Recherche 'ne...' : 270 mots trouvés
Page 1 : de ne (1) à neizhan (50) :- nene
partic. nég. cf. ned
(1) Ne pas.
●(1872) ROU 64b. An ini ne risc netra, na coll na gounid ne ra, tr. «qui ne risque rien, ne gagne rien.»
●(1911) SKRS II 234. tanva eun eurusted n'hen doa ket tanveat abaoue pell amzer.
(2) Ha ne =
●(1904) SKRS I 51. Evit doare, eun dra bennak a ioa a vel dezhi, ha ne oa ket a vel d'ar re all.
- nealneal
adv. =
●(1903) MBJJ 202-203. Neal, ma fautr, a lar d'ean neuze eun Tad Fransiskan a oa ganimp, me 'c'hei da gâd an Tad Smith...
- neandedneanded
f. =
●(1862) JKS 163. beuzet e gweled va neanded. ●164. ez ounn eat dounoc'h evit kent em neanded.
- neant .1neant .1
adj.
(1) Nul.
●(1621) Mc 41. an confession so neant.
(2) Vil, odieux.
●(1530) Pm 32. Nep tra neant no tormanto, tr. «Nulle chose fâcheuse ne vous tourmentera.» ●(1557) B 207. tut neant, tr. «des gens félons.»
(3) (Homme) de rien du tout.
●(1906) BOBL 10 février 73/2d. Erru eo skuiz Breiz-Izel gant deputeed neant ha disliou. ●(1994) MARV xiii 6. (Pleiben) eun tam adjudant laou aze, paotr paour, eun tamm den neant-tre.
(4) Vain.
●(18--) BSG 218. clewet comzo neant.
- neant .2neant .2
s.
(1) Le fait d’être mortel.
●(1863) GOM 219. ha penaus ma alfe beza un dra bennac infinit en den crouet, e ve a dra sur he sempladurez hac he neant.
(2) Néant.
●(1847) FVR 245. rantren ara doûn en neant gant ar memès buhander evel ar gonspiratouryen a zo bet sqoët gant countell-lemm eus al lesenn.
(3) Ober neant : anéantir.
●(1557) B I 801. Mazeu groaet neant gant an tan, tr. «le feu l’a anéanti.»
(4) Lakaat da neant : anéantir, mettre à mort.
●(1557) B I 760. Gant estrenua ez lacahe / E merch euelse da neant, tr. «qu’il mette odieusement sa fille à mort.»
(5) Dismantr da neant : réduire à néant.
●(1557) B I 775. Ha doe gardis en punisso / Da neant eff en dismanto, tr. «Dieu le punira sévèrement, et le détruira.»
(6) Dont da neant : disparaître.
●(1580) G 238. Duet eo da neant ho bandenn, mar deou evalhen zo ennhy, tr. «Leur troupe est anéantie, si c’est ainsi qu’il en est.» ●(1612) Cnf 79b. mar deu an holen da neant, pegant tra ez saller ?
- neantat / neantañ
- neanterezh
- neantet
- neantisañneantisañ
v. pron. réfl. En em neantisañ : s'anéantir.
●(1710) IN I 147. ec'his pa lavarret d'en em neantissa.
- neantizneantiz
f. Anéantissement.
●(1557) B 801. O pebez tourmant dicoantis / Ha teig mechant a neantis, tr. «Oh ! quel tourment effroyable, quel état affreux, quelle ruine.»
●(1728) Resurrection 500. O font en neantis.
- nebneb
pron. cf. nep
I. Pron. ind.
(1) Quiquonque.
●(1360) Hd Tours n° 576 f°119v°. nep na ra mat her da guel / dezouf he hunan he fel « quiconque ne fait le bien tant qu’il peut / à lui-même il manque » ●Sorbonne ms. 791 f°3r°. nep na ra mat her dra guiell / dezo… « quiconque ne fait le bien tant qu’il peut, à lui… » ●(14--) Jer.ms 93. Nep na gallo dybry ere / Roet de grec [de] bugale, / Ha prestet (= impér.) un eyll de guyle, tr. « Quiconque ne pourra manger les siens, / Qu’il (les) donne à sa femme (à ses) enfants, / Et que l’un prête à l’autre » ●(1530) Pm 179. Heman en tensor enoret / Nep a mir guir ne pirill quet, tr. «Ceci est le trésor honoré, / (Tel) que quiconque conserve fidèlement ne périt point.» ●(1575) M 420. Nep á preder an maru, pehiny so garuhaff, tr. « Quiconque médite la mort, qui est très dure. » ●tr. Fleuriot GVB 268 « quiconque médite sur la mort. » ●3570. Nep à preder pep amser anterin, tr. «celui qui médite en tout temps absolument.»
●(1710) IN I 66. nep ho cleo am c’hleo-me.
●(1856) VNA 164. Qui n’a rien en propre, tr. «En nemb n’en dès nitra dehou é hunan.» ●(18--) MILg 320. ra’m mirit, va Doue, d’enoui neb am selaou / enn eur chaogat d’ezho kemend a leuachou.
●(1963) LLMM 99/268. hag an neb a felle dezhañ e gaout diwar yun e ranke sevel beure-mat.
(2) [empl. avec valeur de plur.] (An) neb : ceux qui.
●(1727) HB 11. Nep o devoa naoneguez.
●(1995) BRYV I 133. (Milizag) an neb n'o-doa breur bihan ebed.
(3) Ce qui.
●(1575) M 1665. da nep so terriblaff, tr. «pour ce qu'il y a de plus terrible.»
II. Pron. relat. Qui.
●(13--) Landevennec. amen , deo gratias, pardonet da nep en scriuas, tr. « Amen, Deo Gracias, pardonnez à celui qui l'écrivit ». ●(1530) Pm 61. Map doe roe an tir nep so guiryon, tr. «Le fils du Roi de la terre, qui est loyal.»
●(c.1680) NG 1003-1004. Map Doué, / Nep on croyas.
III. Loc. pron.
(1) Neb piv bennak : quiconque.
●(1612) Cnf 23b. Nep piou penac à coulm an aguilleten, eguit laquat drouc ha malicc entre an priedou. ●27a. Nep piou bennac à ro drouc exempl.
●(1732) GReg 164a. Bien-heureux le pecheur à qui Dieu fait la grace de se relever apres sa chûte, tr. «Guenvidicq nep piou-bennac o veza coüezet ê pec'hed, èn deveus an amser hag ar c'hras da sevel eus e boull da stad vad.» ●209a. Celui qui convoite la femme de son prochain, tr. «Nep piou-bennac (…) a c'hoanta cahout grecq e amesecq.»
(2) An neb piv bennak : quiconque.
●(1869) SAG 120. A-ne-piou bennag en devezo meez ac'hanon-me.
- nebaonnebaon
adv. & s.
(1) Bien entendu, sans doute.
●(17--) EN 691. vid an deiou nebon, pa scouisou er rouly / e retornou dar ger, evid ma maltretin.
●(1850) JAC 137. Va zad a voa bevet seiz vloas ha seiz-uguent, / Ha c'hoas n'em ebate nebon gant e guerent. ●(1857) CBF 38. C'houi zo o vont nebaoun ? tr. «Vous y allez sans doute ?» ●(1864) SMM 61. Kenta tra zo da zeski eo, neb aoun, coms an æl d'an deis ma voue brezel en env. ●(1896) LZBt Meurzh 21. nebaoun gwell stard a vo kas 'nehi [ar c'hiz fall] kuit.
●(1902) TMJG 346. Nebonn, heman a bikè stard an awel 'n he ziouskouarn.
(2) Interj. Or ça ! Allons donc !
●(1879) ERNsup 156. nebaunik, or çà, Trév[érec].
●(1903) ADBr xviii 346. ha hu, Mogi ! Nebonn, heman a bike stard an awel 'n he ziouskouarn. ●(1924) BILZbubr 43-44/1020. Nebon ! nebon ! Izabel. Gouzout a ran ervad penôs ho stad a zo hag a zo bet truezus meurbed.
(3) Ober nebaon : faire des menaces à qqun.
●(1732) GReg 394b. Faire des menaces, parlant des petits enfans qu'on porte sur le bras, tr. « Ober nebaoun. ober bisicq. »
- nebeudnebeud
m.
I. M.
(1) Peu, strict nécessaire.
●(1909) MMEK 226. kountant e oant gant o neubeudik. ●227. roit d'ar paour ar c'hraz da veza kountant gant e neubeudik.
(2) Un peu.
●(1612) Cnf 31b. dibriff vn nebeudic bara, pé vn tostennic eguit souteniff è estomach. ●(1625) Bel 177. an nebeutyc-se à delectation.
●(c.1680) NG 222. un nebet fouen.
●(1907) PERS 10. eun nebeut douar o doa ive.
(3) =
●(1906) KANngalon Eost 174. hag an eil neubeut gant egile a zavo da veza eun tinzor braz. ●(1913) KANNgwital 131/338. tri nebeut hag a dal tri galz.
►
●(18--) SAQ I 75. an eil nebeut a gresk egile.
●(1905) HFBI 302. éguis ma lavaré va zad, (an éil nébeut â gresk éguilé). ●(1958) ADBr lxv 4/512. (An Ospital-Kammfroud) Au proverbe «les petits ruisseaux font les grandes rivières» correspond l'expression usuelle : an eil nebeud a gresk egile.
(4) Un nebeud a-raok : à peu de distance avant.
●(1902) PIGO I 27. Eun nebeudik 'raog ar c'hoat.
II. Loc. adv.
A. temp.
(1) Un nebeud zo : il y a peu (de temps).
●(1906) DIHU 13/225. a houdé un nebed zou.
(2) Un nebeud goude, àr-lerc'h : peu après.
●(1821) SST 242. hac un nebedic arlerh.
●(1903) MBJJ 169. Eun nebeud goude, e oa savet eno eur voskeen. ●(1921) PGAZ 67. Eun nebeut goude, Fanch Ti-Don a ioa var bave Lesneven.
(3) Bep un nebeud : peu à peu.
●(1867) FHB 102/396a. an dud keiz-se a zeuas, beb eun neubeud, da ankounac'haat ho c'hrouer. ●396b. ag erruout beb eun neubeud beteg ober d'ezo eun tam katekiz.
(4) A-benn un nebeud : d'ici peu.
●(1877) BSA 11. Abenn eun nebeut aman c'houi hen desco d'eomp oc'h-unan.
B. spat. War un nebeud : à peu de choses près.
●(1936) FHAB Mezheven 203. Edon en em gavet, war eun nebeud, tost da sant Alar.
- nebeudad
- nebeutnebeut
prép., adv. & adj.
I. Prép.
A.
(1) Peu de, quelques.
●(1659) SCger 91b. peu, tr. «nebeut.»
●(1914) KANNgwital 142/461. Neubeut deveziou araok mervel.
(2) [au plur. & au diminut.] Quelque.
●(1838) OVD 119. coustein e rei d'oh nebedigeu glahar, beah en gorto.
(3) Nebeut bras : très peu.
●(1866) HSH 126. goude beza renet nebeud-bras a amzer.
(4) (Son) peu de.
●(1850) JAC 6. Dre he zellou lubric, he nebeut chastete.
(5) temp. Nebeut zo : il y a peu.
●(1872) GAM 51. Er vro ma edo, betec nebeud a zo.
B. Loc. prép.
(1) War-hed nebeut a, diouzh : non loin de.
●(1964) ABRO 27. ez is etrezek ur menez a save e benn war-hed nebeud ac'hano. ●95. war-hed nebeut diouzhin. ●155. war-hed nebeut diouto. ●(1958) BRUD 4/80. war-hed nebeud diouz chapel ar Roh.
(2) War-bouez nebeut a, diouzh : non loin de.
●(1941) SAV 19/16. War bouez nebeut dioutañ edo Ahez. ●(1964) ABRO 105. war-bouez nebeut diouzh an aod. ●127. Aze, e-barzh ar c'hoad-se, war-bouez nebeud ac'hann.
II. Adv.
A. Peu de gens.
●(1908) PIGO II 21. Nebeut a anaveas histor ar c'haz du. ●(1911) BUAZperrot 882. rag hervez komz Hor Zalver Jezuz-Krist, eleiz a zo galvet da vont d'ar baradoz ha nebeut a ia ebarz.
B. Loc. adv.
(1) Nebeut dre nebeut : peu à peu.
●(1929) FHAB Genver 23. nebeut dre nebeut, an dour a yelo da voged. (...) Nebeut dre nebeut goude-se an holen a ya ivez d'ar strad. ●(1931) FHAB Meurzh 103. Nebeut dre nebeut ez int bet chaseet dre ma teue ar re wenn da c'hounit ar vro.
(2) A nebeut da nebeut : peu à peu.
●(18--) SAQ I 302. Doue a denn diganheomp, a nebeut da nebeut, he holl grasou.
●(1911) BUAZperrot 175. mes a nebeut da nebeut e rinklas hag e kouezas en droug. ●(1915) HBPR 7. Hag ar Feiz a deue, a nebeud da nebeud, da vianaad. ●87. ankounac'haad, a nebeud da nebeud.
(3) Pep a nebeut : peu à peu.
●(1866) FHB 54/14a. mont a ra cuit a tacadou ha peb a nebeut. ●(1866) FHB 58/46a. e sempla ho ialc'h bep a neubet. ●(1866) FHB 62/77b. ha bep a nebeut ez eont aliez var netra.
(4) A nebeut en nebeut : petit à petit.
●(c.1500) Cb 25b. g. petit a petit. b. a neubet en neubet. ●(1621) Mc 95. an drouc desirou se a diminuo a neubeut en neubeut.
(5) Nebeut zo : depuis peu.
●(1906-1907) EVENnot 28. (Priel) Arri ec'h e er ger neubeut zo neuze, tr. depuis peu.»
(6) En nebeut amzer : en peu de temps.
●(1557) B I 169. Me a certiffy ez vihet / En nebeut amser, mar queret, tr. « Je certifie que vous le serez en peu de temps, si vous le voulez. »
III. Attr.
(1) =
●(18--) SAQ II 169. Peger bresk int ha pegen nebeut int goestl d'ober hon eurusted.
(2) Moindre.
●(18--) GUI 5. Ne voe qet nebeut e eston.
(3) Rares.
●(1852-76) FORtoul 564. Neubet e hon nevestio, tr. «Nos nouveautés sont rares.»
- nebeut-ha-nebeutnebeut-ha-nebeut
adv. Peu à peu.
●(1774) AC 183. ret eo ober an operation ma neubeut-a-neubeut, ac a bennadou mes ep re a ners.
●(18--) SAQ I 145. Mez nebeut ha nebeut al loden vad he deuz ranket plega.
●(1907) PERS 90. Ar chapellou-ze a zo bet savet nebeut ha nebeut. ●(1911) BUAZperrot 832. Nebeut a nebeut ar c'homzou-ze a ziskennas doun e kalon Xavier. ●(1911) SKRS II 103. Al lavariou faoz hag ar gevier skignet el leoriou fall a zeu d'en em zila nebeud a nebeud, heb na ve great kalz a van.
- nebeutanebeuta
v. intr. (Mont) war nebeuta : en diminuant.
●(1941) SAV 19/34. War nebeuta, bep eun tammig, eo bet heuliet ar c'hiz.
- nebeutaatnebeutaat
v.
I. V. intr.
(1) Diminuer en nombre, en quantité.
●(1890) MOA 219a. Diminuer, tr. «Nebeutaat (C[ornouaille]).»
●(1910) MAKE 23. Mes jistr an hostiz o veza trenk, an dud a nebeutaas. ●(1925) CBOU 4/59. Ar feiz ze (…) e welomp anezi o nebeutat dre-holl. ●(1932) GUTO 19. é nebeta ou lod ag er madeu. ●(1934) BRUS 58. Diminuer (en nombre), tr. «nebetat.»
(2) Mont war nebeutaat : aller en diminuant.
●(1920) AMJV 106. setu e iea atao an dud var nebeutât gantho. ●(1922) BUBR 22/323. war nebeutât ez a hor marvailhou.
(3) Nebeutaat d'ober udb. : faire qqc. moins souvent.
●(1904) BOBL 15 octobre 3/3c. neubeutaat a ra ar Saozon da brena, dre ma'z int ker [an ougnoun]. ●(1906) BOBL 06 janvier 68/1b. neubeutaat a rea ar barrezioniz da dostaat ouz an ofisou santel. ●(1935) BREI 411/3b. nebeutaat da brena a-ziavêz bro.
II. V. tr. d. Diminuer.
●(1910) BOBL 24 septembre 300/2c. awalc'h evid neubeutaat a galz kalite ar jistr. ●(1919) MVRO 13/1a. mar gall poan unan bennak nebeutaat hon hini. ●(1920) MVRO 44/1a. nebeutaat an deveziou labour gant ar vicherourien.
- nebeutañnebeutañ
adv.
(1) (An) nebeutañ : le moins.
●(1869) FHB 205/385b. ha ne ket ar re ziveza-ma eo a ioa nebeuta prez varnezho nag a valee nebeuta gobius. ●(1866) FHB 62/77b. ar re a guemer an nebeuta tud da vevel.
●(1911) BUAZperrot 790. An holl a gomz eus ar beleg, hag ar re anavez anezan an nebeuta, eo a c'hlabouz anezan ar muia.
(2) Moindre.
●(1906) KPSA 63. gina a rin gant an nebeuta tra.
(3) D'an nebeutañ, da nebeutañ : au moins.
●(1732) GReg 67b. Au moins, tr. «Da vihanã. da nebeutã.»
●(1878) EKG II 49. daou omp da nebeuta. ●50. red d'ezhi da nebeuta tri zroatad evit tizout an neac'h. ●108. kas d'an nebeuta dek den e kevridi. ●(1889) ISV 183. 500 pardoner da nebeuta, 800 da hirra.
●(1911) BUAZperrot 5. eun dek anezo da nebeuta. ●(1921) PGAZ 103. bep daou viz, da nebeuta. ●(1936) PRBD 81. Red e vo, da nebeuta, ober kement all evit yec'het an ene.
(4) A-greiz an nebeutañ : quand on s'y attend le moins.
●(1924) BILZbubr 42/974. Hag a-greiz an nebeuta a-wechou.
(5) Pa soñjer (an) nebeutañ : quand on s'y attend le moins.
●(1903) MBJJ 207. Gwejo all, eun taul gwink, pa zonjet an nebeutan. ●(1911) SKRS II 88. en eun taol kount, pa zonjer nebeuta. ●(1913) ARVG Eost 187. Yennet e ve tud fin ; tapout a reont o lip pa zonjont an nebeuta ; kas divleupan ar re-all, alïes e vent divleupet o-unan.
(6) Da bep nebeutañ : à tout le moins.
●(1766) MM 187-190. c'hui a griè var boes-o-pên / evel en armé a ésên / m'ho c'hlevet d'a bep-nebeuta / tri c'hart-leo rond diouc'h ar bourg-man, tr. «Vous, vous gueuliez à fond de gueule comme une armée de baudets, qu'on vous entendait, à tout le moins, trois quart de lieue au cerne de ce bourg-ci.»
(7) [devant un adj.]
●(1710) IN I 286. ar re nebeuta pompus hac ar re nebeuta glorius hac affætet.
- nebeutoc'hnebeutoc'h
adv.
(1) Moins.
●(1659) SCger 80b. moins, tr. «nebeutoc'h.»
●(1866) FHB 62/79a. gant nebeutoc'h ec'h aller en em loja. ●(1868) SBI II 19. pe eun draïc neubeutoc'h, tr. «ou quelque peu moins.» ●(1889) ISV 403. ar riou a groge nebeutoc'h enho.
►[devant un adj.]
●(1847) FVR 70. lavaret ho pije zoken, e vije deuet ar boan nebeutoc’h pounner. ●(1857) HTB 56. an tan n'eo ket nebeutoc'h gwalluz. ●(1877) BSA 47. ne dlie ket beza nebeutoc'h burzudus. ●(1889) ISV 216. Va c'halon ne vezo ket nebeutoc'h eveziant oc'h coms Doue.
●(1962) TDBP III 155. Ha ma n'ho-peus ket klevet, n'eo ket nebeutoh gwir, et si vous ne l'avez pas entendu dire, ce n'en est pas moins vrai.
(2) Nebeutoc'h a : moins de.
●(1847) MDM 64. nebeutoc'h a follenteziou. ●(1868) FHB 153/388b. ma vezo nebeutoc'h a zislonkerien... ●(1889) ISV 11-12. ne gavimp ket nebeutoc'h a leac'h d'en em estlami.
●(1907) AVKA 57. A bep ma kresko rouantelez Jesus er bed, ho devo nebeutoc'h a veli war an dud. ●(1929) FHAB C'hwevrer 52. Mat e vije, en hor bro, ober nebeutoc'h a winiz ha muioc'h a chatalerez. ●(1933) FHAB Genver 10. e vezo neubeutoc'h a viziadou, a zournadou, a friadou en ho touez.
(3) Nebeutoc'h eget : moins que.
●(1909) FHAB Kerzu 356. an Emgleo a ielo dirak an dribunal en ho ano dezho oll. Nebeutoc'h eget eun den he unan e vezo en entremar evit kemeret samm eur procez ha gouzanv ar c'holl, ma koller.
(4) Nebeutoc'h-nebeutañ : de moins en moins.
●(1914) FHAB Mae 157. Ho pugel a vrouilho nebeutoc'h nebeuta dre ma kresko.
(5) Na muioc'h na nebeutoc'h : ni plus ni moins.
●(1906) KPSA 182. Aotrou Persoun, eur c'hoariel eo, na muioc'h na nebeutoc'h, a roit ali d'in da ober.
●(1959) BRUD 7/17. Hag e-leh yod kerh e vez awechou d’an hini a gar, kaviar, a zo, na muioh na nebeutoh, viou pesked esturjon.
(6) Muioc'h pe nebeutoc'h : plus ou moins.
●(1878) EKG II 260. Eur bloavez muioc'h pe nebeutoc'h var an douar, petra a ra ze ?
●(1911) SKRS II 188. en hor bro Breiz Izel, e tigouez ar memez tra muioc'h pe nebeutoc'h.
(7) Moindre.
●(1659) SCger 80a-b. moindre, tr. «nebeutoc'h.»
- neblec'hneblec'h
adj.
(1) Nulle part.
●(1499) Ca 144a. Neplech. g. nullepart. ●(1621) Mc 97. Ha nepret nep lech ne pec'hy.
●(17--) EN 145-146. noufed qued caed guel / ebars en Toul louse, na ne blech er hartier, tr. «vous ne sauriez trouver meiux / dans Toulouse, ni nulle part dans le quartier.»
(2) E neblec'h : nulle part.
●(1878) EKG II 2. n'oa den var vale e neb leac'h.
- nec'h .1nec'h .1
m., adv. & prép. –ioù
I. M.
(1) Haut.
●(1732) GReg 489a. Haut, le haut, au-dessus de nous, tr. «neac'h. an neac'h. an nec'h.»
●(1878) EKG II 50. red d'ezhi da nebeuta tri zroatad evit tizout an neac'h.
(2) [au plur.] Les pays situés à l'est.
●(1908) FHAB Meurzh 94. eur guchennig anezo zo bet paket du-ze en neac'hiou.
II. Loc. adv.
(1) D'an nec'h : en haut.
●(1499) Ca 54b. Danknech. g. enhault.
●(1732) GReg 489a. En haut, tr. «D'an neac'h.»
●(1862) BBR 146. Pach ar roue 'vel ma klevaz, / Gant ar vins d'an nec'h a bignaz, tr. «Le page du roi, à ces mots, monta l'escalier tournant.» ●(1878) EKG II 62. Soudarded, savit buan d'an nec'h ! ●125. hag e kleven, dre c'hinou ar skalier, ar zoudarded o tont d'an neac'h.
●(1905) BOBL 04 novembre 59/3a. An neb a duf d'an nec'h, a gwez e vaouz en dro var e fri.
(2) Diouzh an nec'h, eus an nec'h, a'n nec'h : d'en haut.
●(1499) Ca 9a. Anknech dan tnou. g. de haut en bas.
●(1732) GReg 489a. D'en haut, tr. «Eus an neac'h. diouc'h an nec'h.»
●(1878) EKG II 162. destum an dour glao a zired euz an neac'h.
(3) Dre an nec'h : par le haut.
●(1732) GReg 489a. Par le haut, tr. «Dre an nec'h.»
III. Loc. prép.
(1) E(n) nec'h : en haut de.
●(1877) EKG I 278. enn neac'h ar zao.
●(1907) PERS 169. e neac'h an delechou.
(2) En nec'h da : en haut de, dans la partie haute (de la ville, etc.).
●(1877) EKG I 277. enn neac'h d'an diskenn.
●(1924) FHAB Mezheven 222. en nec'h da gêr.
(3) [empl. comme épith.] En tu nec'h da : en haut de.
●(1926) FHAB Mezheven 222. Eun hanter leo en tu nec'h da Gemper.
- nec'h .2nec'h .2
m. –ioù
(1) Inquiétude.
●(1575) M 2350. Da bout en poan ha nech : ha rech dre é pechet, tr. «Pour être en peine et ennui et douleur à cause de son péché.»
●(1732) GReg 17a. Affliction, peine de l'esprit, tr. «nec'h. p. nec'hyou.» ●146b. Chagrin, tristesse, ennuy, mélancolie, tr. «nec'h. p. nec'hyou.» ●(1792) BD 3211. vn nech a lequet bars er bet, tr. «Vous provoquez de l'inquiétude dans le monde.»
●(1847) FVR 202. perak en devoa dalc'het keid all ann nec'h-ze war he galoun.
●(1907) AVKA 143. pelec'h et da lakât o nec'h gan ar bara a vank deoc'h ?
(2) Kaout nec'h : être inquiet.
●(1868) KMM 214. va spered ne oa ket eaz, nec'h em boa.
(3) Kaout nec'h gant : être inquiet par rapport à.
●(1908) KMAF 52. Arabad kaout nec'h gant-se...
(4) Kemer nec'h : s'inquiéter.
●(1880) SAB 182. arabat kemer re a dregass, re a nec'h ac a zafar er bed-ma.
●(1907) AVKA 190. te a gemer nec'h ha tregas evid ober stâl drao. ●(1955) STBJ 107. Hag a-wechou, pa gemere nec'h en dro, e klaske ober e orius adarre.
(5) Ober nec'h da ub. : inquiéter qqn.
●(1877) EKG I 239. na den goude-ze ne deuaz da ober nec'h da baotred Plougerne.
(6) Bezañ en nec'h : être inquiet.
●(17--) ST 40. Ma speret zo en nec'h, tr. «Mon esprit est inquiet.»
(7) Peur.
●(18--) SAQ II 194. Ar paour hen deuz neac'h da gaout naoun.
●(1957) BRUD 2/39. Neh he-devoa rag e veli.
(8) Chagrin.
●(1659) SCger 21a. chagrin, tr. «nec'h.»
- nec'hamant nec'hamant
m. –où
(1) Inquiétude.
●(1732) GReg 17a. Affliction, peine de l'esprit, tr. «nec'hamand. p. nec'hamanchou.» ●146b. Chagrin, tristesse, ennuy, mélancolie, tr. «nec'hamand. p. nec'hamanchou.» ●(1741) RO 867. un nehamant vras.
●(1864) SMM 153. hen pehini en deus tremenet dre guement a nec'hamanchou. ●(1889) ISV 367. evit tremen he nec'hamant, en em lakeas da c'hoari gant he c'havrik.
●(1907) PERS 95. N'o pet ket a nec'hamant. ●(1924) BILZbubr 38/841. Nec'hamant d'ar vamm. ●(1943) FATI 81. daoust d'e nec'hamañchou.
(2) Embarras.
●(1826/31) PPA 21. pebeus nehaman devoa oma, tr. «quel embarras éprouva celle-ci.»
(3) Kemer nec'hamant : s'embarrasser.
●(1909) KTLR 111. ne gemeras ket nemeur a nec'hamant.
(4) En em zilamm a nec'hamant : se tirer d'embarras.
●(18--) AID 250. evit en eur dilam a nehamant, tr. «pour me tirer d'embarras.»
(5) plais. Eau dans le vin.
●(1732) GReg 184a. Prenez du vin pur, ma commere, & n'y mettez point d'eau, tr. «Qimirit couraich, va c'houmer, la lesit ar gridyen, ou, an nec'hamand. Phrase de Landivizyau.»
- nec'hañsnec'hañs
f. –où
(1) Inquiétude.
●(1792) CAg 149. Me chervig' men Doué hemb nehance.
●(1838) OVD 268. un taul néhance benac. ●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 66. péh quer bras oé en néhance e oé ar hur pèn ahont.
●(1913) AVIE 108. néhanseu er bed, lorbereh er madeu, plijadurieu ar vuhé hag en hoantadenneu aral. ●(1925) VINV 2. Sorbet oen arré get en nehanseu-sé. ●(1939) RIBA 130. néhans ha néhans vras.
(2) Ober nec'hañs da ub. : inquiéter qqn.
●(1856) GRD 355. Perpet é peah, nitra ne hra néhance dehou.
(3) Kemer nec'hañs : s'inquiéter.
●(1921) GRSA 289. Ne geméret ket néhans, Nasien, a zivout hou mab. ●(1922) EOVD 145. hemb kemér néhans na kol hou pen.
- nec'hañsal / nec'hañsiñnec'hañsal / nec'hañsiñ
v.
I. V. intr. S'inquiéter.
●(1919) BSUF 12. Uisant e oé néhanset bras. ●(1921) GRSA 238. ne gousk ket, nehansein ne laran ket. ●290. néhansal a zivout Chélidoann. ●(1939) RIBA 131. ne uélan ket-mé éh es léh deoh hui de nehansal.
II. V. tr. d.
(1) Inquiéter.
●(1744) L'Arm 201b. Inquieter, tr. «Néhancein.»
(2) Importuner.
●(1790) MG 70. en nan em hontraign de néhancein tud-aral. ●71. néhancein en dud pihuiq. (…) En Eutru-Doué e vènn bout néhansét.
●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 46. ne oé quet bràu dehai nehansein (...) un dén couh. ●(1856) VNA 193. l'occasion de vous importuner, tr. «en tu d'hou néhancein.» ●(1856) GRD 359. mar da ur chonge benac de néhancein hou spered.
●(1907) VBFV.bf 55b. néhansein, v. a., tr. «chagriner, inquiéter, importurner.»
III. V. pron. réfl. En em nec'hañsiñ.
(1) S'inquiéter.
●(17--) VO 17. petra e tall deign boud attàu doh hum néhancein ?
●(1825) COSp 288. ne gollamp quet en amzer doh hum néhancein. ●(1838) OVD 71. hemb hum néhancein. ●(1856) GRD 17. A pe vér clan, hum néancein, hum anquinein e rér.
●(1908) AVES 56. Ne iet ket enta d'hum néhansein. ●(1913) AVIE 270. dihoallet ag um nehansein. ●(1922) EOVD 18. doh hum néhansein, hum dreboulein ha memb é kol kalon.
(2) En em nec'hañsiñ gant : s'inquiéter de.
●(1838) OVD 146. hui e hum néhance hag e hum dreboule guet hilleih a dreu.
●(1907) BSPD I 39. N'hum néhansé ket get petra en devehé hum vaget hag hum husket. ●(1913) AVIE 188. té um néhans hag um dreboul get éleih a dreu. ●(1922) EOVD 150. Be zou un diforh bras étré éùéhein én aférieu hag hum néhansein geté.
- nec'hañsusnec'hañsus
adj.
(1) Inquiétant.
●(1744) L'Arm 201b. Inquiet, te, Inquietant, te, tr. «Néhançuss.» ●(1790) Ismar 57. eit ne glasquehèmb quet er madeu ag er béd guet un hærr néhançus.
●(1825) COSp 243. ur chonge chiffus ha néhançus.
(2) Importun.
●(1790) Ismar 116. un dén néhançus.
●(1838) OVD 110. ur geah intanvès grignous, chiffus, colèrus ha néhançus bet en deuéhan poénd. ●(1844) LZBg 2l blezad-2l lodenn 111. in e oé quer curius ha quen néhançus.
●(1907) VBFV.bf 55b. néhansus, tr. «embarrassant, fâcheux, importun, chagrin.»
- nec'hek
- nec'hetnec'het
adj. Inquiet.
I.
●(1868) FHB 181/195a. ne ket an dra-ze hen lakea nec'heta. ●(1878) EKG II 3. Guelet a ran var ho penn un ear nec'het.
●(1902) PIGO I 179. Personik a oa nec'het. ●(1911) SKRS II 259. unan hag a zeblante beza guall nec'het.
II.
(1) Bezañ nec'het evel sant Pêr gant e bec'hed : voir sant.
(2) Bezañ nec'het evel sant Pikorn an halegenn gamm : voir sant.
(3) Bezañ nec'het evel ur c'hi war ur c'hravazh : voir ki.
(4) Bezañ nec'het evel an diaoul war ur c'hravazh : voir diaoul.
(5) Bezañ nec'het evel an diaoul gant e bec'hed : voir diaoul.
(6) Na vezañ nec'hetoc'h gant udb. eget gant e votez kentañ : voir botez.
- nec'hetanec'heta
v. intr. Mont war nec'heta : s'inquiéter.
●(1941) SAV 19/40. War drista ha war nec'heta e oa aet ivez ar sellou.
- nec'hiñnec'hiñ
v.
I. V. tr. d.
(1) Inquiéter.
●(1530) J p. 123b. Ma emeux vn bech am nech cals / Affaut gouzout clouar e doare, tr. «je tombe sous le poids du chagrin, faute de bien connaître son sort.»
●(1732) GReg 17a. Affliger, tr. «nec'hi. pr. nec'het.» ●147a. Chagriner, tr. «Nec'hi ar reall.»
(2) Molester, importuner, tourmenter.
●(1659) SCger 80a. molester, tr. «nec'hi.»
II. V. intr. S'inquiéter.
●(1727) HB 267. Hy a nec'he hac a scrige / E boanyou cruel pa vele !
●(c.1825/30) AJC 6420. ecomansis da nehin. ●(1869) KTB.ms 14 p 95. n'oc'h euz ket ezom da nec'hi.
●(1909) NOAR 85. Gwreg ar pesketaer a nec'he o c'hedal. ●(1940) LZBl Gouere/Eost 343. Leon ne jom ket da nec'hi o klask gouzout ar pez en deus d'ober.
III. V. pron. réfl. En em nec'hiñ : s'inquiéter.
●(1732) GReg 62a. S'attrister, tr. «en em nec'hi. pr. en em nec'het.» ●147a. Se chagriner, tr. «Hen em nec'hi. hem nec'hi. ppr. hem nec'het.»
●(1862) JKS 315. en em laouenaat pe en em nec'hi a ra pa zeu da c'hounid pe da goll eun dra bennag. ●(18--) SAQ I 144. en em jala 'reont, en em nec'hi awalc'h.
- nec'hus
- nedned
part. verb. négat. Ne pas. cf. ne
●(897) MSvbr IV Angers 477, f° 65a, main A (DGVB 266b). net ir uei lei lux earum, cit ni-s guilom ni (ms : netiruei lei luxeār ciṇtnis guilomni), tr. « (la lumière des astres fait défaut), non que serait plus petite leur lumière, bien que nous la voyions plus nous ». ●note Herve Bihan : pour le contexte voir sous -s.
●(1499) Ca 144a. Nedeu hoaz. g. non pas encores. ●(1557) B I 799. Allas allas cals diblasdet / Eu bout gant tourmant dismantet / An roe affet nedeux quet sy / Ny so en fin orfelinet / Ouz guelet honn penn dispennet / Disgroatet eu net ycomedy, tr. « Hélas ! hélas ! quelle horreur, de voir le roi ainsi foudroyé ! Nous voilà orphelins, notre chef est perdu ; Nicomédie est ruinée. » ●(1575) M 1895. nedeux mar, tr. «il n’y a pas de doute.» ●2064. nedeux spy bizhuicquen, tr. «il n’y a d’espoir jamais.»
●(1766) MM 201-205. (fragment, cahier) buanoch ivit nedoant antret.
- NedelegNedeleg
m.
(1) Noël.
●(1499) Ca 144a. Nedelec. g. nouuel. ●(1576) H 25. A dezrou an aduent bede nedelec. ●26. A nedelec bede an chandelour hac an pasch bede an dreindet, tr. « From Christmas until the Candlemas and from Easter until Trinity Sunday. » ●30. Adal an aduent bede nedelec ez lauarer an oraeson man, tr. « From the Advent until Christmas this prayer is said. » ●(1633) Nom 226a. Natalis Christi : iour de Noël : dez Nedelec.
●(1659) SCger 83b. Noel, tr. «Nedelec.» ●161a. Nedelec, tr. «Noel.» ●(1732) GReg 654a. De la nége au commencement de l'hyver fait du bien au blez, tr. «Erc'h qent nedelecq, / Teil èr segalecg.» ●658a. Noel, Fête de la Nativité de Nôtre Seigneur, tr. «nedelecq. Van[netois] Nendelecq. nandelecq.»
●(1889) ISV 33. ember ema Nedelec, ha n'or bezo ket a eteo da lacat en tân.
●(1904) DBFV 168b. Nandeleg, m., tr. « Noël. » ●169b. Nendeleg, Nandeleg, m., tr. « Noël. »
(2) An Nedeleg : Noël.
●(1847) FVR 268. deiz foar ann Nedelek e oe lekeat enn diskouez war eur chafod savet war al leur-ger. ●(1867) BUE 144. goelio ann Nedelek.
●(1903) MBJJ 129. Noz an Nedelek. ●(1906) HPSA 59. De houil en Nendelek. ●(1920) LZBt Meurzh 18. arôk an Nedeleg ? ●(1929) EMPA 5. A-benn an Nedeleg kenta em bo echu da zeski gwriât. ●(1934) KOMA 69. da ze an Nedelek. ●(1958) LLMM 65/14. Noz an Nedeleg !
(3) Kef Nedeleg : bûche de Noël.
●(1896) GMB 525. pet[it] tréc[orois] kef Nédelek, tr. «bûche de Noël.»
(4) Kraou Nedeleg : crèche de Noël.
●(1870) FHB 308/370a. craou nedelec.
●(1949) KROB 9/14. ar c'hrevierigou Nedeleg.
(5) Tad-kozh Nedeleg : le père Noël.
●(1905) FHAB Du/Kerzu 178. Ha pa deu noz ar pelgen, Tad koz Nedeleg a deu a deu da ober he dro evit gouzout a fur eo ar vugale. ●(1949) KROB 9/15. gant an tad-koz Nedeleg e-unan.
- NedigNedig
n. pr. Diminutif de Janedig.
●(1939) KTMT 141. daoust m'he deus bremañ Nedig nebeutoc'h a hast, diouz gwelout, ouz Gwennael.
- negneg
voir heg
- negad
- negennnegenn
voir nagenn
- negezetnegezet
adj.
(1) Affaibli par manque de nourriture.
●(1927) GERI.Ern 412. negezet p. (homme, animal) qui a des privations, est mis à la ration (î[le] de B[atz].» ●(1931) VALL 624b-625a. mis à la demi-ration, tr. «negezet (et réduit par les privations) L[éon].» ●(1942) VALLsup 4a. Affaibli par le besoin de manger, tr. «negezet.»
(2) Rabougri, mal déveloopé.
●(1931) VALL 614b. Rabougri surtout par mauvais développement, tr. «negezet L[éon].»
- negeziñ / negezañnegeziñ / negezañ
v.
I. V. tr. d.
(1) Rationner.
●(1931) VALL 625a. Rationner, tr. «negezi L[éon].»
(2) Chiffonner, gâcher (du papier).
●(1868) FHB 191/277a. Ha Yannik tenna eus he c'hodel un tam paper, an hanter eus eul lizer e oa ; negeza anezhan ken en doa kemeret furm un inkin.
●(1942) VALLsup 8a. S'amuser à gâcher du papier, tr. «negeza L[éon] paper.»
(3) Écraser, tuer.
●(1963) EGRH II 147. negeiñ v., tr. « écraser, tuer. »
II. V. intr. Languir.
●(1931) VALL 418a. Languir, tr. «negezi L[éon].»
- negitnegit
[équivalent du gallois nogyd, noged, GVB 250, GPCY 2595c] cf. eget
local. prép. [après un compar. de supériorité] Que.
●(1909-1910) BROU 232. Que (compar.), tr. « Égit /Egit/ » ●Souvent on dit Negit. Brassoc’h eo ar re-man negit ar re-ze.
- neglijañsneglijañs
f. Négligence.
●(1621) Mc 7. euit se ne nem excusaff à negligancc. ●9. Mar deux bet negligancc ves hon costez, hoguen é deuruout à propos deliberet. ●32. an polution so anduret en dihun dre é deffaut hac é negligancc prop.
- neglijant
- negr
- neidagliouneidagliou
adv. Se dit lorsque qqn a mis ses chaussures en intervertissant droite et gauche.
●(1936) IVGA 159. Per Fifiou ha 'n eus lakaet e votou neidagliou.
- neinnein
m.
(1) Faîte.
●(1633) Nom 142a. Fastigium, culmen : le feste, coupet d'vn édifice, le frontispice : neïn an ty, an barr ves an ediffiçc.
●(1659) SCger 111b. sommet de la maison, tr. «nein an ti.» ●haut de l'arbre, tr. «nein, pe lein, pe blinchen ar vezen.» ●(1732) GReg 168b-169a. Cime, ce qui est le plus haut élevé dans un Bâtiment, tr. «nein an ty.» ●395b. Faite, la plus haute partie d'une maison, tr. «nein un ediviçz.» ●874b. Sommet, tr. «néyn.»
●(1871) FHB 310/386b. evel eun ti azaleg al leur beteg an ein.
●(1923) KNOL 150. diou skabell ken entanet ma'z ea beteg an nein ar flamin anezo. ●(1988) TIEZ II 122. Les pannes (livenn) prennent appui sur les arbalétriers : deux sur chaque versant, une cinquième (an nein) dans la fourche du faîtage ou au sommet du poinçon.
(2) Cime, sommet.
●(1732) GReg 169a. La cime d'une montagne, tr. «nein ar menez.»
- neinboent
- neioa
- neizhneizh
m. –ioù, –i
I. Nid.
●(1633) Nom 37a. Nidus, cunabula auium : nid, nid d'oiseau : neïz labouçc. ●Alcedo : alcyon, petit oiseau faisant son nid sur la mer : alcion, vn eznicq bihan á gra ez neiz voar bord an mor.
●(1659) SCger 83b. nid, tr. «neiz.» ●161a. neiz, tr. «ni.» ●(1732) GReg 657a. Nid, tr. «neiz. p. neizyou. van[netois] neh. p. nehyëu.»
●(1838) OVD 158. En eined hanhuet alcion e vatisse ou néh én ur fæçon admirable. ●(1849) LLB 772. tenet ag ou nehieu. ●(1856) VNA 24. un nid, tr. «un Néh.» ●(18--) SBI I 54. Clasket nezio d'hê da dovi, tr. «Et je leur ai procuré des nids pour pondre...»
●(1903) MOAO 30. neidi gouez.
II. par ext.
(1) Nid (d'un petit mammifère).
●(18--) SAQ II 90. neichou logod ebarz.
●(1910) MAKE 57. neiz al logoden. ●(1941) FHAB Genver 6. eun neiz kaz-koad.
(2) (apiculture) Essaim.
●(1906) GWEN 18. penoz ober neiziou gwenan.
(3) Nid d’insectes.
●(1499) Ca 104b. g. nit dicelle mouche b. nez an guespedenn.
●(1867) LZBt Genver 229. war eunn nech merien.
●(1908) FHAB Genver 30. eur gruzuilh verrien en he neiz.
(4) par iron. Neizh filip : petite fourchée de paille.
●(1942) FHAB Gwengolo/Here 198. «Petra 'zeu ganeoc'h 'ta paotred ? neiziou filip !
III. sens fig.
(1) Cachette.
●(1915) HBPR 222. Labourad a ran evit kaout neizou ar veleien a govez.
(2) Sexe de la femme.
●(1580) G 673-674. Ne stouheñ, ne quemerheñ mez evyt reyf da galant da stryzaf / Nac oude mar huerou ha pervers me roy ma neyz dezaf, tr. «Je ne veux pas m'humilier, ni avoir honte de donner à un amant à étreindre / Tu as beau être amer et grave, je lui donnerai mon nid.»
(3) Neizhioù-logod : varices.
●(1903) CDFi août-septembre (d’après KBSA 62). Ha pa’m eus neiziou logod eo d’in mont da c’haloupat kamboulou marteze.
(4) Neizhioù-logod : frisures sur le front.
●(1732) GReg 438b. Parlant des frisures d’une coëffure sur le front, on dit burlesquement : Neizyou logod.»
(5) enfant. Un neizh kañkañ : étron.
●(1975) LIMO 02 août. nen doè meid flutein èl er merhed eid gobér é «nèh-kan-kan». ●Nèh kan-kan, expression populaire équivalent à «sentinelle» dans un certain sens. ●(1982) LIMO 4 juin. En dachennig lèh maen em zivèhè er paotr pe er plah e zè de vout «un nèh kankan». ●Neh kankan, tr. «sentinelle.»
IV.
(1) Klask neizhioù pig : regarder en l’air.
●(1912) MELU XI 312 (T-Koadoud). Klas nejo pig, tr. E. Ernault «Chercher des nids de pie, regarder en l'air (Coad[out].)»
(2) Gwelet/Kavout un neizh logod e skouarn ar c'hazh : jamais.
●(1878) SVE 499. Eun dra ha n'eo ket bet gwelet biskoaz / Eo un neiz logod e skouarn eur c'haz.
●(1936) IVGA 210 (Ki) Y. Drezen. Da gredi a rin, pa gavin eun neiz logod e skouarn ar c'haz.
(3) Diskoachañ ar voualc'h war he neizh : voir moualc'h.
(4) Klask vioù e neizhioù warlene : voir vi.
(5) Klask viou e neizhioù kozh : voir vi.
(6) En em glevet evel daou vi en un neizh : voir vi.
- neizhañneizhañ
voir neizhiañ