Recherche 'penn...' : 289 mots trouvés

• penn
  penn

  [vbr penn, pen, vcorn pen gl. capud, pen teilu gl. paterfamilias, vgall penn, mbr penn, pen, mcorn pen, mgall pen, virl cenn, mirl cend, gaul (inscript. monnaie, Delamarre 249) Пεννο- < *k^wenno- (LEIA C-66, Falileyev 129, Campanile 86, EDPC 177, etc) ; mot qui entre dans de très nombreux dérivés dans toutes les langues celtiques, mot sans équivalent en dehors du celt]

  m. –où

  I. M.

  A. (anatomie)

  (1) Tête.

  ●(1499) Ca 155a. Penn. g. teste / ou chef. ●(1633) Nom 15b. Caput : la teste : an pen. ●Vertex : le sommet de la teste : barr an pen.

  ●(1849) LLB 140. mé talh er hogus er glaw drest hou peneu.

  (2) [devant un nom d'animal] Tête.

  ●(1633) Nom 28b. Vellus : toison : crochen ha gloan an pen deuet assambles.

  (3) par méton. Cheveux.

  ●(1877) EKG I 70. Guenn oa he benn, ledan he dal, lemm he lagad.

  ●(1936) PRBD 104. eur beleg koz, gwenn e benn.

  (4) Dre benn : chacun, par tête.

  ●(1907) AVKA 152. kement ze dre benn an ije ar Judevien da rei peb bla evid an Templ.

  (5) Penn-stonn : personne obtuse.

  ●(1942) FHAB Meurzh/Ebrel 150. (Plouarzhel) Stonn = penn-stonn : penn-kalet, spered pout.

  (6) Ur penn den : un homm intelligent.

  ●(1952) LLMM 34/47. (Douarnenez) Ur penn den : un den speredek.

  (7) Ober, c'hoari e benn : agir à sa guise.

  ●(1864) SMM 175. Guelit ha c'hui so fur avoalc'h evit gortoz evelse, evit fiziout e Doue ep ober ho penn oc'h unan. ●(1877) EKG I 1. Doue (...) a lezaz he vugale da ober ho fenn ho-unan. ●(1889) SFA 125. abalamour ma ne leze ket ac'hanoc'h da ober ho penn.

  ●(1908) FHAB Mezheven 176. frank varn-ho c'hoari ho fenn hag ober ho reuz. ●(1934) FHAB Mae 197. ne reont nemed o fenn o-unan.

  (8) Derc'hel e benn =

  ●(1955) STBJ 70. eun devezour eus Mailh-ar-Chantr, den didrouz hag a zalc'he e benn.

  (9) Reiñ penn da ub. : regarder qqn en face.

  ●(1908) PIGO II 11. ne oa evit rei penn da gristen ebet. ●88. Ar Gaou a ve bemde en henchou, ha kaer 'n eus bean livet fall, bepred e kav (...) tud da rei penn d'ean.

  (10) Tennañ penn : quitter.

  ●(1894) BUZmornik 85. Ann intanvez-ma a ioa oajet a bevar bloaz ha pevar-ugent, ha ne denne penn euz an templ.

  ●(1908) FHAB Even 178-179. ne denne penn divar dro ar c'hadoriou-kovez.

  B.

  (1) Tête, bout, extrémité.

  ●(1499) Ca 155a. g. bout. b. penn. ●Penn an fri g le bout du nez. ●181b. g. le bout de lespaule. b. penn an scoaz. ●(1633) Nom 17b. Capreolus : le bout de l'oreille : pen an scouarn. ●19a. Nasi orbiculus, pilula : le bout du nez : pen an fry. ●77a. Panicula, phoba : c'est la teste des herbes moussues & cottonneuses, comme de roseau & froment : an pennou bleuecq á vez voar an lousaou.

  ●(1659) SCger 163a. e pen ar ru, tr. «au bout de la rue.» ●vr vaz a daou ben, tr. «vn baston a deux bouts.»

  (2) Début.

  ●(1864) SMM 164. e penn al levric-ma.

  (3) Penn kentañ : début.

  ●(1866) FHB 72/157b. ar gaouleden hag ar penn kenta eus ar vouzellen vras. ●(1868) FHB 158/12b. n'oz peuz nemed ar penn kenta euz ar furnez. ●(1879) BMN 105. Er penn kenta Doue a reas corf an den euz a bri-douar. ●(1882) BAR 211. Adalek ar penn kenta beteg vrema.

  ●(1907) FHAB Mae 75. ez eus er penn kenta eun aozer bennag. ●(1911) SKRS II 210. Azalek ar penn kenta euz he amzer. ●(1921) PGAZ 96. Er penn kenta euz miz Kerzu 1870. ●(1933) MMPA 17. Abaoe penn kentan ar bed, eul lezenn bounner a bouez war an dud, lezenn ar pec'hed kentañ.

  (4) Fin.

  ●(1847) FVR 151. Hogen n’eo ket selaouet : warc’hoaz abenn kreizte, / E renkomp, a lavarjont, gwelout penn da vue. ●(1878) EKG II 21. e vichenn araok an deiz e penn va beach.

  (5) Penn diwezhañ : fin.

  ●(1849) LLB 1095. Kent er pen dehuehan. ●(1878) EKG II 58. er penn diveza euz a emgann Kergidu.

  ●(1911) SKRS II 53. er penn diveza euz ar C'horaïz.

  (6) Kas da benn : mener à terme, à bien.

  ●(1907) BSPD I 257. Diés e vehé laret ol er péh en des bet er santéz d'andur eit kas de ben el labour-sé.

  (7) Etre daou benn ar bloaz : tout le long de l'année.

  ●(1880) SAB 116. e veler a bennadou, etre daou benn ar bloaz, ar braz eus ar pez en d-euz grêt ha lavared Jesus-Christ.

  (8) Etre daou benn an amzer : tout le temps.

  ●(1880) SAB 137. atau va unan, etre daou benn an amzer.

  ●(1928) FHAB Gwengolo 320. Ha diaes eo da dud, evel d'az tad ha d'it te, en em glevet gant tud hag a vez epad an daou benn eus an amzer o treuzeurel [treuzeuler] etre ar gwele hag an tan evel ma vezan-me.

  (9) Etre daou benn an deiz : de l'aurore au coucher.

  ●(1951) LLMM 25/73. Ar botoioù lous-brein az poa da versoliañ etre daou benn an deiz. ●(1981) ANTR 135. Stag eo domestiked ar maner ouz o labour euz an eil sklerijenn d'he-ben, etre daou benn an deiz.

  (10) Etre daou benn e vuhez : d'un bout à l'autre de sa vie.

  ●(1904) SKRS I 157. n'hen doa morse great an distera pec'hed a eneb ar burete etre daou benn he vuez. ●222. Etre daou benn he vuez, ar missioner santel a oue he galoun leun a garantez e kenver an nessa.

  (11) Dans huit jours, un an, etc.

  ●(17--) BMa lii. A hané dan de se pen blas chel ober eur memeus tra, tr. «De là jusqu'à ce jour dans un an, il peut faire la même chose.» ●297. Quen a vo an de se pen bla, tr. «Jusqu'à pareil jour dans un an.» ●882. Mé retorno aré an dé ma pen eiz dé, tr. «Je serai de retour dans huit jours.»

  ●(1861) BSJ 145. aveit mirèt gouil bras er Pantecoust, en hantér-handvèd de goudé Pasq, hag e oé dé pèn blai é pehani é oé bet reit el lézen de Voïse ar er Sinaï.

  (12) Demi (journée, etc.).

  ●(1923) KNOL 102. An hini ’vo mab kaer d’in, a ranko, en eur penn-devez, didoueza holl ar greun-ze ha lakaat pep-hini en e vern. ●(1977) PBDZ 1130. (Douarnenez) on bet ur penn goañvezh, tr. «j’y ai été un demi hiver.»

  (13) Penn-kordenn : corde, bout de corde.

  ●(1913) DIHU Du 356. Meit er pautr e oé fin : kaset en doé ur pen korden geton.

  (14) Mont da benn hent da ub. : aller à la rencontre de.

  ●(1912) BUAZpermoal 902. an eskibien a yeas da benn hent d’ezan.

  (15) Source de cours d’eau.

  ●(1576) H 47. An seiz pechet maruel ha capital pe re so euel feunteunyou ha penou dan re aral : Hac an vertuzyou contrel deze, tr. « The seven mortal and capital Sins, which are as fountains and heads to the others, and the Virtues opposite to them. »

  ●(1931) VALL 704b. source d’un cours d’eau, tr. « penn m. »

  C.

  (1) (agriculture) Épi.

  ●(1849) LLB 390. Hag a drest er peneu é sewel en niel. ●(1869) HTC 72. pa vioc'h oc'h endramm, lezit ama hag a-hont eur penn bennac da goueza euz o'ch (lire : oc'h) herdinn.

  (2) Source.

  ●(1576) Gk II 94. An pechedou pé a ré euel à pennou, ha feunteunyou ez depand, hac é quemer comanczamant an oll pechedou aral, tr. «Les péchés desquels, comme de sources et de fontaines, dépendent et prennent commencement tous les autres péchés.»

  ●(1905) IVLD 13. Penn Gav Lourd a zo kuzet huel-huel var ar meneziou pella.

  (3) Paneton de clef.

  ●(1743) L'Arm 61a . Clef (…) Le paneton, tr. «Peenn. m.»

  (4) Chaton (d'une bague).

  ●(1633) Nom 171b. Pala annuli : chaton, teste d'vn anneau : pen vn goualen, pen vn bisou.

  D.

  (1) Tête, commandement.

  ●(1838) OVD 304. é pèn ur ranteleah for puissant.

  ●(1957) AMAH 247. holl bennoù bras an arme, nemet unan hepken, de Gaulle, hag a dremene dre-se evit un oristal diahelet krenn.

  (2) Partie.

  ●(1866) FHB 67/118b. Iun a reonty ar penn brassa euz ar blâ. ●(1866) FHB 71/155b. pell euz an ti ker-ze (...) am euz tremenet enn-han ar penn brassa euz va buez. ●(1879) BAN 45. tremen a ree an deiz hag aliez eur penn bras eus an noz. ●(1889) ISV 155. baleet e devoa eur penn euz an noz, pa zigouezas ganthi eun den coz.

  (3) Hennezh eo ar penn : tout est là.

  ●(1790) MG viij. Hennéh-è er pèn, m'amiès : chervige Doué a greis er galon.

  (4) Diouzh ar penn (kentañ) : parmi les meilleurs, excellent.

  ●(1868) KMM 105. ur c'hristen diouz ar penn.

  ●(1905) HFBI 310. eur varvailléres eus ar pen. ●314. eur merchetaër eus ar pen. ●(1909) KTLR 90. Mez me, oa eul lampoun deuz ar penn. ●210. guelet a raan oc'h eur c'hoalc'herez deuz ar penn. ●(1910) FHAB Here 300. Mont a rankas, hag e dad, eur c'hristen diouz ar penn, a zoublas da volontez Doue. ●(1919) MVRO 1/1a. Yann a oa eur marvailher eus ar penn kenta.

  (5) Origine, cause.

  ●(1659) SCger 163a. pen an oll pec'hedou, tr. «la cause de tous les pechez.»

  ●(1870) FHB 260/403a. an ourgouill a zo ar vamenn hag ar penn euz an oll falloniou hag euz an oll dizurzou.

  (6) Principe.

  ●(1880) SAB 14. rac tout [ar pedennou] e tennont d'an daou benn-ma : enori Doue ac e bedi.

  (7) Principal.

  ●(1659) SCger 97a. principal, tr. «pen.»

  (8) Paroxysme.

  ●(1633) Nom 267a. Status, vigor, summa : an pen an cleufuet, an drouc brassaf.

  (9) Moment.

  ●(1839) BESquil 357. én ur pèn benac ag en dé.

  E. Penn-brav : pièce de réception.

  ●(1985) OUIS 134. la pièce de réception, tr. « le penn brao ». ●165. le penn brao de la petite maison ouessantine.

  F. [généralement devant un pluriel]

  (1) Terme qui indique une unité.

  ●(1710) IN I 116. ur pen-dànvat e-unan etouez ur vanden bouc'het.

  ●(1870) FHB 292/244a. ugent penn kezec. ●(1896) HIS 67. deu éjoñ ha deu bendeved e rikent bamdé de zèbrein.

  ●(1935) BREI 433/2a. 31 penn-saout.

  (2) Ur penn den : quelqu'un, personne.

  ●(1929) FHAB Genver 24. hag e redas eus an eil sal d'eben hep kaout eur penn den war e hent.

  G.

  (1) Goulenn penn diwar ub. : s'enquérir de qqn.

  ●(1957) BRUD 1/16. Perig, atao, o houlenn penn diwar e dad... Tad... E peleh emañ ?

  (2) Klask penn : se demander, chercher.

  ●(1854) PSA I 135. ean e hra d'emb clasq pèn (…) hag é forh clasq pèn a guement-cé, é couéhér én arvar.

  (3) Klask penn a : chercher des traces de.

  ●(1919) BSUF 41. d'atersein ha de glah pen ag er burhudeu en doé groeit ér vro-men.

  (4) Klask penn eus ub. : chercher qqn.

  ●(1964) ABRO 91. Ha ne oant ket deuet da glask penn eus o daou genseurt ? ●119. e laoskis ar Spagnol da vont da glask penn eus e genvroiz.

  (5) Ober penn : tenir tête.

  ●(1921) LABR iii. Eùit ober penn d’en arnan ha de varreu-amzer.

  H. [sens divers]

  (1) Saison.

  ●(1925) BUAZmadeg 92. kazi hed ar pevar benn euz ar bloaz e iunent.

  (2) =

  ●(1925) BUAZmadeg 371. eur penn orz.

  (3) Penn e : orienté vers.

  ●(1913) RNDL 80. pen ér Gornog.

  (4) Penn an dro =

  ●(1909) FHAB Here 302. o klask dre o brizerez penn-an-dro da lakât taoler dismeganz var hor bro.

  (5) Dont e penn : venir à bout, réussir.

  ●(17--) EN 1775. rac ma teufen en pen den rentan da Doue. ●(17--) Cc 1731. es-int bet deut en penn, tr. «ils sont venus à bout.»

  (6) Dont da benn a (+ subst.) : venir à bout de.

  ●(c.1680) NG 1416-1417. penaus e houe quen abuset, / Songeal donet de pen a hon Saluer.

  ●(1921) BUFA 80. Hanen e oé ken diéz, ken rekin ma n'hellé hañni donnet de ben anehon.

  (7) Dont da benn a (+ v.) : réussir à.

  ●(1839) BESquil 464. hac e zas de bèn a gorrigein en disordreu. ●(1854) PSA I meit ma tehemb de ben ag hur bout hag a hobér er péh e zou én hur chonge hur bout. ●(1876) TIM 215. En diaul, é huélèt é oé parrihue é væstroni mar behé bet deit lézen Jésus-Chrouist de ben a houni er bed-men.

  (8) spécial. Racines fourragères.

  ●(1933) DIHU 270/355. penneu, s. m. pl., tr. «racines fourragères.»

  (9) Chambre.

  ●(1952) LLMM 34/47. (Douarnenez) Penn : kambr. Ur penn nevez a zo bet savet en ti ; ar pennoù ; un ti tri benn. (Moarvat eus an dro-lavar penn al laez, penn an traoñ.).

  (10) War ar penn (marine) =

  ●(1944) GWAL 163/170. (Ar Gelveneg) Ar chadenn, ar fard, a zo war ar penn p'emeur deut ouzh o dibenn, goude o zeurel d'ar mor penn-da-benn : «Lakait ar chadenn war ar penn !».

  (11) Kaout penn war ub. : venir à bout de.

  ●(1870) FHB 265/32b. pa deu ar gouli-ze da ober poan d'am mestr, n'eus den evit caout penn ebet varnezhan.

  (12) Lakaat penn da : ranger, mettre de l'ordre.

  ●(1891) CLM 21. é huélet é oé laqueit pèn de bep tra, trugairé Doué, m'hum laquas de gousquet.

  (13) Chef.

  ●(1847) FVR 313. Dizunvaniez hag erez e tre ar pennou. ●346. heskina ar pennou chouaned.

  II. Loc. adv.

  (1) Penn evit penn : en désordre.

  ●(c.1718) CHal.ms i. bouleuerser, tr. «lacat en treu pen eüeit pen, bouluersein, eilpennein.»

  ●(1829) HBM 6. Antren a rejont en ty ; mes an traou oll a voa penn evit penn, ha na alliet anavezout netra. Ar mestr eus ar gaborel-se a loje e-unan.

  (2) Da gentañ penn : premièrement.

  ●(1849) LLB 1129-1130. choejet te getan pen / Tadeu ha mameu mat.

  (3) E-unan-penn : tout seul.

  ●(1849) LLB 1526. é tonèt hé unan pen d'er hreu. ●(1890) MOA 101b. Absolument seul, tr. «he unan penn.»

  (4) Pe da benn : pourquoi, pour quelle raison.

  ●(1530) J p. 229a. Leueret huy me ouz dimenn / Pe da penn ezouf quemennet, tr. «veuillez m'apprendre, je vous le demande, pourquoi vous m'avez adressé un message.» ●(1557) B I 50. Na pe da penn em quemenn bet enn haff, tr. «pour quelle raison il me mande en sa présence.»

  III. Loc prép.

  (1) Da benn : au bout de.

  ●(1650) Nlou 25. Da pen an nao mis fournisset, tr. «Au bout des neuf mois accomplis.»

  ●(1689) DOctrinal 197. hac é pourveas é daouzec Bælec eux an Dignitéou, hac ar Canonicquadou principala eux an Ilis Cathedral da pen ur spaç amser goude ó redouti ar paoues eux ar carg Pastoral.

  ●(1868) KMM 113. Da ben tri dervez. ●(1882) BAR 224. Da benn eun heur goude.

  ●(1929) FHAB Genver 32. Da benn an amzer-ze.

  (2) E penn : au bout de.

  ●(1790) MG 327. É pèn eih-dé.

  (3) Penn da : à cause de.

  ●(1936) IVGA 112. Hemañ n'oa ket mat da vale, 'penn d'e c'har fall. ●(1974) SKVT III 123. 'M eus graet ken c'hoarzhin, 'penn d'al leue.

  IV.

  (1) Mont da heul e vara : voir bara.

  (2) Mont da heul e benn : voir penn.

  IV.

  (1) Kribat e benn da ub. : maltraiter qqun.

  ●(1878) EKG II 318 (L) L. Inisan. Ia, ia, deuit, hag e velfot penaoz e vezo kribet he benn d'hoc'h Aoutrou persoun Troadec.

  (2) Koll e benn : perdre la tête.

  ●(1910) MAKE 98 E. Crocq. Meur a hini a zonjas e oa kollet e benn gant aotrou maner ar C'hastell-C'hwitel...

  (3) Bezañ kalet e benn : avoir du mal à apprendre.

  ●(1924) BRUD n° 11, 12, 14, 15, en 1963 par Emgleo Breiz, Brest, graphie et pagination différentes de l’édition de 1925, puis en 2003 une édition bilingue par Skol Vreizh préparée par Bernard Cabon)">BILZ 180 (T) F. al Lay. E-pad an amzer-ze, peurdisket an neus da Vadelen lenn ha skriva rez ha frêz, ha d'e vreur Yannig skriva ha lenn plen. Met heman a oa kaletoc'h e benn.

  (4) Bezañ kalet a benn : être têtu, entêté.

  ●(18--) SAQ I 371 (L) J. Quéré. Mez lod 'zo kaled a benn...

  ●(1902) PIGO I 201 (T) E. ar Moal. Mez ar pôtr a oa kaled a benn, hag an evoa touet d'ean e-unan tôl evez war ar pez a raje.

  (5) Lakaat udb. en e benn : s’être fait une idée.

  ●(1970) BHAF 322 (T) E. ar Barzhig. N'e-neus nemed c'hweh vloaz, med non de dïe ! p'en-devez lakaet hennez eun dra bennag en e benn, n'eo ket er penn all...

  (6) Ober e benn fall : bouder.

  ●(1910) MBJL 12 (T) L. le Clerc. E-touez he frotestanted, e wele kalz oc'h ober o fenn fall. ●(1955) STBJ 179 (K) Y. ar Gow. Ne zalc'has nemet tri mevel, met meur a wech, pa veze ar muia ezomm anezo, e reent o fenn fall hag e tizentent outi.

  (7) C'hoari e benn bihan : bouder.

  ●(1924) NFLO. Tête. il fait la mauvaise tête, tr. Loeiz ar Floc'h «c'hoari 'ra e benn bihan.» ●(1931) VALL 367. Manifester sa mauvaise humeur, tr. F. Vallée «c'hoari e benn (bihan) fam.»

  (8) Ober e benn // Ober e benn e-unan : décider, faire selon sa volonté.

  ●(1877) EKG I 1 (L) L. Inisan. Doue, drouk ennhan o veled pec'hejou ar vro, a lezaz he vugale da ober ho fenn ho-unan. ●(1878) EKG II 33 (L) L. Inisan. Pep hini a lavaro ar pez a garo, me n'oan evit goulen ali ouc'h den, hag a reaz va fenn va-unan.

  ●(1927) FHAB Meurzh 63 (T) *Dir-na-Dor. Gra da benn ! Me ya d'ober eur valeadenn ! ●(1928) FHAB Ebrel 123 (L) Y.-V. Perrot. Re voumounet, ar paotr a oa deuet ha ne rae nemed e benn e-unan. ●(1981) ANTR 172 (L) *Tad Medar. Pep hini a-vad a zo chomed gand e hoant kendelher da ober e benn.

  (9) Mont da heul e benn : faire ce que l’on veut.

  ●(1867) MGK 13 (L) G. Milin. Ann hini a ia da heul e benn, / A rikl a-bred, gouez oc'h torgenn.

  ●(1936) LVPR 68 (L) K. Jezegou. Met ma na lesfoc'h ket anezo da vont da heul o fenn ha ma na zigwesfent ket mat, e lavarfent deoc'h : «n'oun ket eürus : C'houi 'zo abek da se.

  (10) C'hoari e benn : montrer sa colère.

  ●(1929) EMPA 7 (T) *Paotr Juluen. Ha pa glevan ar mor o c'hoari e benn hag o trouzal, evel ma ra breman, e kav din e klevan e vouez ouz ma gervel, evel ma zad koz gwechall...

  (11) (Mont, partial, tec'hel) a-raok e benn : faire un coup de tête.

  ●(1868) GBI I 359 (Ku). Bet 'n euz ann hardieges da vont a-rok he benn, tr. F.-V. an Uhel «il a eu la hardiesse d'aller au-devant de sa tête, (1) Faire un coup de tête.» ●(1878) SVE 640. Mont araog e benn, tr. L.-F. Salvet «Aller devant sa tête. (Faire un coup de tête.)»

  ●(1925) CHIM 5 (T) *Dir na Dor. O ma Doue ! mar en dije gouvezet ma breur, pa oa o techel rôk e benn, pesort reuz a chache warnomp !!! ●8. ma ouesfe hennez nag a zaerou 'zo bet skuilhet aman abaoe m'eo partiet 'rôk e benn !

  (12) Bezañ war e benn en un ti : être comme chez soi.

  ●(1912) MELU XI 401. Bean war e ben en eun ti, tr. E. Ernault «Être sur sa tête dans une maison, y fréquenter assidument, y être comme chez soi. Haute-Corn[ouaille], ab[bé] B[esco].»

  (13) Mont war e benn : aller sans réflexion.

  ●(18--) MIL.ms (d’après MELU XI 401). Mont war e benn, tr. E. Ernault «Aller sur sa tête, aller sans réflexion.»

  (14) Penn ha troad // Penn ha korf ha troad // Penn kil ha troad // eus ar penn-kil d'an troad : de la tête aux pieds.

  ●(1825-1830) AJC 2374 (Go) J. Conan. A pen a corf a troad e veed enon guisqued, tr. F. Favereau «Là vous serez vêtu de la tête aux pieds.» ●2432. Ne moa ne med ma roched pen a troad dierhen, tr. F. Favereau «Je n'avais sur le corps que ma chemise.» ●2538. Emoa roed dach pen a troad eun nabillamand nevé, tr. F. Favereau «Je vous avais donné un habillement tout neuf.» ●7024. Croech a trou penn a troad a pep a dif roched yvé, tr. F. Favereau «De haut en bas, de la tête aux pieds on nous donnas aussi deux chemises à chacun.» ●(1879) BMN 205 A.-M. Drezen. An tadou hag ar mammou a zeuas ive (...) da jench euz ar penn kil d'an troad. ●274. He gorf bronduet oll euz ar penn kil d'an troad. ●(18--) SAQ II 13 (L) J. Quéré. Ar vuez zo berr, ha pa varver e varver penn, kil ha troad.

  ●(1914) MAEV 200 (L) K. ar Prat. An tad en doa kalz tud en e di, holl Arvoriz penn, kil ha troad. ●(1929) MKRN 87 (K) P. Martin. Kreno a ra penn ha troad ! ●(1959) BRUD 10/18 (L) *Mab an Dig. Kristenien penn-kil-ha-troad.

  (15) Kaout na penn na troad : ne pas avoir de sens.

  ●(1908) PIGO II 99 (T) E. ar Moal. Laret a rez, Boned-Ru, n'houllez ket mont d'an oferen dre ma ra ha ma lavar ar person treo n'o deus na penn na troad. ●(1935) ANTO 182 (T) *Paotr Juluen. Traou n'o deus na penn na...troad.

  (16) Mont war e benn : mercher vers sa ruine.

  ●(1878) SVE 639. Mont war he benn, tr. L.-F. Salvet «Aller sur sa tête. (Marcher vers sa ruine.)»

  (17) Mont war e benn bihan : être ruiné.

  ●(1877) FHB (3^e série) 15⁽²⁾/123b (L) *Jakez Peizant. Me n'oun ket lakeat gant ar franz e penn ar c'houarnamant, evit lezel ar vro da vont var he fenn bihan.

  (18) Mont e benn en e revr : (dire des choses) qui n’ont aucun sens.

  ●(1957) AMAH 59 (T) *Jarl Priel. Na fentusat galleg a ziwane dindan e bluenn ! dreist-holl pa strive da vezañ helavar, rak neuze ez ae, gant resped, e benn en e revr.

  (19) Bezañ na penn na revr da : n’avoir aucun sens.

  ●(1978) PBPP 2.2/392 (T-Plougouskant). N'eus na penn na revr d'e gaoz, tr. J. le Du «sa conversation n'a ni queue ni tête /lit. nit tête ni derrière/»

  (20) Ar penn hag al lost : le début et la fin.

  ●(1950) KROB 26-27/17 (L) H. Greff. Teilat, arat, netaat, eosti... setu ar penn hag al lost gwechall : netra muioc'h.

  (21) Bezañ na penn na lost da : n’avoir aucun sens.

  ●(1790) MG 378 (G) I. Marion. Ha me remerq liès ne vai na pèn na lost d'er péh e laran.

  ●(1957) BRUD 2/38 (K) Y. ar Gow. Hag e gomzou diskiant n'o-devoa na penn na lost. ●(1974) YABA 14.12 (Gi) J. Jaffre. D'er péh e zibuné Guilleu ne vezè na penn na lost.

  (22) Kavout penn pe lost da // Kaout penn diouzh lost e : trouver une solution.

  ●(1970) BHAF 95 (T) E. ar Barzhig. Neuze, ar homandant, ha n'e-noa kavet hoaz na penn na lost d'ar gudenn, e soñjas, moarvat, n'helle ket chom pelloh d'ober e varwasenn. ●(1981) ANTR 173 (L) *Tad Medar. Laouen ouz an oll, prest eo dalh-mad da renta servij d'an dud, da zikour anezo da gaoud penn diouz lost en o aferiou. ●(1986) PTGN 21 (L) *Tad Medar. Mestr bepréd da gaoud penn diouz lost da gement kudenn a deu da stroba anezo. ●70. Kaoud a reont atao penn diouz lost d'o hudenn, da cheñch penn diouz penn d'o fellen.

  (23) Ober e benn kleiz : être entêté, obstiné.

  ●(1960) PETO 47 (K) Y. ar Gow. Na gendalc'h da ober da benn kleiz.

  (24) Kemer an traoù dre ar penn mat : prendre les choses du bon côté.

  ●(1968) BAHE 58/26 (T) E. ar Barzhig. Daoust dezhi da gaout ur vuhez rust ha dic’hoarzh a-walc’h, e kemere ordinal ma zintin an traoù dre ar penn-mat.

  (25) Bezañ goloet e benn gant bokedoù ar garnel : voir bokedoù.

  (26) Bezañ stag e deod eus an daou benn : voir teod.

  (27) Bezañ du e benn : voir du.

  (28) Bezañ teñval e benn : voir teñval.

  (29) Bezañ penn kozh da : voir kozh.

  (30) Bezañ kozh e benn : voir kozh.

  (31) Ober penn kozh (da / ouzh) : voir kozh.

  (32) Krog an tan en e benn : voir tan.

  (33) Bezañ bet ur penn leue : voir leue.

  (34) Bezañ aet e benn er sac'h : voir sac'h.

  (35) Ober penn-maout ouzh ub. : voir maout.

  (36) Pakañ an daou benn : voir pakañ.

  (37) Skoulmañ an daou benn : voir skoulmañ.

  (38) Gouzout pe benn eus ar vazh da lakaat en douar : voir bazh.

  (39) Deviñ ar gantol dre an daou benn : voir kantol.

  (40) C'hoari penn pe fleur : voir fleur.

  (41) Bezañ toulloù talar en e benn : voir talar.

  (42) Koll penn e neudenn : voir neudenn.

  (43) Koll penn e gudenn : voir kudenn.

  (44) Na vezañ bet o stekiñ e benn er wezenn uhelañ : voir gwezenn.

• penn-adreñv
  penn-adreñv

  [brpm penn a-drê < penn + adreñv .2]

  m.

  (1) Arrière.

  ●(1732) GReg 271b. Le derriere d'une maison, tr. «Ar penn a-drê eus a un ty.»

  ●(1869) HTC 85. Ar re a ioa er penn araoc, kercoulz hag ar re a ioa er penn adreñ.

  (2) Penn-adreñv : arrière d’un navire.

  ●(1963) LLMM 99/266. Adal ma pignas war vourzh, e furchas Vasili e pep lec’h, dindan an tinelloù war benn a-raok ha war benn a-dreñv al lestr.

  (3) fam. Derrière, postérieur.

  ●(1876) TDE.BF 506a. Penn-adre, s. m., tr. «Postérieur de l'homme et des animaux, en style trivial.»

  ●(1910) MAKE 1. an hini a zistag re a doliou-mar, en eur staga gant e loden, pa vez devez bras torri-terien, hennez a gouez war e benn a-drenv, hep gallout dont a-benn eus e loden-var. ●(1952) LLMM 30/45. Petra an daonet a c'hoari gant va fenn a-dreñv ? ●(1955) STBJ 194. en eur stoka lechou o botou ouz o fenn a-dreñv.

• Penn-ar-Bed .1
  Penn-ar-Bed .1

  n. de l. Pointe Saint-Matthieu.

  ●(1863) ST 6. A-daleg penn-ar-bed, tre beteg Pontorson. ●(1867) BBZ III 121. Adalek ti sant Weltas trè-beteg Penn-arbed.

  ●(1904) DDKB 52. Arru en Penn-ar-bed, en Breiz, an dud hep doan / A zistroaz war glei beteg ar Mor-Bihan.

• Penn-ar-Bed .2
  Penn-ar-Bed .2

  n. de l. Finistère (département).

  ●(1889) MAL 3. gand eur person eus paroz Skrignak (Penn-ar-Bed).

  ●(1916) KRVT 167/2d. ezel eus Kuzul-meur Penn-ar-Bed. ●(1974) ISHV 68. E 1968 eo bet prenet Menez-Meur gant departamant Penn-ar-Bed, evit 50 milion a lurioù kozh.

• Penn-ar-C'hrann
  Penn-ar-C'hrann

  n. de l. Pencran.

  ●(1833) OLLI 938. Recit circonstanciet var sujet ar maleuriou occasionet gant ar Gurun, e Taule, e Brest, e Loc-Maria-Plabennec, e Pencran, e Qemperle, e Scaer, hac e qichen Montroulez, vardro fin mis qerzu, er bloa 1833. ●(1865) FHB 24/189a. an Autrou Kersulguen a Gerlorec e Penc’hrann. ●(1890) MOA 23a. Penc’hrann.

  ●(1974) ISHV 28. unan betek Rosloc’han dre Lopereg ha Kimerc’h, eben da Blougastell dre ar Merzher, Penn-ar-C’hrann ha Dirinonn.

  (2) [Toponymie locale]

  ●(1594) Enskr.COUF 241. Chapel da Sa Itrop ha karnel da lakat eskern an pobl.

  ●(1993) HYZH 196/19. Jean Choquer, eus Bod-Kaerell e Penn-ar-C'hrann.

• penn-araog
  penn-araog

  [brpm penn araug < penn + araog]

  m. Avant, devant, tête, partie antérieure.

  ●(1732) GReg 282b. Le devant d’une maison, tr. «ar penn araug eus an ty.»

  ●(1860) BAL 13. er penn araog d'al lestr. ●(1868) KMM 216. Darn eus an Ebestel a oa er penn araog. ●(1869) HTC 85. Ar re a ioa er penn araoc, kercoulz hag ar re a ioa er penn adreñ.

  ●(1963) LLMM 99/266. Adal ma pignas war vourzh, e furchas Vasili e pep lec’h, dindan an tinelloù war benn a-raok ha war benn a-dreñv al lestr.

• penn-askell
  penn-askell

  [brpm peñ asquell < penn + askell]

  m. penn-eskell Aileron.

  ●(1732) GReg 22a. Aileron, bout d'aile, tr. «Peñ asquéll. p. pénnou æsquéll.»

  ●(1876) TDE.BF 506b. Penn-askell, s. m., tr. «Aileron.»

• penn-avel
  penn-avel

  [brpm pen avel < penn + avel]

  m. Personne écervelée.

  ●(1710) IN I 314. beza ur pen avel hac ur pen liger.

• penn-bantek
  penn-bantek

  [penn + bantek]

  adj. & m.

  (1) Attr./Épith. Étourdi.

  ●(1931) VALL 736b. Tête à l'évent, étourdi, tr. «penn-bantek.»

  (2) M. Étourdi.

  ●(1931) VALL 736b. Tête à l'évent, étourdi, tr. «penn-bantek.»

• penn-bazh
  penn-bazh

  [brpm pen baz, penn-baz < penn + bazh] cf. pennad-bazh

  m. pennoù-bazh, pennbizhier

  (1) Gourdin.

  ●(1659) SCger 121a. tricot, tr. «pen baz.» ●(1732) GReg 464a. Gourdin, bâton gros, & court, tr. «Penn-baz. p. penn-bizyer. Van[netois] penn-bah.).»

  ●(1838) CGK 19. Ac ar c'henvit o steuï deus ma phen baz déro. ●(1872) DJL 12. Na da vont d'ar foariou gronchet var eur penn-baz. ●(1877) EKG I 131. eur penn-baz enn he zourn. ●(1877) BSA 217. harpet var eur penn-baz.

  ●(1902) PIGO I 103. daoust d'e benn-baz. ●(1913) AVIE 310. Deit oh amen get gléañneiér ha penneu bah. ●(1926) FHAB Mae 188. Pennou-baz a zo gant an holl. ●(1931) VALL 60b. gros bâton, tr. «penn-baz.»

  (2) sens fig. (en plt de qqn) Personne stupide.

  ●(1732) GReg 376a. Étourdi, benais, tr. «penn-baz.» ●706b. Pecore, sot, stupide, tr. «penn-baz. p. pennou-bizyer.»

• penn-bervet
  penn-bervet

  [penn + bervet]

  m. Tête brûlée.

  ●(1877) FHB (3^e série) 38/304b. eun den iaouank diboell ha penn bervet.

  ●(1942) VALLsup 59b. Écervelé, tr. «penn-bervet.»

• penn-bloaz
  penn-bloaz

  [brpm pen bloaz, penn-bloaz < penn + bloaz]

  m.

  (1) En/An deiz-mañ penn-bloaz : de ce jour en un an.

  ●(1659) SCger 70b. de ce iour en vn an, tr. «an deiz man pen bloaz.»

  ●(1931) VALL 181a. à pareille date l'année prochaine, tr. «en deiz-mañ penn-bloaz.» ●408b. de ce jour en un an, tr. «en deiz-ma(ñ) penn-bloaz.» ●531a. l'an prochain à pareil jour, tr. «en deiz-mañ penn-bloaz.»

  (2) Warc'hoazh penn-bloaz : d'ici en un an.

  ●(1732) GReg 262b. Demain en un an, tr. «Varc'hoaz penn-bloaz.»

  ●(1931) VALL 24b. demain dans un an, tr. «arc'hoaz penn-bloaz.»

  (3) À l'anniversaire de ce jour : hiziv penn-bloaz.

  ●(1931) VALL 27a. à l'anniversaire de ce jour, tr. «hizio penn-bloaz.»

  (4) Oferenn penn-bloaz : service anniversaire d'enterrement.

  ●(1931) VALL . service de bout de l'an, tr. «oferenn penn-bloaz.»

  (5) Deiz penn-bloaz : anniversaire.

  ●(1931) VALL 27a. Anniversaire, tr. «deiz-penn-bloaz.»

• penn-bouc'h
  penn-bouc'h

  [penn + bouc'h .2]

  adj. Sournois.

  ●(1927) GERI.Ern 60. penn-bouc'h, tr. «sournois.»

• penn-boueta
  penn-boueta

  [penn + boueta]

  m. fam. Tête.

  ●(1928) SAKO 9. Diwall, sorserez milliget, na gouezfe ma dorn war da benn-boeta !...

• penn-bouilh
  penn-bouilh

  [mbr penn boyl, penn boyll < penn + bouilh (.1 & .2)]

  m. Eau chaude qui sourd.

  ●(1464) Cms (d’après GMB 76). penn boyl, eau chaude qui jaillit de terre. ●(1499) Ca 155a. Penn boyll. g. cest eaue chaude qui sourt de terre comme baingz natureux.

• penn-bourdel
  penn-bourdel

  [penn + bourdel]

  M. C’hoari / Ober penn-bourdel : faire le poirier.

  ●(1879) ERNsup 164. c'hoari penn-bourdel, penn-bourdelik, Lang[oat], Pleud[aniel], se mettre la tête en bas et les pieds en l'air.

  ●(1927) GERI.Ern 295. ober ou c'hoari penbourdel, -ig, pentoullig se tenir la tête en bas les pieds en l'air.

• penn-bras
  penn-bras

  [penn + bras]

  m. pennoù-bras

  I. Chef.

  ●(1877) EKG i 183. Pennou braz kear.

  ●(1907) AVKA 296. An oll veleien ha penno braz ar bobl.

  II. Blasons populaires.

  (1) Surnom des habitants de Baden.

  ●(1911) DIHU 69/224. Badenniz e zou Penneu bras aveit er réral. ●(1912) PBHV 158. Penneu bras a Vaden, / Foèuerion en Arradon, / Ha leueged Pleren. ●(1947) BRMO 31. ceux [= paysans] de Baden, Penneu Bras (grandes têtes). ●(1985-1986) ADTM 116. Pennoù bras a Vaden, / Leueged a Bleren, / Foeñverion ag an Arradon.

  ●(2000) TPBR 296. Penneu bras a Vaden / Foèuerion en Arradon / Ha leueged Ploeren. ●(2003) TRMOR 53. Pennoù bras a Vaden / Foeñverion an Arradon / Ha laoueged a Bleren.

  (2) Surnom des habitants de Languidic.

  ●(1911) DIHU 71/255-256. Penneu bras Lanngedig e zou merchañned a hendaral. Deu morhanù nen dé ket rè eùé d'ur barréz ker bras! E Kistinig e larér a ré Lanngedig : Ré Lanngedig, penneu bras, / Penneu potin dré en dias / Sanklen, gunéhen / Tokeu éhén ar ou fen / É monet d'en overen. Laret e vé hoah é léh aral : Ré Lanngedig, penneu du / E hra kranpoeh get ludu / Aveit armerh ou gunéhtu ! Nezé é mant peruéh mat alkent!...

  (3) Surnom des habitants de Lanrivain.

  (4) Surnom des habitants de Plaudren.

  ●(1911) DIHU 72/272. Tud Plaudren e zou penneu bras èl lod kaer. ●(1947) BRMO 31. ceux [= paysans] de Plaudren, Penneu-Bras (grandes têtes).

  (5) Surnom des habitants de Pluméliau.

  ●(1911) DIHU 73/282. Pluniaùiz e zou iverion; chetu perak marsé é hrér penneu bras anehé eùé. ●(1947) BRMO 32. ceux [= habitants] de Pluméliau, Iverion (buveurs) ou Penneu bras (grandes têtes).

• penn-brec'h
  penn-brec'h

  [penn + brec'h]

  m. Kaout penn-brec'h : avoir le bras long.

  ●(1942) VALLsup 24b. Kaout penn-brec'h, tr. «avoir le bras solide, et avoir le bras long, au fig. avoir assez de force ou de capacité pour… kaout penn-brec'h awalc'h evit. »

• penn-brezel
  penn-brezel

  [mbr pen á bresel < penn + brezel]

  m. pennoù-brezel (domaine militaire) Chef de guerre.

  ●(1633) Nom 126b. Augustale : pauillon ou tente du Chef de guerre : pauillon pe vn goloen á pen á bresel. ●191a. Manubiæ : le butin du chef de guerre : an butin á pen á bresel, da lauaret eo, ves an re brassaff.

• penn-bronn / penn-ar-vronn
  penn-bronn / penn-ar-vronn

  [mbr pen an broun < penn + bronn]

  m. (anatomie) Mamelon, tétin.

  ●(1633) Nom 21a-b. Papilla : le tetin, ou le petit bout de la mammelle : pen an broun (lire : bronn).

  ●(1931) VALL 444b. Mamelon, tr. «penn-bronn.»

• penn-chatal
  penn-chatal

  [penn + chatal]

  m. (agriculture) Tête de bétail.

  ●(1867) MGK 9. evel eur penn-chatal. ●88. ezen, pennou-chatal.

  ●(1932) KWLB 5. gwerza pe brena eur penn-chatal.

• penn-da-benn
  penn-da-benn

  [brpm penn-da-benn < penn + da .7 + penn]

  adv., prép. & adj.

  I. Loc. adv.

  (1) Entièrement.

  ●(1894) BUZmornik 117. Ann idol-ma a ioa kaer ha skeduz meurbed : alaouret oa penn-da-benn ha tu ha tu.

  (2) D'un bout à l'autre, tout du long.

  ●(1732) GReg 113a. Depuis un bout jusqu'à l'autre, tr. «penn-da-benn.»

  ●(1857) CBF 17. kant leo evel-se, ribin diribin penn-da-benn.

  ●(1907) PERS 224. anez da ze n'helje ket mont penn-da-benn. ●(1912) BUAZpermoal 739. an ôtrou 'n eskob a reas e zougen en ruioù kêr, ha miraklou eleiz a c'hoarvezas pen-da-ben.

  II. Loc. prép.

  (1) Tout le long de.

  ●(1912) MMPM 8. en eur skigna penn da benn an hent ar spount hag ar maro.

  (2) Penn-da-benn gant : tout le long de.

  ●(1862) BBR 2. Penn da benn gand ann hent a ia da Remungol, tr. «tout le long de la route qui méne à Remungol.»

  ●(1908) PIGO II 23. Pen-da-benn gant an hent. ●(1910) MAKE 51. En eur vont penn da benn gant ar ruiou. ●(1955) STBJ 8. int bet eet da Garaez, penn-da-benn gant ar Stêr Aon. ●136. e kerzis war-zu kêr, penn-da-benn gant riblenn zimant ar ru. ●(1957) BRUD 2/43. E leh mond (...) war an hent-karr (...) e kavas furroh kerzed gand ar wenodenn a yee penn-da-benn gantañ. ●(1964) ABRO 17. Petra a oa a-dreñv an tevennoù-se, hedet penn-da-benn gant ur renkennad kerreg lemm. ●(1996) CRYK 171. Na penn-da-benn gant an hent, tr. «Tout le long du chemin.»

  (3) Penn-da-benn da : tout le long de.

  ●(1936) TKAL I 35. Lip-e-bao a redas eun anken vras penn-da-benn da livenn e gein. ●81. hag an avel a c'houez ken c'houek er gwez pupli, penn-da-benn d'ar stêr vras ! ●(1936) TKAL II 55. an dour-c'houez a zevere penn-da-benn d'e gorf. ●(1962) GERV 52. e-keit ha ma rede krenienn ar maro penn-da-benn d'e gorf.

  (4) Penn-da-benn ag : tout le long de.

  ●(1986) GEVU v 112. (Pouldahu) penn-a-benn hag an daol, tr. «le long des tables.»

  III. Épith.

  (1) Pok penn-da-benn : baiser érotique.

  ●(1838) CGK 24. Leveret din moëreb Cato, voant quet pocqo pen da ben ?

  (2) Gwiskamant penn-da-benn : complet.

  ●(1926) FHAB Ebrel 144. al lodenn vras eus ar franmasoned n'o doa ket ho gwiskamant penn-da-benn. ●(1933) BLGA 14. 'c'h eus ket soñj em boa bet eur gwiskamant penn-da-benn evit pardon ar Werc'hez.

• penn-dall
  penn-dall

  [penn + dall .1]

  m.

  (1) (jeu) Colin-maillard.

  ●(1876) TDE.BF 506b. C'hoari penn-dall, tr. «jeu de colin-maillard.»

  ●(1907) VBFV.bf 59b. pendal, m., tr. «colin-maillard.»

  (2) (zoologie) Logod-penn-dall : chauve-souris.

  ●(c.1718) CHal.ms i. chauue souris, tr. «asquel crehen, pl. Esquel crehen. a Ing[uiniel] on dit, logoden pen toul, logoden pen dal.» ●(1732) GReg 159a. Chauve-souris, tr. «Van[netois] logodeñ peñ dall.» ●(1744) L'Arm 364b. Souris-Chauve, tr. «Logodeenn-peenn-dal.»

  ●(1856) VNA 24. une Chauve-Souris, tr. «ul Logoden-pèn-dal.» ●(1876) TIM 91. En hiaul e laqua el legod-pèn-dall de guhein.

  ●(1907) VBFV.bf 48a. logoden pen-dal, f., tr. «chauve-souris.» ●(1912) BUEV 72. el loñned hanùet logod pendal. ●(1932) GUTO 26. askelleu èl logod-pendal. ●(1982) PBLS 490. (Sant-Servez-Kallag) ul logodenn penn-dall, tr. «une chauve-souris.»

• penn-daoulin
  penn-daoulin

  [penn + daoulin]

  m.

  (1) (anatomie) Genoux.

  ●(1929) MKRN 46. Oc'hpenn hanter-kant bragou bras / Tre d'ar penn-daoulin a riskas ! tr. «Plus de cinquante bragou-bras glissèrent jusqu'au ras du genou.»

  (2) (marine) =

  ●(1979) VSDZ 5. (Douarnenez) hemañ eo an doublaj : lod lavar deuzoutañ «ar penn-daoulin», met n'eo ket gwir : hennezh an doublaj… hennezh a ra an asamblaj deus an daou benn. Hemañ ar c'hambon, hemañ ar mumpr, hag hemañ an doublaj, tr. (p. 174) «Tu as encore le doublage : certains appellent cela le genou, mais il faut dire «le doublage» ; cela sert à relier les deux côtés. Voci l'allonge des fonds, la membrure et le doublage.» ●7. Ar re gozh lavare ar penn-daoulin deus an doublaj, tr. (p. 176) «Les anciens appelaient ce doublage «le genou.».

  (3) Mont war e benn-daoulin : s’agenouiller.

  ●(1994) BRRI 25. Aet eo an archerien war o fenn-daoulin evit dirouestlañ an tali-moan diouzh korf ar martolod yaouank.

• penn-der-benn
  penn-der-benn

  voir penn-dre-benn

• penn-dibenn .1
  penn-dibenn .1

  [penn + dibenn .2]

  adj.

  (1) Attr./Épith. = (Parole) (?) Sans queue ni tête (?).

  ●(1891) CLM 27. goudé ean e laras ur gonz pen-diben.

  (2) Adv. En désordre.

  ●(1904) LZBg Gwengolo 223. mes pen diben é té é dreu getou.

• penn-dibenn .2
  penn-dibenn .2

  [penn + dibenn .2]

  adv. D'un bout à l'autre.

  ●(1872) GAM 12. Evid lakaat ar pesked da zireded, e vez plantet ann igen, penn dibenn er vuzugen.

• penn-dotu
  penn-dotu

  [penn + dotu .2]

  m. Tête de Turc.

  ●(1942) VALLsup 165b. Tête de Turc, fig., tr. «penn-dotu.» ●Nous ne sommes pas des Têtes de Turc, tr. «n'eo ket pennou-dotu a zo ac'hanomp («Breiz», 17 du 1935).»

• penn-dre-benn / penn-der-benn
  penn-dre-benn / penn-der-benn

  [mbr pen dre pen < penn + dre / der + penn]

  adv. & prép.

  I. Adv.

  (1) D'un bout à l'autre, tout du long.

  ●(1632) Qu II 127. Percer tout outre, tr. «toullafpen dre pen.»

  ●(1732) GReg 113a. Depuis un bout jusqu'à l'autre, tr. «Van[netois] penn-der-benn.» ●(1744) L'Arm 36a. Depuis un bout jusqu'à l'autre, tr. «Peenn-d'er-beenn.» ●221a. Tout du long, tr. «Peenn d'er beenn.»

  ●(1829) CNG 135. Seih-vlai-ar-n'uguênt pèn-d'er-bèn. ●(1849) LLB 172. Ol é mant én ilis de ben kours en ovren / Ha hi hleuèt e hrant a galon pen d'er ben. ●711-712. Lod, aveid ou lakat a stedeu pen der ben [er gué]. ●1133-1134. un houlten / E rid ag er balog ar er bruch pen d'er ben.

  ●(1903) JOZO 119. Hui e hues héliet en hent fal pen-der-ben. ●(1908) NIKO 58. reih ha guir penderben. ●(1925) IZID 13. Me hra (…) me labour pen-d'er-ben. ●(1927) GERI.Ern 452. Penn-da-benn, penn-dre-benn, V[annetais] penn-der-benn, tr. «d'un bout à l'autre.» ●(1928) DIHU 199/14. un huvré ken pouilet pen-dre-ben e zeli spurmantein un dra benak. ●(1932) GUTO 14. gouzanù pen-der-ben er goalauz. ●(1939) RIBA 1. ken n'em boa laret deoh en doéré pen-der-ben.

  (2) Complètement, entièrement.

  ●(1829) CNG 42. Eit ma tisquehemb pèn-d'er-bèn / Er péh e gommant hou Lézen. ●(1867) MGK 49. A zraill hag a zispenn / Sac'h ar vaot penn-dre-benn. ●(1896) HIS 14. losket ind bet pen d'er ben. ●79. Draillet e oé bet é gorv, ha breinein e hras pen d'er ben.

  ●(1921) DIHU 116/203. Ar blasen er Linseu, goleit a dud pen-d'er-ben. ●(1927) GERI.Ern 452. Penn-da-benn, penn-dre-benn, V[annetais] penn-der-benn, tr. «entièrement.» ●(1939) RIBA 20. Iaheit on pen-der-ben.

  (3) Épith. Complet.

  ●(1856) VNA 67. un habit complet, tr. «un Habit pèn-d'er-bèn.»

  II. Loc. prép.

  (1) Penn-dre-benn / Penn-der-benn da : tout le long de.

  ●(1910) DIHU 62/121. Pen-dre-ben d'en hent, me fri ne hré nameit goédein. ●(1925) DIHU 172/350. E red rusadeu ru pen-der-ben d'ou ruieu. ●(1932) BRTG 115. dihoal dohtè a vregonsal hag a vrechen, pen-dre-ben d'en hent.

  (2) Penn-dre-benn ouzh / Penn-der-benn doc’h : tout le long de.

  ●(1896) HIS 139. Divir e hré er goed pen d'er ben doh é gorv.

  (3) Penn-dre-benn / Penn-der-benn dre : tout le long de.

  ●(1927) DIHU 192/277-278. ma vo unañnet endro Breih, reit dehi ur pen, ur galon, ha goahiad e gaso er goed pen-der-ben drèzi.

  (4) Penn-dre-benn / Penn-der-benn gant : tout le long de.

  ●(1903) JOZO 45. Ha neoah pen-der-ben get me hent é kerhen.

• penn-du
  penn-du

  [penn + du .1]

  m. pennoù-du (blason populaire).

  ●(1911) DIHU 71/255-256. Penneu bras Lanngedig e zou merchañned a hendaral. Deu morhanù nen dé ket rè eùé d'ur barréz ker bras! E Kistinig e larér a ré Lanngedig : Ré Lanngedig, penneu bras, / Penneu potin dré en dias / Sanklen, gunéhen / Tokeu éhén ar ou fen / É monet d'en overen. Laret e vé hoah é léh aral : Ré Lanngedig, penneu du / E hra kranpoeh get ludu / Aveit armerh ou gunéhtu ! Nezé é mant peruéh mat alkent !...

• penn-e-benn
  penn-e-benn

  [brpm penn + e .1  + penn]

  adv. D'un bout à l'autre.

  ●(1732) GReg 113a. Depuis un bout jusqu'à l'autre, tr. «penn-ê-benn.»

• penn-ed
  penn-ed

  [mbr pen eth, brpm penn-ed < penn + ed]

  m. pennoù-ed (agriculture) Épi.

  ●(1633) Nom 74a. Spica : espy de blé : tamoüesen pe pen eth.

  ●(1732) GReg 359b. Epi, le haut du tuyau du blé, tr. «penn-ed. p. pennou-ed.»

  ●(1857) CBF 88. Ar pennou-ed a zo bouron, tr. «Les épis sont bien pleins.» ●(1866) FHB 66/109a. Seiz toc'haden, pe seiz penn-ed, leun ha kaer a zave var ar memez plouzen. ●(1876) TDE.BF 506b. Penn-ed, s. m., tr. «Epi de blé ; pl. pennou-ed.»

  ●(1900) MSJO 4. seis penn-ed kaer ha leun a c'hreun var ar memes koloen. ●(1932) ALMA 86. Pa deuas ar gorzen da benna, ar penn-ed da voda. ●(1957) BRUD 1/105. (Med dizale e klevis eun trouzig trist, heñvel ouz mouez eur hlohig-kañv, hijet bep eur mare.) Hanter-vouget a-wechou ha pellig etre pep hini, e tassone goustadig ar hlohadou, o koueza hini ha hini, evel greun o tizhilia diouzh pennou-id re ao.

  ►absol.

  ●(1710) IN I 162. Ruth o testum pennou varlerc'h medeurien Boos.

• penn-en-deiz
  penn-en-deiz

  [brpm pen-én-dé < penn + en .5 + deiz]

  m. Demi journée.

  ●(1790) MG 185. mameu (...) e lausq bugalé ur pèn-én-dé de grial én ou havèll.

• penn-etev
  penn-etev

  [mbr penn eteau, brpm penn-etéau < penn + etev]

  m. Tison.

  ●(c.1500) Cb 80a. [eteau] Jtem ignifulcium / cij. b. penn eteau.

  ●(1732) GReg 924b. Le gros tison, le tison de Noël, tr. «ar penn-etéau.»

• penn-evit-penn
  penn-evit-penn

  [brpm penn evit penn < penn + evit + penn]

  adv.

  (1) Renversé, sens dessus dessous.

  ●(1732) GReg 278b. Sans dessus-dessous, ou sens dessus-dessous, tr. «Penn evit penn.» ●430b. On dit qu'un homme n'est qu'un arbre fourchu renversé, tr. «Lavaret a rear penaus an dèn a so ur vezen fourchecq lecqeat penn-evit-penn.»

  (2) Chamboulé.

  ●(1920) MVRO 44/4d. Ha setu ar baradoz nec'hetoc'h eget biskoaz. Doue, an holl sent, an holl eled a yoa penn-evit-penn.

• penn-fall
  penn-fall

  [penn + fall]

  m.

  (1) Mauvaise tête.

  ●(1931) VALL 737a. mauvaise tête, tr. «penn-fall C[ornouaille].»

  (2) C'hoari e benn-fall : faire sa mauvaise tête.

  ●(1931) VALL 737a. faire la mauvaise tête, tr. «c'hoari e benn-fall.»

• penn-fard
  penn-fard

  [penn + fard .4]

  m. (marine) Cordage.

  ●(1925) DIHU 169/290. (Groe) Penfart, tr. «(s. m.) amarre.» Dastumet get Bleimor. ●(1944) GWAL 163/162. (Ar Gelveneg) Ur penn-fard a reer eus un tamm kordenn-lestr.

• penn-fust
  penn-fust

  [penn + fust]

  m. Femme sans ordre.

  ●(1931) VALL 298b. Femme sans ordre, tr. «penn-fust.»

• penn-garb
  penn-garb

  [penn + garb ; cf. garbig]

  m. (entomologie) Frelon.

  ●(1931) VALL 320a. Frelon, tr. «V[annetais] penn-garb.»

• penn-garmenn
  penn-garmenn

  m. (entomologie) Frelon.

  ●(1931) VALL 320a. frelon, tr. «penn-garmenn pl. penneu- garmenned.»

• penn-glin
  penn-glin

  [mbr pen an glin, brpm penn ar c'hlin < penn + glin]

  m. (anatomie) Partie saillante du genou.

  ●(1621) Mc 110. oz derchel an daou dorn croaset voar pennou'n daou glin. ●(1633) Nom 24b. Genu : genuïl : an glin, pen an glin. ●116b. Tibialia : chausses basses, chausses iusqu'au genoüil : lezrou isel bettè pen an glin.

  ●(1732) GReg 456a. L'éminence du genou, l'entre-nœud du genou, tr. «Penn ar c'hlin, pennou an daoulin.»

  ●(1876) TDE.BF 507a. Penn-glin, s. m., tr. «La partie saillante du genou.» ●(1878) EKG II 295. Ho taou benn-c'hlin.

• penn-gouloù
  penn-gouloù

  [penn + gouloù]

  m. Bougie.

  ●(1835) AMV 71. en eur zerc'hel en e zorn eur penn goulou.

  ●(1938) DIHU 330/193. deu ben gouleu baùous.

• penn-gwerzenn
  penn-gwerzenn

  [penn + gwerzenn]

  f. (littérature) Hémistiche.

  ●(1931) VALL 357a-b. Hémistiche, tr. «penn-gwerzenn m.» ●Les deux hémistiches, tr. «an daou benn-gwerzenn.»

• penn-ha-korf
  penn-ha-korf

  [brpm penn ha corf < penn + ha .1 + korf]

  adv. Des pieds à la tête.

  ●(1732) GReg 18a. Affubler, couvrir entierement, tr. «goléi penn ha corf.»

• penn-ha-penn
  penn-ha-penn

  [penn + ha .1 + penn]

  adv. À la suite.

  ●(1982) MABL I 145. (Lesneven) Penn-ha-penn 'vezent o zeir [kezegenned] n'e' ket skoaz-skoaz. (…) Dac'h ar pomper 'veze lakaet tri loen penn-ha-penn ha dac'h an alar daou. Dac'h a' pomper e veze lakaet an eil dirak egile, tri dac'houtañ penn ha-penn. ●(1990) TTRK 120. daou di penn-ha-penn.

• penn-ha-pilhon
  penn-ha-pilhon

  [brpm peenn ha pillon < penn + ha .1 + pilhon]

  adv. Complètement.

  ●(1744) L'Arm 133b. Engloutir, tr. «Lonquein peenn ha pillon.» ●384b. Totalement, tr. «Peenn ha pillon.» ●386a. Tout, te, tr. «Burlesquement, Peenn ha pillon.»

• penn-herr
  penn-herr

  [brpm /ben err < penn + herr]

  m.

  (1) Élan.

  ●(1890) MOA 232a. Élan, tr. «penn-herr, m.»

  (2) Kemer e benn-herr : prendre son élan.

  ●(1766) MM 961. quemeret he ben err souden, tr. «Il prend son élan presto.»

  ●(1868) KMM 184. e doare pa vise bet o kemeret e benn-err ac e lans varzu an Ee. ●(1878) EKG II 24. Kemeret a riz penn-her, ha mont a riz adreuz ar goueriou bian.

• penn-hoc'h
  penn-hoc'h

  [penn + hoc'h .1]

  m.

  (1) (zoologie) Porc.

  ●(1905) FHAB Du/Kerzu 178. eur choten pennoc'h. ●(1926) FHAB Gwengolo 359. ken fall ma n'en defe ket he debret an direüsa pen-oc'h.

  (2) (habillement) Sac'h penn-hoc'h : sorte de coiffe du Cap-Sizun.

  ●(1912) BSAf xxxix 289. C'est encore aujourd'hui le palin Keign-oc'h de Pont-l'Abbé et le sac Pen-Oc'h du Cap sizun.

• penn-kab
  penn-kab

  voir penngab

• penn-kamm
  penn-kamm

  [penn + kamm .1]

  m. Extrémité courbe (d'une crosse).

  ●(1926) FHAB Ebrel 152. E penn-kamm e vaz-eskob.