cheval, tr. «Hibil troad ar marc'h.»
- ibilañibilañ
v. tr. d. Cheviller.
●(1877) FHB (3e série) 12/95b. an aotrou'n Eskob, pedet brao, evit guir, a ioa bet e unan oc'h ibila ar pounsoun braz, pe mar caver guell, ar c'hoad alc'huez, a zalc'h oll goatach an iliz.
- ibilenn
- ibiliaduribiliadur
m. (charpente) Enlaçure.
●(1744) L'Arm 438b. Enlaçure, tr. «Hibiliadurr à zeu béh calvéage d'où derhel quevrétt. m.»
- ibiliañ / ibiliiñibiliañ / ibiliiñ
v.
A.
(1) Cheviller.
●(c.1718) CHal.ms i. cheuiller mettre des cheuilles, tr. «brochein, lacat hibilieu, plantein hibilieu, hibiliein.» ●(1732) GReg 163a. Cheviller, mettre des chevilles, tr. «Hibilya. pr. hibilyet. Van[netois] hibilyein.»
●(1963) EGRH II 116. ibiliañ v., tr. « cheviller. »
(2) [dans le langage des goémoniers] Ibiliañ an toull : bloquer le nouage de la drôme en enfonçant une cheville dans la gorge de l’instrument nommé troell, lequel sert à serrer les cordages.
●(1987) GOEM 168. Pour cela, un des pikou utiliser pour caler les civières est enfoncé dans la gorge du troell où passe le filin, afin de bloquer celui-ci. Cette action porte le nom de ibillia ou bega an toull.
B. Chevillement (pratique de sorcellerie).
●(1612) Cnf 24b. An heny à gra an sorcerez hanuet Ibiliaff (autramant) ciuillier).
- ibiliet
- ibiliiñibiliiñ
voir ibiliañ
- ibitiibiti
s. Humidité.
●(1979) VSDZ 51. (Douarnenez) Ar golo oa bet chañchet meur a wech… Pa oa echu ar bloaz, 'renkes dilenn anezho ha lakaat war an doenn pa vie amzer vrav, en heol tomm evit tennañ an ibiti kuit, tr. (p. 215) «Le tissu a été changé plusieurs fois… A la fin de l'année, il te fallait les nettoyer [les matelas], et les mettre sur le toit quand il faisait beau, au soleil pour ôter l'humidité.»
- ic'hañ
- ich
- ichant
- iche / ichezuz
- ichekonichekon
interj.
(1) =
●(1909) TOJA 4. Chêkon, Jani, c'houi zo o klask pilhou d'in, merc'h vat ? ●9. Chekon ! Jani, c'houi zo koant gant ho tog neve ! ●(1912) CHEG 18. Chekon ! E Pariz en-deün ?... Plac'h sot a zo anezi ! ●(1922) LZBt Meurzh 17. Biskoaz n'hon devoa gwelet kement-all, Chekon, chekon !… ●(1923) KNOL 142. Ichekon ! Da en em grouga ! Perak da vihana. ●289. Ichekoun ! Da laer ? ! Mat ! uchekon ! ●(1925) BILZ 175. Uchekon ! pôtr. A belec'h e teuez-te ?●(1926) BIVE 20. Chekon ! Bouzar out ?... ●(1931) VALL 283b. Par exemple ! tr. «icheko(u)n !»
(2) Ichekon Doue =
●(1902) PIGO I 18. «Chekon Doue ! – Hola, Herri, hon merc'h n'hallfe ket kaout gwelloc'h.»
- icheneu
- ichoùichoù
s. Place, espace. (cf. isu)
●(1744) L'Arm 141b. Espace, tr. «Issuë. m.» ●Espacement, distance qu'on laisse entre deux choses, tr. «Issuë. m.» ●Espacer, tr. «Laquad issuë.»
●(1876) TDE.BF 301a. Ichu, s. m. C[ornouaille], tr. «Espace pour faire une chose.»
●(1910) MAKE 49. kaout plas awalc'h, ichou awalc'h da zevel tïez ken bras-se ? ●(1963) EGRH II 116. ichou n’eo nemet un distresadenn eus « isu » (gall. issue). Mesket e seblant bezañ bet gwechoù ’zo gant « heñchoù ».
- icht !icht !
interj. Onomatopée qui imite un éternuement.
●(1923) BUBR 26/451. Icht ! Icht ! Felc'h ! Strecht !... eme an hini teo o tistanka fri ha korzailhen.
- icht / ich 'ta
- id
- ideide
f. –où, –ioù Idée.
●(1831) MAI 31. ideo sot ar bed.
●(1902) TMJG 346. Bea 'm euz ide, 'meï, vo caled ma zro. ●(1910) MBJL 151. lakomp ec'h ê homan kaeroc'h c'hoaz hag hon devo eun ideig anei. ●(1913) PRPR 37. An ide-ze na blijaz ket nemeur da genta. ●61. Ideiou Charlez a Vro-C'hall. ●(1927) LZBt Genver 2. ar Pab a dalc'ho gant e ide. ●9. an ideou fôz a zo bet iennet ennê.
- idiotidiot
adj. Idiot.
●(1499) Ca 115a. Jdiot. ydiote cest a dire qui na pas bon sens ainczois est follastre.
- idolidol
m. –où, –ed Idole.
●(1499) Ca 115a. Jdol. f. ydole. ●(1576) Cath p. 5. euit sacrifie dan ydolou.
●(1659) SCger 68a. idole, tr. «idol.» ●(1732) GReg 510a. Idole, représentation d'une fausse divinité, tr. «idol. p. idolou.»
●(1824) BAM 111. plaça en Ilisou idolou. ●(1831) MAI 124. un idol douar. ●(1869) SAG 171. a setu hen, azamblez gant eun diviner bras, en eun iliz leun a idolou pe skeudennou an diaoulou. ●(1889) ISV 236. da drei kein d’an idolou.
●(1907) BSPD I 86. idoled mud ha boar, idoled koed. ●(1911) BUAZperrot 21. kig bet servichet d'an idolou. ●(1923) KTKG 32. idolou koad pe varbr.
- idolatr .1
- idolatr .2
- idolatri
- idolatriaj / idolatriezh
- idoler
- idolerezhidolerezh
m. Idolatrie.
●(1732) GReg 510a. Idolatrie, culte des idoles, tr. «Idolérez.»
●(1824) BAM 110. ar c'henta Gourc'hemen pehini a zifen an idolerez. (...) An idolaerez a consist o renta d'an traou crouet an enor pehini ne d'ê dleat nemet d'an hini en deus crouet quement tra so. ●111. An Idolaerez spirituel. ●(1866) HSH 79. en em roas abred d'an idolerez. ●94. ne gouejont mui en idolerez. ●95. an idolerez a rene casi dre oll. ●172. hac e renonças d'an idolerez.
- idolez
- idoliñ
- idromañs
- idromañsiidromañsi
f. Hydromancie.
●(14--) N 770-771. Dre presticc hac auruspicy / Geomancc hac ydromancy, tr. «Par prestige et aruspices, / Géomancie et hydromancie.»
- idropizi
- IêrIêr
hydronyme An Iêr / Ar Stêr-Iêr : L’Hyères (rivière, affluent de l’Aulne ; source à Callac ; 60 km de long).
●(1905) BOBL 06 mai 33/2f. var vord ar ster Ier, tal kichen Mill Keraez Vihan. ●(1908) BOBL 26 septembre 196/3c. kouezet er ster Yer ha beuzet. ●(1914) ARVG Mae 79. Evelse an Elez, deut eus Menez-Mikêl, an Hier, andoniet en Plougonver hag a ia a-biou Kallak ha Kereiz. ●(1944) EURW 25. Stêr Yer a dremene tost da vourk Karnoet, er Peniti.
- ierier
voir -er .6
- ieu
- If / IfigIf / Ifig
n. pr. Yves.
●(1929) EMPA 16. ne oar Yfig netra eus ar mor. ●(1934) OALD 48/163. Ha nann a-vat, eur c’hoarzaden n’eo ket un éclat de rire an hini ê, mez un sourire. « Yfik, gra eur c’hoarzaden da Data. » Yfik bihan n’ei ket d’ober hô hô hô d’e Data. Eclat de rire a zo bomm c’hoarz en brezoneg diwar ar maez. ●(1974) TDBP III 210. If a oa redet kuit med Jord a zalc’he da galkennata (da grabanata, da flipata) la laeron, tr. « Yves s’était enfui, mais Georges continuait à rouer de coups les voleurs »