Devri

Recherche 'ne...' : 270 mots trouvés

Page 1 : de ne (1) à neizhan (50) :
  • ne
    ne

    partic. nég. cf. ned

    (1) Ne pas.

    (1872) ROU 64b. An ini ne risc netra, na coll na gounid ne ra, tr. «qui ne risque rien, ne gagne rien.»

    (1911) SKRS II 234. tanva eun eurusted n'hen doa ket tanveat abaoue pell amzer.

    (2) Ha ne =

    (1904) SKRS I 51. Evit doare, eun dra bennak a ioa a vel dezhi, ha ne oa ket a vel d'ar re all.

  • neal
    neal

    adv. =

    (1903) MBJJ 202-203. Neal, ma fautr, a lar d'ean neuze eun Tad Fransiskan a oa ganimp, me 'c'hei da gâd an Tad Smith...

  • neanded
    neanded

    f. =

    (1862) JKS 163. beuzet e gweled va neanded. ●164. ez ounn eat dounoc'h evit kent em neanded.

  • neant .1
    neant .1

    adj.

    (1) Nul.

    (1621) Mc 41. an confession so neant.

    (2) Vil, odieux.

    (1530) Pm 32. Nep tra neant no tormanto, tr. «Nulle chose fâcheuse ne vous tourmentera.» ●(1557) B 207. tut neant, tr. «des gens félons.»

    (3) (Homme) de rien du tout.

    (1906) BOBL 10 février 73/2d. Erru eo skuiz Breiz-Izel gant deputeed neant ha disliou. ●(1994) MARV xiii 6. (Pleiben) eun tam adjudant laou aze, paotr paour, eun tamm den neant-tre.

    (4) Vain.

    (18--) BSG 218. clewet comzo neant.

  • neant .2
    neant .2

    s.

    (1) Le fait d’être mortel.

    (1863) GOM 219. ha penaus ma alfe beza un dra bennac infinit en den crouet, e ve a dra sur he sempladurez hac he neant.

    (2) Néant.

    (1847) FVR 245. rantren ara doûn en neant gant ar memès buhander evel ar gonspiratouryen a zo bet sqoët gant countell-lemm eus al lesenn.

    (3) Ober neant : anéantir.

    (1557) B I 801. Mazeu groaet neant gant an tan, tr. «le feu l’a anéanti.»

    (4) Lakaat da neant : anéantir, mettre à mort.

    (1557) B I 760. Gant estrenua ez lacahe / E merch euelse da neant, tr. «qu’il mette odieusement sa fille à mort.»

    (5) Dismantr da neant : réduire à néant.

    (1557) B I 775. Ha doe gardis en punisso / Da neant eff en dismanto, tr. «Dieu le punira sévèrement, et le détruira.»

    (6) Dont da neant : disparaître.

    (1580) G 238. Duet eo da neant ho bandenn, mar deou evalhen zo ennhy, tr. «Leur troupe est anéantie, si c’est ainsi qu’il en est.» ●(1612) Cnf 79b. mar deu an holen da neant, pegant tra ez saller ?

  • neantat / neantañ
    neantat / neantañ

    v. tr. d. Anéantir.

    (1499) Ca 143b. Neantat g. enneanter.

    (1732) GReg 4b. Abolir, détruire, anéantir, tr. «Neanta. pr. neantet.» ●(1790/94) PC I 198. Neantomp emezo da viquen – Oll galiteou an noblanç.

  • neanterezh
    neanterezh

    m. Choses sans valeur.

    (1905) BOBL 15 juillet 43/2c. na zeu gantô [ar journalou] nemed baligellou, neanterez ! ●(1905) BOBL 09 décembre 64/1b. evit lavaret neanterez.

  • neantet
    neantet

    adj. Anéanti.

    (1839) BSI 14. gant ur galoun humbl ha neantet.

  • neantisañ
    neantisañ

    v. pron. réfl. En em neantisañ : s'anéantir.

    (1710) IN I 147. ec'his pa lavarret d'en em neantissa.

  • neantiz
    neantiz

    f. Anéantissement.

    (1557) B 801. O pebez tourmant dicoantis / Ha teig mechant a neantis, tr. «Oh ! quel tourment effroyable, quel état affreux, quelle ruine.»

    (1728) Resurrection 500. O font en neantis.

  • neb
    neb

    pron. cf. nep

    I. Pron. ind.

    (1) Quiquonque.

    (1360) Hd Tours n° 576 f°119v°. nep na ra mat her da guel / dezouf he hunan he fel « quiconque ne fait le bien tant qu’il peut / à lui-même il manque » ●Sorbonne ms. 791 f°3r°. nep na ra mat her dra guiell / dezo… « quiconque ne fait le bien tant qu’il peut, à lui… » ●(14--) Jer.ms 93. Nep na gallo dybry ere / Roet de grec [de] bugale, / Ha prestet (= impér.) un eyll de guyle, tr. « Quiconque ne pourra manger les siens, / Qu’il (les) donne à sa femme (à ses) enfants, / Et que l’un prête à l’autre » ●(1530) Pm 179. Heman en tensor enoret / Nep a mir guir ne pirill quet, tr. «Ceci est le trésor honoré, / (Tel) que quiconque conserve fidèlement ne périt point.» ●(1575) M 420. Nep á preder an maru, pehiny so garuhaff, tr. « Quiconque médite la mort, qui est très dure. » ●tr. Fleuriot GVB 268 « quiconque médite sur la mort. » ●3570. Nep à preder pep amser anterin, tr. «celui qui médite en tout temps absolument.»

    (1710) IN I 66. nep ho cleo am c’hleo-me.

    (1856) VNA 164. Qui n’a rien en propre, tr. «En nemb n’en dès nitra dehou é hunan.» ●(18--) MILg 320. ra’m mirit, va Doue, d’enoui neb am selaou / enn eur chaogat d’ezho kemend a leuachou.

    (1963) LLMM 99/268. hag an neb a felle dezhañ e gaout diwar yun e ranke sevel beure-mat.

    (2) [empl. avec valeur de plur.] (An) neb : ceux qui.

    (1727) HB 11. Nep o devoa naoneguez.

    (1995) BRYV I 133. (Milizag) an neb n'o-doa breur bihan ebed.

    (3) Ce qui.

    (1575) M 1665. da nep so terriblaff, tr. «pour ce qu'il y a de plus terrible.»

    II. Pron. relat. Qui.

    (13--) Landevennec. amen , deo gratias, pardonet da nep en scriuas, tr. « Amen, Deo Gracias, pardonnez à celui qui l'écrivit ». ●(1530) Pm 61. Map doe roe an tir nep so guiryon, tr. «Le fils du Roi de la terre, qui est loyal.»

    (c.1680) NG 1003-1004. Map Doué, / Nep on croyas.

    III. Loc. pron.

    (1) Neb piv bennak : quiconque.

    (1612) Cnf 23b. Nep piou penac à coulm an aguilleten, eguit laquat drouc ha malicc entre an priedou. ●27a. Nep piou bennac à ro drouc exempl.

    (1732) GReg 164a. Bien-heureux le pecheur à qui Dieu fait la grace de se relever apres sa chûte, tr. «Guenvidicq nep piou-bennac o veza coüezet ê pec'hed, èn deveus an amser hag ar c'hras da sevel eus e boull da stad vad.» ●209a. Celui qui convoite la femme de son prochain, tr. «Nep piou-bennac (…) a c'hoanta cahout grecq e amesecq.»

    (2) An neb piv bennak : quiconque.

    (1869) SAG 120. A-ne-piou bennag en devezo meez ac'hanon-me.

  • nebaon
    nebaon

    adv. & s.

    (1) Bien entendu, sans doute.

    (17--) EN 691. vid an deiou nebon, pa scouisou er rouly / e retornou dar ger, evid ma maltretin.

    (1850) JAC 137. Va zad a voa bevet seiz vloas ha seiz-uguent, / Ha c'hoas n'em ebate nebon gant e guerent. ●(1857) CBF 38. C'houi zo o vont nebaoun ? tr. «Vous y allez sans doute ?» ●(1864) SMM 61. Kenta tra zo da zeski eo, neb aoun, coms an æl d'an deis ma voue brezel en env. ●(1896) LZBt Meurzh 21. nebaoun gwell stard a vo kas 'nehi [ar c'hiz fall] kuit.

    (1902) TMJG 346. Nebonn, heman a bikè stard an awel 'n he ziouskouarn.

    (2) Interj. Or ça ! Allons donc !

    (1879) ERNsup 156. nebaunik, or çà, Trév[érec].

    (1903) ADBr xviii 346. ha hu, Mogi ! Nebonn, heman a bike stard an awel 'n he ziouskouarn. ●(1924) BILZbubr 43-44/1020. Nebon ! nebon ! Izabel. Gouzout a ran ervad penôs ho stad a zo hag a zo bet truezus meurbed.

    (3) Ober nebaon : faire des menaces à qqun.

    (1732) GReg 394b. Faire des menaces, parlant des petits enfans qu'on porte sur le bras, tr. « Ober nebaoun. ober bisicq. »

  • nebeud
    nebeud

    m.

    I. M.

    (1) Peu, strict nécessaire.

    (1909) MMEK 226. kountant e oant gant o neubeudik. ●227. roit d'ar paour ar c'hraz da veza kountant gant e neubeudik.

    (2) Un peu.

    (1612) Cnf 31b. dibriff vn nebeudic bara, pé vn tostennic eguit souteniff è estomach. ●(1625) Bel 177. an nebeutyc-se à delectation.

    (c.1680) NG 222. un nebet fouen.

    (1907) PERS 10. eun nebeut douar o doa ive.

    (3) =

    (1906) KANngalon Eost 174. hag an eil neubeut gant egile a zavo da veza eun tinzor braz. ●(1913) KANNgwital 131/338. tri nebeut hag a dal tri galz.

    (18--) SAQ I 75. an eil nebeut a gresk egile.

    (1905) HFBI 302. éguis ma lavaré va zad, (an éil nébeut â gresk éguilé). ●(1958) ADBr lxv 4/512. (An Ospital-Kammfroud) Au proverbe «les petits ruisseaux font les grandes rivières» correspond l'expression usuelle : an eil nebeud a gresk egile.

    (4) Un nebeud a-raok : à peu de distance avant.

    (1902) PIGO I 27. Eun nebeudik 'raog ar c'hoat.

    II. Loc. adv.

    A. temp.

    (1) Un nebeud zo : il y a peu (de temps).

    (1906) DIHU 13/225. a houdé un nebed zou.

    (2) Un nebeud goude, àr-lerc'h : peu après.

    (1821) SST 242. hac un nebedic arlerh.

    (1903) MBJJ 169. Eun nebeud goude, e oa savet eno eur voskeen. ●(1921) PGAZ 67. Eun nebeut goude, Fanch Ti-Don a ioa var bave Lesneven.

    (3) Bep un nebeud : peu à peu.

    (1867) FHB 102/396a. an dud keiz-se a zeuas, beb eun neubeud, da ankounac'haat ho c'hrouer. 396b. ag erruout beb eun neubeud beteg ober d'ezo eun tam katekiz.

    (4) A-benn un nebeud : d'ici peu.

    (1877) BSA 11. Abenn eun nebeut aman c'houi hen desco d'eomp oc'h-unan.

    B. spat. War un nebeud : à peu de choses près.

    (1936) FHAB Mezheven 203. Edon en em gavet, war eun nebeud, tost da sant Alar.

  • nebeudad
    nebeudad

    m. –où Petite quantité de.

    (1912) DIHU 81/41. un nebedad guenneged fresk.

  • nebeut
    nebeut

    prép., adv. & adj.

    I. Prép.

    A.

    (1) Peu de, quelques.

    (1659) SCger 91b. peu, tr. «nebeut

    (1914) KANNgwital 142/461. Neubeut deveziou araok mervel.

    (2) [au plur. & au diminut.] Quelque.

    (1838) OVD 119. coustein e rei d'oh nebedigeu glahar, beah en gorto.

    (3) Nebeut bras : très peu.

    (1866) HSH 126. goude beza renet nebeud-bras a amzer.

    (4) (Son) peu de.

    (1850) JAC 6. Dre he zellou lubric, he nebeut chastete.

    (5) temp. Nebeut zo : il y a peu.

    (1872) GAM 51. Er vro ma edo, betec nebeud a zo.

    B. Loc. prép.

    (1) War-hed nebeut a, diouzh : non loin de.

    (1964) ABRO 27. ez is etrezek ur menez a save e benn war-hed nebeud ac'hano. ●95. war-hed nebeut diouzhin. ●155. war-hed nebeut diouto. ●(1958) BRUD 4/80. war-hed nebeud diouz chapel ar Roh.

    (2) War-bouez nebeut a, diouzh : non loin de.

    (1941) SAV 19/16. War bouez nebeut dioutañ edo Ahez. ●(1964) ABRO 105. war-bouez nebeut diouzh an aod. 127. Aze, e-barzh ar c'hoad-se, war-bouez nebeud ac'hann.

    II. Adv.

    A. Peu de gens.

    (1908) PIGO II 21. Nebeut a anaveas histor ar c'haz du. ●(1911) BUAZperrot 882. rag hervez komz Hor Zalver Jezuz-Krist, eleiz a zo galvet da vont d'ar baradoz ha nebeut a ia ebarz.

    B. Loc. adv.

    (1) Nebeut dre nebeut : peu à peu.

    (1929) FHAB Genver 23. nebeut dre nebeut, an dour a yelo da voged. (...) Nebeut dre nebeut goude-se an holen a ya ivez d'ar strad. ●(1931) FHAB Meurzh 103. Nebeut dre nebeut ez int bet chaseet dre ma teue ar re wenn da c'hounit ar vro.

    (2) A nebeut da nebeut : peu à peu.

    (18--) SAQ I 302. Doue a denn diganheomp, a nebeut da nebeut, he holl grasou.

    (1911) BUAZperrot 175. mes a nebeut da nebeut e rinklas hag e kouezas en droug. ●(1915) HBPR 7. Hag ar Feiz a deue, a nebeud da nebeud, da vianaad. ●87. ankounac'haad, a nebeud da nebeud.

    (3) Pep a nebeut : peu à peu.

    (1866) FHB 54/14a. mont a ra cuit a tacadou ha peb a nebeut. ●(1866) FHB 58/46a. e sempla ho ialc'h bep a neubet. ●(1866) FHB 62/77b. ha bep a nebeut ez eont aliez var netra.

    (4) A nebeut en nebeut : petit à petit.

    (c.1500) Cb 25b. g. petit a petit. b. a neubet en neubet. ●(1621) Mc 95. an drouc desirou se a diminuo a neubeut en neubeut.

    (5) Nebeut zo : depuis peu.

    (1906-1907) EVENnot 28. (Priel) Arri ec'h e er ger neubeut zo neuze, tr. depuis peu.»

    (6) En nebeut amzer : en peu de temps.

    (1557) B I 169. Me a certiffy ez vihet / En nebeut amser, mar queret, tr. « Je certifie que vous le serez en peu de temps, si vous le voulez. »

    III. Attr.

    (1) =

    (18--) SAQ II 169. Peger bresk int ha pegen nebeut int goestl d'ober hon eurusted.

    (2) Moindre.

    (18--) GUI 5. Ne voe qet nebeut e eston.

    (3) Rares.

    (1852-76) FORtoul 564. Neubet e hon nevestio, tr. «Nos nouveautés sont rares.»

  • nebeut-ha-nebeut
    nebeut-ha-nebeut

    adv. Peu à peu.

    (1774) AC 183. ret eo ober an operation ma neubeut-a-neubeut, ac a bennadou mes ep re a ners.

    (18--) SAQ I 145. Mez nebeut ha nebeut al loden vad he deuz ranket plega.

    (1907) PERS 90. Ar chapellou-ze a zo bet savet nebeut ha nebeut. ●(1911) BUAZperrot 832. Nebeut a nebeut ar c'homzou-ze a ziskennas doun e kalon Xavier. ●(1911) SKRS II 103. Al lavariou faoz hag ar gevier skignet el leoriou fall a zeu d'en em zila nebeud a nebeud, heb na ve great kalz a van.

  • nebeuta
    nebeuta

    v. intr. (Mont) war nebeuta : en diminuant.

    (1941) SAV 19/34. War nebeuta, bep eun tammig, eo bet heuliet ar c'hiz.

  • nebeutaat
    nebeutaat

    v.

    I. V. intr.

    (1) Diminuer en nombre, en quantité.

    (1890) MOA 219a. Diminuer, tr. «Nebeutaat (C[ornouaille]).»

    (1910) MAKE 23. Mes jistr an hostiz o veza trenk, an dud a nebeutaas. ●(1925) CBOU 4/59. Ar feiz ze (…) e welomp anezi o nebeutat dre-holl. ●(1932) GUTO 19. é nebeta ou lod ag er madeu. ●(1934) BRUS 58. Diminuer (en nombre), tr. «nebetat

    (2) Mont war nebeutaat : aller en diminuant.

    (1920) AMJV 106. setu e iea atao an dud var nebeutât gantho. ●(1922) BUBR 22/323. war nebeutât ez a hor marvailhou.

    (3) Nebeutaat d'ober udb. : faire qqc. moins souvent.

    (1904) BOBL 15 octobre 3/3c. neubeutaat a ra ar Saozon da brena, dre ma'z int ker [an ougnoun]. ●(1906) BOBL 06 janvier 68/1b. neubeutaat a rea ar barrezioniz da dostaat ouz an ofisou santel. ●(1935) BREI 411/3b. nebeutaat da brena a-ziavêz bro.

    II. V. tr. d. Diminuer.

    (1910) BOBL 24 septembre 300/2c. awalc'h evid neubeutaat a galz kalite ar jistr. ●(1919) MVRO 13/1a. mar gall poan unan bennak nebeutaat hon hini. ●(1920) MVRO 44/1a. nebeutaat an deveziou labour gant ar vicherourien.

  • nebeutañ
    nebeutañ

    adv.

    (1) (An) nebeutañ : le moins.

    (1869) FHB 205/385b. ha ne ket ar re ziveza-ma eo a ioa nebeuta prez varnezho nag a valee nebeuta gobius. ●(1866) FHB 62/77b. ar re a guemer an nebeuta tud da vevel.

    (1911) BUAZperrot 790. An holl a gomz eus ar beleg, hag ar re anavez anezan an nebeuta, eo a c'hlabouz anezan ar muia.

    (2) Moindre.

    (1906) KPSA 63. gina a rin gant an nebeuta tra.

    (3) D'an nebeutañ, da nebeutañ : au moins.

    (1732) GReg 67b. Au moins, tr. «Da vihanã. da nebeutã

    (1878) EKG II 49. daou omp da nebeuta. ●50. red d'ezhi da nebeuta tri zroatad evit tizout an neac'h. ●108. kas d'an nebeuta dek den e kevridi. ●(1889) ISV 183. 500 pardoner da nebeuta, 800 da hirra.

    (1911) BUAZperrot 5. eun dek anezo da nebeuta. ●(1921) PGAZ 103. bep daou viz, da nebeuta. ●(1936) PRBD 81. Red e vo, da nebeuta, ober kement all evit yec'het an ene.

    (4) A-greiz an nebeutañ : quand on s'y attend le moins.

    (1924) BILZbubr 42/974. Hag a-greiz an nebeuta a-wechou.

    (5) Pa soñjer (an) nebeutañ : quand on s'y attend le moins.

    (1903) MBJJ 207. Gwejo all, eun taul gwink, pa zonjet an nebeutan. ●(1911) SKRS II 88. en eun taol kount, pa zonjer nebeuta. ●(1913) ARVG Eost 187. Yennet e ve tud fin ; tapout a reont o lip pa zonjont an nebeuta ; kas divleupan ar re-all, alïes e vent divleupet o-unan.

    (6) Da bep nebeutañ : à tout le moins.

    (1766) MM 187-190. c'hui a griè var boes-o-pên / evel en armé a ésên / m'ho c'hlevet d'a bep-nebeuta / tri c'hart-leo rond diouc'h ar bourg-man, tr. «Vous, vous gueuliez à fond de gueule comme une armée de baudets, qu'on vous entendait, à tout le moins, trois quart de lieue au cerne de ce bourg-ci.»

    (7) [devant un adj.]

    (1710) IN I 286. ar re nebeuta pompus hac ar re nebeuta glorius hac affætet.

  • nebeutoc'h
    nebeutoc'h

    adv.

    (1) Moins.

    (1659) SCger 80b. moins, tr. «nebeutoc'h

    (1866) FHB 62/79a. gant nebeutoc'h ec'h aller en em loja. ●(1868) SBI II 19. pe eun draïc neubeutoc'h, tr. «ou quelque peu moins.» ●(1889) ISV 403. ar riou a groge nebeutoc'h enho.

    ►[devant un adj.]

    (1847) FVR 70. lavaret ho pije zoken, e vije deuet ar boan nebeutoc’h pounner. ●(1857) HTB 56. an tan n'eo ket nebeutoc'h gwalluz. ●(1877) BSA 47. ne dlie ket beza nebeutoc'h burzudus. ●(1889) ISV 216. Va c'halon ne vezo ket nebeutoc'h eveziant oc'h coms Doue.

    (1962) TDBP III 155. Ha ma n'ho-peus ket klevet, n'eo ket nebeutoh gwir, et si vous ne l'avez pas entendu dire, ce n'en est pas moins vrai.

    (2) Nebeutoc'h a : moins de.

    (1847) MDM 64. nebeutoc'h a follenteziou. ●(1868) FHB 153/388b. ma vezo nebeutoc'h a zislonkerien... ●(1889) ISV 11-12. ne gavimp ket nebeutoc'h a leac'h d'en em estlami.

    (1907) AVKA 57. A bep ma kresko rouantelez Jesus er bed, ho devo nebeutoc'h a veli war an dud. ●(1929) FHAB C'hwevrer 52. Mat e vije, en hor bro, ober nebeutoc'h a winiz ha muioc'h a chatalerez. ●(1933) FHAB Genver 10. e vezo neubeutoc'h a viziadou, a zournadou, a friadou en ho touez.

    (3) Nebeutoc'h eget : moins que.

    (1909) FHAB Kerzu 356. an Emgleo a ielo dirak an dribunal en ho ano dezho oll. Nebeutoc'h eget eun den he unan e vezo en entremar evit kemeret samm eur procez ha gouzanv ar c'holl, ma koller.

    (4) Nebeutoc'h-nebeutañ : de moins en moins.

    (1914) FHAB Mae 157. Ho pugel a vrouilho nebeutoc'h nebeuta dre ma kresko.

    (5) Na muioc'h na nebeutoc'h : ni plus ni moins.

    (1906) KPSA 182. Aotrou Persoun, eur c'hoariel eo, na muioc'h na nebeutoc'h, a roit ali d'in da ober.

    (1959) BRUD 7/17. Hag e-leh yod kerh e vez awechou d’an hini a gar, kaviar, a zo, na muioh na nebeutoh, viou pesked esturjon.

    (6) Muioc'h pe nebeutoc'h : plus ou moins.

    (1878) EKG II 260. Eur bloavez muioc'h pe nebeutoc'h var an douar, petra a ra ze ?

    (1911) SKRS II 188. en hor bro Breiz Izel, e tigouez ar memez tra muioc'h pe nebeutoc'h.

    (7) Moindre.

    (1659) SCger 80a-b. moindre, tr. «nebeutoc'h

  • neblec'h
    neblec'h

    adj.

    (1) Nulle part.

    (1499) Ca 144a. Neplech. g. nullepart. ●(1621) Mc 97. Ha nepret nep lech ne pec'hy.

    (17--) EN 145-146. noufed qued caed guel / ebars en Toul louse, na ne blech er hartier, tr. «vous ne sauriez trouver meiux / dans Toulouse, ni nulle part dans le quartier.»

    (2) E neblec'h : nulle part.

    (1878) EKG II 2. n'oa den var vale e neb leac'h.

  • nec'h .1
    nec'h .1

    m., adv. & prép. –ioù

    I. M.

    (1) Haut.

    (1732) GReg 489a. Haut, le haut, au-dessus de nous, tr. «neac'h. an neac'h. an nec'h

    (1878) EKG II 50. red d'ezhi da nebeuta tri zroatad evit tizout an neac'h.

    (2) [au plur.] Les pays situés à l'est.

    (1908) FHAB Meurzh 94. eur guchennig anezo zo bet paket du-ze en neac'hiou.

    II. Loc. adv.

    (1) D'an nec'h : en haut.

    (1499) Ca 54b. Danknech. g. enhault.

    (1732) GReg 489a. En haut, tr. «D'an neac'h

    (1862) BBR 146. Pach ar roue 'vel ma klevaz, / Gant ar vins d'an nec'h a bignaz, tr. «Le page du roi, à ces mots, monta l'escalier tournant.» ●(1878) EKG II 62. Soudarded, savit buan d'an nec'h ! ●125. hag e kleven, dre c'hinou ar skalier, ar zoudarded o tont d'an neac'h.

    (1905) BOBL 04 novembre 59/3a. An neb a duf d'an nec'h, a gwez e vaouz en dro var e fri.

    (2) Diouzh an nec'h, eus an nec'h, a'n nec'h : d'en haut.

    (1499) Ca 9a. Anknech dan tnou. g. de haut en bas.

    (1732) GReg 489a. D'en haut, tr. «Eus an neac'h. diouc'h an nec'h

    (1878) EKG II 162. destum an dour glao a zired euz an neac'h.

    (3) Dre an nec'h : par le haut.

    (1732) GReg 489a. Par le haut, tr. «Dre an nec'h

    III. Loc. prép.

    (1) E(n) nec'h : en haut de.

    (1877) EKG I 278. enn neac'h ar zao.

    (1907) PERS 169. e neac'h an delechou.

    (2) En nec'h da : en haut de, dans la partie haute (de la ville, etc.).

    (1877) EKG I 277. enn neac'h d'an diskenn.

    (1924) FHAB Mezheven 222. en nec'h da gêr.

    (3) [empl. comme épith.] En tu nec'h da : en haut de.

    (1926) FHAB Mezheven 222. Eun hanter leo en tu nec'h da Gemper.

  • nec'h .2
    nec'h .2

    m. –ioù

    (1) Inquiétude.

    (1575) M 2350. Da bout en poan ha nech : ha rech dre é pechet, tr. «Pour être en peine et ennui et douleur à cause de son péché.»

    (1732) GReg 17a. Affliction, peine de l'esprit, tr. «nec'h. p. nec'hyou.» ●146b. Chagrin, tristesse, ennuy, mélancolie, tr. «nec'h. p. nec'hyou.» ●(1792) BD 3211. vn nech a lequet bars er bet, tr. «Vous provoquez de l'inquiétude dans le monde.»

    (1847) FVR 202. perak en devoa dalc'het keid all ann nec'h-ze war he galoun.

    (1907) AVKA 143. pelec'h et da lakât o nec'h gan ar bara a vank deoc'h ?

    (2) Kaout nec'h : être inquiet.

    (1868) KMM 214. va spered ne oa ket eaz, nec'h em boa.

    (3) Kaout nec'h gant : être inquiet par rapport à.

    (1908) KMAF 52. Arabad kaout nec'h gant-se...

    (4) Kemer nec'h : s'inquiéter.

    (1880) SAB 182. arabat kemer re a dregass, re a nec'h ac a zafar er bed-ma.

    (1907) AVKA 190. te a gemer nec'h ha tregas evid ober stâl drao. ●(1955) STBJ 107. Hag a-wechou, pa gemere nec'h en dro, e klaske ober e orius adarre.

    (5) Ober nec'h da ub. : inquiéter qqn.

    (1877) EKG I 239. na den goude-ze ne deuaz da ober nec'h da baotred Plougerne.

    (6) Bezañ en nec'h : être inquiet.

    (17--) ST 40. Ma speret zo en nec'h, tr. «Mon esprit est inquiet.»

    (7) Peur.

    (18--) SAQ II 194. Ar paour hen deuz neac'h da gaout naoun.

    (1957) BRUD 2/39. Neh he-devoa rag e veli.

    (8) Chagrin.

    (1659) SCger 21a. chagrin, tr. «nec'h

  • nec'hamant 
    nec'hamant 

    m. –où

    (1) Inquiétude.

    (1732) GReg 17a. Affliction, peine de l'esprit, tr. «nec'hamand. p. nec'hamanchou.» ●146b. Chagrin, tristesse, ennuy, mélancolie, tr. «nec'hamand. p. nec'hamanchou.» ●(1741) RO 867. un nehamant vras.

    (1864) SMM 153. hen pehini en deus tremenet dre guement a nec'hamanchou. ●(1889) ISV 367. evit tremen he nec'hamant, en em lakeas da c'hoari gant he c'havrik.

    (1907) PERS 95. N'o pet ket a nec'hamant. ●(1924) BILZbubr 38/841. Nec'hamant d'ar vamm. ●(1943) FATI 81. daoust d'e nec'hamañchou.

    (2) Embarras.

    (1826/31) PPA 21. pebeus nehaman devoa oma, tr. «quel embarras éprouva celle-ci.»

    (3) Kemer nec'hamant : s'embarrasser.

    (1909) KTLR 111. ne gemeras ket nemeur a nec'hamant.

    (4) En em zilamm a nec'hamant : se tirer d'embarras.

    (18--) AID 250. evit en eur dilam a nehamant, tr. «pour me tirer d'embarras.»

    (5) plais. Eau dans le vin.

    (1732) GReg 184a. Prenez du vin pur, ma commere, & n'y mettez point d'eau, tr. «Qimirit couraich, va c'houmer, la lesit ar gridyen, ou, an nec'hamand. Phrase de Landivizyau.»

  • nec'hañs
    nec'hañs

    f. –où

    (1) Inquiétude.

    (1792) CAg 149. Me chervig' men Doué hemb nehance.

    (1838) OVD 268. un taul néhance benac. ●(1843) LZBg 1 blezad-2l lodenn 66. péh quer bras oé en néhance e oé ar hur pèn ahont.

    (1913) AVIE 108. néhanseu er bed, lorbereh er madeu, plijadurieu ar vuhé hag en hoantadenneu aral. ●(1925) VINV 2. Sorbet oen arré get en nehanseu-sé. ●(1939) RIBA 130. néhans ha néhans vras.

    (2) Ober nec'hañs da ub. : inquiéter qqn.

    (1856) GRD 355. Perpet é peah, nitra ne hra néhance dehou.

    (3) Kemer nec'hañs : s'inquiéter.

    (1921) GRSA 289. Ne geméret ket néhans, Nasien, a zivout hou mab. ●(1922) EOVD 145. hemb kemér néhans na kol hou pen.

  • nec'hañsal / nec'hañsiñ
    nec'hañsal / nec'hañsiñ

    v.

    I. V. intr. S'inquiéter.

    (1919) BSUF 12. Uisant e oé néhanset bras. ●(1921) GRSA 238. ne gousk ket, nehansein ne laran ket. ●290. néhansal a zivout Chélidoann. ●(1939) RIBA 131. ne uélan ket-mé éh es léh deoh hui de nehansal.

    II. V. tr. d.

    (1) Inquiéter.

    (1744) L'Arm 201b. Inquieter, tr. «Néhancein

    (2) Importuner.

    (1790) MG 70. en nan em hontraign de néhancein tud-aral. ●71. néhancein en dud pihuiq. (…) En Eutru-Doué e vènn bout néhansét.

    (1843) LZBg 1 blezad-2l lodenn 46. ne oé quet bràu dehai nehansein (...) un dén couh. ●(1856) VNA 193. l'occasion de vous importuner, tr. «en tu d'hou néhancein.» ●(1856) GRD 359. mar da ur chonge benac de néhancein hou spered.

    (1907) VBFV.bf 55b. néhansein, v. a., tr. «chagriner, inquiéter, importurner.»

    III. V. pron. réfl. En em nec'hañsiñ.

    (1) S'inquiéter.

    (17--) VO 17. petra e tall deign boud attàu doh hum néhancein ?

    (1825) COSp 288. ne gollamp quet en amzer doh hum néhancein. ●(1838) OVD 71. hemb hum néhancein. ●(1856) GRD 17. A pe vér clan, hum néancein, hum anquinein e rér.

    (1908) AVES 56. Ne iet ket enta d'hum néhansein. ●(1913) AVIE 270. dihoallet ag um nehansein. ●(1922) EOVD 18. doh hum néhansein, hum dreboulein ha memb é kol kalon.

    (2) En em nec'hañsiñ gant : s'inquiéter de.

    (1838) OVD 146. hui e hum néhance hag e hum dreboule guet hilleih a dreu.

    (1907) BSPD I 39. N'hum néhansé ket get petra en devehé hum vaget hag hum husket. ●(1913) AVIE 188.um néhans hag um dreboul get éleih a dreu. ●(1922) EOVD 150. Be zou un diforh bras étré éùéhein én aférieu hag hum néhansein geté.

  • nec'hañsus
    nec'hañsus

    adj.

    (1) Inquiétant.

    (1744) L'Arm 201b. Inquiet, te, Inquietant, te, tr. «Néhançuss.» ●(1790) Ismar 57. eit ne glasquehèmb quet er madeu ag er béd guet un hærr néhançus.

    (1825) COSp 243. ur chonge chiffus ha néhançus.

    (2) Importun.

    (1790) Ismar 116. un dén néhançus.

    (1838) OVD 110. ur geah intanvès grignous, chiffus, colèrus ha néhançus bet en deuéhan poénd. ●(1844) LZBg 2l blezad-2l lodenn 111. in e oé quer curius ha quen néhançus.

    (1907) VBFV.bf 55b. néhansus, tr. «embarrassant, fâcheux, importun, chagrin.»

  • nec'hek
    nec'hek

    adj. Inquiet.

    (1963) EGRH II 147. nec'hek a., tr. « inquiet. »

  • nec'het
    nec'het

    adj. Inquiet.

    I.

    (1868) FHB 181/195a. ne ket an dra-ze hen lakea nec'heta. ●(1878) EKG II 3. Guelet a ran var ho penn un ear nec'het.

    (1902) PIGO I 179. Personik a oa nec'het. ●(1911) SKRS II 259. unan hag a zeblante beza guall nec'het.

    II.

    (1) Bezañ nec'het evel sant Pêr gant e bec'hed : voir sant.

    (2) Bezañ nec'het evel sant Pikorn an halegenn gamm : voir sant.

    (3) Bezañ nec'het evel ur c'hi war ur c'hravazh : voir ki.

    (4) Bezañ nec'het evel an diaoul war ur c'hravazh : voir diaoul.

    (5) Bezañ nec'het evel an diaoul gant e bec'hed : voir diaoul.

    (6) Na vezañ nec'hetoc'h gant udb. eget gant e votez kentañ : voir botez.

  • nec'heta
    nec'heta

    v. intr. Mont war nec'heta : s'inquiéter.

    (1941) SAV 19/40. War drista ha war nec'heta e oa aet ivez ar sellou.

  • nec'hiñ
    nec'hiñ

    v.

    I. V. tr. d.

    (1) Inquiéter.

    (1530) J p. 123b. Ma emeux vn bech am nech cals / Affaut gouzout clouar e doare, tr. «je tombe sous le poids du chagrin, faute de bien connaître son sort.»

    (1732) GReg 17a. Affliger, tr. «nec'hi. pr. nec'het.» ●147a. Chagriner, tr. «Nec'hi ar reall.»

    (2) Molester, importuner, tourmenter.

    (1659) SCger 80a. molester, tr. «nec'hi

    II. V. intr. S'inquiéter.

    (1727) HB 267. Hy a nec'he hac a scrige / E boanyou cruel pa vele !

    (c.1825/30) AJC 6420. ecomansis da nehin. ●(1869) KTB.ms 14 p 95. n'oc'h euz ket ezom da nec'hi.

    (1909) NOAR 85. Gwreg ar pesketaer a nec'he o c'hedal. ●(1940) LZBl Gouere/Eost 343. Leon ne jom ket da nec'hi o klask gouzout ar pez en deus d'ober.

    III. V. pron. réfl. En em nec'hiñ : s'inquiéter.

    (1732) GReg 62a. S'attrister, tr. «en em nec'hi. pr. en em nec'het.» ●147a. Se chagriner, tr. «Hen em nec'hi. hem nec'hi. ppr. hem nec'het

    (1862) JKS 315. en em laouenaat pe en em nec'hi a ra pa zeu da c'hounid pe da goll eun dra bennag. ●(18--) SAQ I 144. en em jala 'reont, en em nec'hi awalc'h.

  • nec'hus
    nec'hus

    adj. Inquiétant, qui occasionne de l'inquiétude.

    (1732) GReg 17a. Affligeant, tr. «nec'hus

    (1878) EKG II 123. beza er stad m'edon-me enn nozvez nec'huz-se.

    (1949) LLMM 14/40. N'en doa toullet hemañ da zen, anat eo, diwar-benn e huñvre nec'hus.

  • ned
    ned

    part. verb. négat. Ne pas. cf. ne

    (897) MSvbr IV Angers 477, f° 65a, main A (DGVB 266b). net ir uei lei lux earum, cit ni-s guilom ni (ms : netiruei lei luxeār ciṇtnis guilomni), tr. « (la lumière des astres fait défaut), non que serait plus petite leur lumière, bien que nous la voyions plus nous ». ●note Herve Bihan : pour le contexte voir sous -s.

    (1499) Ca 144a. Nedeu hoaz. g. non pas encores. ●(1557) B I 799. Allas allas cals diblasdet / Eu bout gant tourmant dismantet / An roe affet nedeux quet sy / Ny so en fin orfelinet / Ouz guelet honn penn dispennet / Disgroatet eu net ycomedy, tr. « Hélas ! hélas ! quelle horreur, de voir le roi ainsi foudroyé ! Nous voilà orphelins, notre chef est perdu ; Nicomédie est ruinée. » ●(1575) M 1895. nedeux mar, tr. «il n’y a pas de doute.» ●2064. nedeux spy bizhuicquen, tr. «il n’y a d’espoir jamais.»

    (1766) MM 201-205. (fragment, cahier) buanoch ivit nedoant antret.

  • Nedeleg
    Nedeleg

    m.

    (1) Noël.

    (1499) Ca 144a. Nedelec. g. nouuel. ●(1576) H 25. A dezrou an aduent bede nedelec. ●26. A nedelec bede an chandelour hac an pasch bede an dreindet, tr. « From Christmas until the Candlemas and from Easter until Trinity Sunday. » ●30. Adal an aduent bede nedelec ez lauarer an oraeson man, tr. « From the Advent until Christmas this prayer is said. » ●(1633) Nom 226a. Natalis Christi : iour de Noël : dez Nedelec.

    (1659) SCger 83b. Noel, tr. «Nedelec.» ●161a. Nedelec, tr. «Noel.» ●(1732) GReg 654a. De la nége au commencement de l'hyver fait du bien au blez, tr. «Erc'h qent nedelecq, / Teil èr segalecg.» ●658a. Noel, Fête de la Nativité de Nôtre Seigneur, tr. «nedelecq. Van[netois] Nendelecq. nandelecq

    (1889) ISV 33. ember ema Nedelec, ha n'or bezo ket a eteo da lacat en tân.

    (1904) DBFV 168b. Nandeleg, m., tr. « Noël. » ●169b. Nendeleg, Nandeleg, m., tr. « Noël. »

    (2) An Nedeleg : Noël.

    (1847) FVR 268. deiz foar ann Nedelek e oe lekeat enn diskouez war eur chafod savet war al leur-ger. ●(1867) BUE 144. goelio ann Nedelek.

    (1903) MBJJ 129. Noz an Nedelek. ●(1906) HPSA 59. De houil en Nendelek. ●(1920) LZBt Meurzh 18. arôk an Nedeleg ? ●(1929) EMPA 5. A-benn an Nedeleg kenta em bo echu da zeski gwriât. ●(1934) KOMA 69. da ze an Nedelek. ●(1958) LLMM 65/14. Noz an Nedeleg !

    (3) Kef Nedeleg : bûche de Noël.

    (1896) GMB 525. pet[it] tréc[orois] kef Nédelek, tr. «bûche de Noël.»

    (4) Kraou Nedeleg : crèche de Noël.

    (1870) FHB 308/370a. craou nedelec.

    (1949) KROB 9/14. ar c'hrevierigou Nedeleg.

    (5) Tad-kozh Nedeleg : le père Noël.

    (1905) FHAB Du/Kerzu 178. Ha pa deu noz ar pelgen, Tad koz Nedeleg a deu a deu da ober he dro evit gouzout a fur eo ar vugale. ●(1949) KROB 9/15. gant an tad-koz Nedeleg e-unan.

  • Nedig
    Nedig

    n. pr. Diminutif de Janedig.

    (1939) KTMT 141. daoust m'he deus bremañ Nedig nebeutoc'h a hast, diouz gwelout, ouz Gwennael.

  • neg
    neg

    voir heg

  • negad
    negad

    m. (botanique) Mélisse. (?) cf. neud-gad (?).

    (1744) L'Arm 235a. Mélice, tr. «Négatt. m.»

    (1934) BRUS 267. La mélisse, tr. «en negad, m.»

  • negenn
    negenn

    voir nagenn

  • negezet
    negezet

    adj.

    (1) Affaibli par manque de nourriture.

    (1927) GERI.Ern 412. negezet p. (homme, animal) qui a des privations, est mis à la ration (î[le] de B[atz].» ●(1931) VALL 624b-625a. mis à la demi-ration, tr. «negezet (et réduit par les privations) L[éon].» ●(1942) VALLsup 4a. Affaibli par le besoin de manger, tr. «negezet

    (2) Rabougri, mal déveloopé.

    (1931) VALL 614b. Rabougri surtout par mauvais développement, tr. «negezet L[éon].»

  • negeziñ / negezañ
    negeziñ / negezañ

    v.

    I. V. tr. d.

    (1) Rationner.

    (1931) VALL 625a. Rationner, tr. «negezi L[éon].»

    (2) Chiffonner, gâcher (du papier).

    (1868) FHB 191/277a. Ha Yannik tenna eus he c'hodel un tam paper, an hanter eus eul lizer e oa ; negeza anezhan ken en doa kemeret furm un inkin.

    (1942) VALLsup 8a. S'amuser à gâcher du papier, tr. «negeza L[éon] paper.»

    (3) Écraser, tuer.

    (1963) EGRH II 147. negeiñ v., tr. « écraser, tuer. »

    II. V. intr. Languir.

    (1931) VALL 418a. Languir, tr. «negezi L[éon].»

  • negit
    negit

    [équivalent du gallois nogyd, noged, GVB 250, GPCY 2595c] cf. eget

    local. prép. [après un compar. de supériorité] Que.

    (1909-1910) BROU 232. Que (compar.), tr. « Égit /Egit/ » ●Souvent on dit Negit. Brassoc’h eo ar re-man negit ar re-ze.

  • neglijañs
    neglijañs

    f. Négligence.

    (1621) Mc 7. euit se ne nem excusaff à negligancc. ●9. Mar deux bet negligancc ves hon costez, hoguen é deuruout à propos deliberet. ●32. an polution so anduret en dihun dre é deffaut hac é negligancc prop.

  • neglijant
    neglijant

    adj. Négligent.

    (1499) Ca 144a. Negligent goallec. l. hic et hec et hoc negligens / tis. ●(1621) Mc 6. Bet ouff negligant, ha diegus.

  • negr
    negr

    m. –ed Nègre.

    (1907) VBFV.fb 68a. nègre, tr. «negr, m. (pl. ed).»

  • neidagliou
    neidagliou

    adv. Se dit lorsque qqn a mis ses chaussures en intervertissant droite et gauche.

    (1936) IVGA 159. Per Fifiou ha 'n eus lakaet e votou neidagliou.

  • nein
    nein

    m.

    (1) Faîte.

    (1633) Nom 142a. Fastigium, culmen : le feste, coupet d'vn édifice, le frontispice : neïn an ty, an barr ves an ediffiçc.

    (1659) SCger 111b. sommet de la maison, tr. «nein an ti.» ●haut de l'arbre, tr. «nein, pe lein, pe blinchen ar vezen.» ●(1732) GReg 168b-169a. Cime, ce qui est le plus haut élevé dans un Bâtiment, tr. «nein an ty.» ●395b. Faite, la plus haute partie d'une maison, tr. «nein un ediviçz.» ●874b. Sommet, tr. «néyn

    (1871) FHB 310/386b. evel eun ti azaleg al leur beteg an ein.

    (1923) KNOL 150. diou skabell ken entanet ma'z ea beteg an nein ar flamin anezo. ●(1988) TIEZ II 122. Les pannes (livenn) prennent appui sur les arbalétriers : deux sur chaque versant, une cinquième (an nein) dans la fourche du faîtage ou au sommet du poinçon.

    (2) Cime, sommet.

    (1732) GReg 169a. La cime d'une montagne, tr. «nein ar menez.»

  • neinboent
    neinboent

    m. Zénith.

    (1936) CDFi 22 fevrier. edo uhel an heol en hentboent.

  • neioa
    neioa

    adv. Dernièrement.

    (1890) MOA 211b. Dernièrement, tr. «Neioa (neve-a-oa), à Ouessant.»

  • neizh
    neizh

    m. –ioù, –i

    I. Nid.

    (1633) Nom 37a. Nidus, cunabula auiu: nid, nid d'oiseau : neïz labouçc. ●Alcedo : alcyon, petit oiseau faisant son nid sur la mer : alcion, vn eznicq bihan á gra ez neiz voar bord an mor.

    (1659) SCger 83b. nid, tr. «neiz.» ●161a. neiz, tr. «ni.» ●(1732) GReg 657a. Nid, tr. «neiz. p. neizyou. van[netois] neh. p. nehyëu

    (1838) OVD 158. En eined hanhuet alcion e vatisse ou néh én ur fæçon admirable. ●(1849) LLB 772. tenet ag ou nehieu. ●(1856) VNA 24. un nid, tr. «un Néh.» ●(18--) SBI I 54. Clasket nezio d'hê da dovi, tr. «Et je leur ai procuré des nids pour pondre...»

    (1903) MOAO 30. neidi gouez.

    II. par ext.

    (1) Nid (d'un petit mammifère).

    (18--) SAQ II 90. neichou logod ebarz.

    (1910) MAKE 57. neiz al logoden. ●(1941) FHAB Genver 6. eun neiz kaz-koad.

    (2) (apiculture) Essaim.

    (1906) GWEN 18. penoz ober neiziou gwenan.

    (3) Nid d’insectes.

    (1499) Ca 104b. g. nit dicelle mouche b. nez an guespedenn.

    (1867) LZBt Genver 229. war eunn nech merien.

    (1908) FHAB Genver 30. eur gruzuilh verrien en he neiz.

    (4) par iron. Neizh filip : petite fourchée de paille.

    (1942) FHAB Gwengolo/Here 198. «Petra 'zeu ganeoc'h 'ta paotred ? neiziou filip !

    III. sens fig.

    (1) Cachette.

    (1915) HBPR 222. Labourad a ran evit kaout neizou ar veleien a govez.

    (2) Sexe de la femme.

    (1580) G 673-674. Ne stouheñ, ne quemerheñ mez evyt reyf da galant da stryzaf / Nac oude mar huerou ha pervers me roy ma neyz dezaf, tr. «Je ne veux pas m'humilier, ni avoir honte de donner à un amant à étreindre / Tu as beau être amer et grave, je lui donnerai mon nid.»

    (3) Neizhioù-logod : varices.

    (1903) CDFi août-septembre (d’après KBSA 62). Ha pa’m eus neiziou logod eo d’in mont da c’haloupat kamboulou marteze.

    (4) Neizhioù-logod : frisures sur le front.

    (1732) GReg 438b. Parlant des frisures d’une coëffure sur le front, on dit burlesquement : Neizyou logod

    (5) enfant. Un neizh kañkañ : étron.

    (1975) LIMO 02 août. nen doè meid flutein èl er merhed eid gobér é «nèh-kan-kan». ●Nèh kan-kan, expression populaire équivalent à «sentinelle» dans un certain sens. ●(1982) LIMO 4 juin. En dachennig lèh maen em zivèhè er paotr pe er plah e zè de vout «un nèh kankan». ●Neh kankan, tr. «sentinelle.»

    IV.

    (1) Klask neizhioù pig : regarder en l’air.

    (1912) MELU XI 312 (T-Koadoud). Klas nejo pig, tr. E. Ernault «Chercher des nids de pie, regarder en l'air (Coad[out].)»

    (2) Gwelet/Kavout un neizh logod e skouarn ar c'hazh : jamais.

    (1878) SVE 499. Eun dra ha n'eo ket bet gwelet biskoaz / Eo un neiz logod e skouarn eur c'haz.

    (1936) IVGA 210 (Ki) Y. Drezen. Da gredi a rin, pa gavin eun neiz logod e skouarn ar c'haz.

    (3) Diskoachañ ar voualc'h war he neizh : voir moualc'h.

    (4) Klask vioù e neizhioù warlene : voir vi.

    (5) Klask viou e neizhioù kozh : voir vi.

    (6) En em glevet evel daou vi en un neizh : voir vi.

  • neizhañ
    neizhañ

    voir neizhiañ

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...