Recherche 'u...' : 251 mots trouvés
Page 1 : de u (1) à uhelvos (50) :- uu
voir vi
- uc'huc'h
[vbr uh, huch (DGVB 326b), vgall uuc, virl ós, uas, gaul ux-, oux- < celt *uxs < *ouks < *oups, cf. grec húpsi « en haut » (Delamarre 330) (GPCY 3722asq, LEIA O-32, U-4-5)] voir a-uc'h, uhel
●(c.850) MSvbr I (BNF ms latin 10290) f° 3a (DGVB 300a). rotemdirot : uhhamnertou gl. conatus sum pro uiribus meis, tr. « je me consacrai (j’essayai) en haut de mes forces (de toutes mes forces) » ●(c. 890) MSvbr IV (ms Angers 477) f° 61a (DGVB 215a). huch gl. suspensior, tr. « plus élevé »
- uchekonuchekon
voir ichekon
- ufernufern
m. –où d. daouufern (anatomie) Cheville.
●(1659) SCger 25a. cheuille du pied, tr. «uvern.» ●176b. vfern, tr. «cheuille du pied.» ●(1732) GReg 163a. Cheville du pied, tr. «Van[netois] Ufern. an ufern. an uvern.» ●Les chevilles des pieds, tr. «An daou ufern.» ●507b. La cheville du pié, tr. «Ufern. uvern. p. an naou ufern.»
●(1738) GGreg 15. hoc'h ufern, tr. «la cheville de votre pié.» ●(1774) AC 83. an ufern dianveas, tr. «la malléole externe.» ●94. ufernou an troad all, tr. «malléoles de l'autre pied.»
●(1932) BSTR 12. e pakis eul lam hag a zistresas ufern va zroad.
- ugentugent
adj. & adv.
I. Adj. num. card.
(1) Vingt.
●(1499) Ca 43b. vguent. ●Vguent. g. vingt.
●(1659) SCger 124b. vingt, tr. «vguent.» ●176b. vguent, tr. «vingt.»
(2) Terme qui sert à former des multiples de vingt de 40 jusqu'à 380.
●(1499) Ca 43b. Dou vguent vnan ha dou vguent. Triuguent vnan ha triuguent. Peuaruguent vnan ha peuaruguent.
●(c.1680) NG 360. Seih uiguent a vabet. ●(1744) L'Arm 155b-156a. Le Feu doit contenir 120 journaux de terre, tant froide que chaude, tr. «Enn Tan, eid er fumageu, a deli enn-devoutt huéh-huiguênnt quevérr étré frosstage ha douar-gounitt.»
●(1866) HSH 193. e racquitchont, da gomanç, c'uec'h captif ha nao uguent. ●(1889) SFA 284. ar Psalm unan ha seiz ugent.
●(1911) BUAZperrot 507. Unnek ugent eus e venec'h. ●(1915) HBPR 32. Expilly hen doa daouzek mouez ha nao ugent.
(3) Warn-ugent : locution qui sert à compter ou à marquer la date de 21 jusqu’à 29.
●(1499) Ca 43b. vnan oarnuguent / dou oarnuguent. ●(1576) H 53. Almanac eguyt peuar bloaz varnuguent. ●(1612) Cnf 30b. an oat à vn bloez var vguent. ●(1633) Nom 211b. Stadium : cent & vingt cinq pas : cant ha pemp pas voar nuguent.
●(1727) HB 594. en eizvet devez varnuguent a vis guenver.
II. Adv. Hon-ugent : nous vingt, les vingt que nous sommes.
●(1877) EKG I 279. n'oamp ket evit herzel, hon ugent, ouc'h kement-all a dud.
- ugentad
- ugentrealugentreal
m. –ed Somme de vingt réaux.
●(1957) PLBR 19. dans les pluriels daouwenneien, ugentrealed, milluriou, «des pièces de deux sous, de vingt reaux, des billets de mille francs», le suffixe ne marque pas le pluriel de gwenneg, real, lur, mais de daouwenneg, ugentreal, millur.
- ugentvedenn
- ugentvedenniñugentvedenniñ
v. tr. d. Diviser par vingt.
●(1931) VALL 784b. prendre le vingtième, diviser par vingt, tr. «ugentvedenni, ugentvedenna.»
- ugentvederugentveder
m. Commémoration de vingt années.
●(1931) VALL 784b. commémoration de vingt années, tr. «ugentveder m.»
- ugentvederel
- ugentvet
- ugeolennugeolenn
voir uigellenn
- uhel .1uhel .1
adj.
I. Adj.
A. Attr./Épith.
(1) Haut.
●(1499) Ca 205b. Vhel. g. hault. ●(1633) Nom 19a. Lacuna, philtrium : ce peu de vuide qui est à la leure superieure : an plaçcic goullo á so en gueus vhellaff. ●117b. Calones, lignei calcei, baxeæ : patins, pantouffles : patinou, pantouflou, boutou vhel.
●(1659) SCger 65b. haut, tr. «vhel.» ●176b. vhel, tr. «haut.» ●(1752) PEll 922. Uc'hel, Haut, élevé.
●(1821) SST 133. ar ur mané inhuel. ●(1849) LLB 72. Er manéieu ihuel. ●454. el lehieu ihuel. ●(1861) BSJ 140. er manné, péhani e zou forh ihuel.
●(1907) FHAB Du 265. eur vouez a sav uhelloc'h-uhella, ganthi rebecherez.
(2) (marine) =
●(1944) GWAL 163/167-168. (Ar Gelveneg) «Uheloc'h evit ar c'herreg, «dreist ar c'herreg» ; en a'el d'ar c'herreg» a zo kendalv.
(3) =
●(1727) HB 313. eleac'h ma oue crucifiet e ben da isela hac e dreid da huela.
B. sens fig. Noble, généreux.
●(1935) FHAB C'hwevrer 75. Ur galon uhel az peus.
II. Épith.
(1) An dud, ar pennoù uhel : la haute.
●(1879) BMN 289. d'an dud galloudus, d'an dud huel. ●(19--) LIAR 24. An dud huel hag an dud habil.
●(1921) BUFA 195. béh étré en Eskob a Assis hag er penneu ihuélan a gér. ●(1976) LLMM 175/128. yezh an dud uhel.
(2) [au superl.] (géographie) =
●(1909) FHAB Meurzh/ Ebrel 112. Deuet int a dreus d'ar mor bras, eus an Amerik-Uhella hag an hini Izella. ●(1911) BUAZperrot 312. da brezeg dre an Itali-uhela. ●(1921) FHAB Genver 5. en hent evit an Amerik-Uhela. ●(1922) FHAB Ebrel 122. En amerik ez eus teir lodenn : an amerik uhela, an amerik greiz hag an amerik izela.
(3) [points cardinaux]
●(1849) LLB 1343. en ahuel ag er gevred ihuel.
●(1905) DIHU 5/88. diù pé tér stiren e oé déjà dibouket ér gevred-ihuél.
(4) Avel uhel : vent d'amont.
●(1633) Nom 220b. Eurus subsolanus, qui ab æquinoctiali perflat : vent solaire, ou vent d'amont, Est : auel vhel, auel cræch, Est.
(5) (en plt du vent) Qui s'est levé.
●(14--) N 125-126. Me aya breman didan goel / Setu vhel an auel mat, tr. «Je vais maintenant mettre à la voile / Voilà le vent favorable qui se lève.»
(6) Kleñved-uhel : haut mal, épilepsie.
●(1499) Ca 38a. Cleuet vhel. g. le hault mal.
III. Adv.
A. (Chanter) haut.
●(1633) Nom 214a. Pænem citare, vocem sensim excitarez, vel contentiore voce altum & acutum & acutum scansim insonare : chanter en fosset : canaff sioulicq, canaff á docq-cam á vizyou vhel á vizyou isel.
●(c.1680) NG 1025. Canamp nouel ihuel.
●(1829) CNG 81. Cannamb Noël ihuel.
B. A-uhel.
(1) Là-haut.
●(1557) B I 284. Vahont a uhel ez guelaff / Try frenest, tr. «Je vois là-bas, en l'air, trois fenêtres.»
(2) sens fig. (Regarder) de haut.
●(1922) LZBt Mezheven 21. Xavier a zelle a-uhel pa 'gave e genvroad deut diweet de grigi gant e studi.
IV.
(1) Bout uhel an dour er feunteun : voir dour.
(2) Bezañ uhel an dour en e vilin : voir dour.
(3) Bezañ uhel an dour ennañ : voir dour.
(4) Bezañ uhel an dour en e vilin : voir dour.
(5) Bezañ uhel an eien ennañ : voir eien.
(6) Bezañ uhel an dour en e eienenn : voir eien.
(7) Bezañ uhel e gaoc'h ennañ : voir kaoc'h.
(8) Bezañ uhel an tamm ennañ : voir tamm.
(9) Bezañ uhel ar rastell en e di : voir rastell.
(10) Bezañ uhel chouk e droad : voir troad.
(11) Sevel en e wezenn uhelañ : voir gwezenn.
(12) Re uhel e kan ho kilhog : voir kilhog.
- uhel .2uhel .2
m.
(1) Partie haute.
●(1878) EKG II 107. bek tour Berven, a zo var an huel.
●(1908) PIGO II 162. Pa oe arru war an uhel. ●(1909) NOAR 23. En uhel, ema kroaz hor Zalver. ●77. eur gouer o koueza eus an uhel diwar ur roc'h. ●(1912) MMPM 31. eur plass braz awalc'h etre huel ar pount ha strad ar ster. ●(1929) EMPA 5. met pa zistroo ar goelettinier eus an Island, e teui, kuita, d’am gortoz du-hont, war an uhel e-kichen Itron Varia Kelou-mat e Pennpoull.
(2) An uhel =
●(1904) ARPA 171. C'houi a zo euz an izel, a lavaras Jesus d'ezho, me a zo euz an huel.
(3) (météorologie ; en plt du vent) En uhel : qui souffle du nord-nord-est.
●(1909) BOBL 13 mars 220/2d. Choazit eun amzer seac'h pa vo an avel enn uhel ha var an diskar loar evit ober al labour-ze.
- uhelaatuhelaat
v.
I. V. intr.
A.
(1) Devenir de plus en plus haut.
●(1908) FHAB Even 177. Ar bern, eleac'h koaza, eo huelaat ha pounneraat a ra bepred.
(2) (en plt du soleil) Monter dans le ciel.
●(1902) PIGO I 107. an heol a uhelae, an de a sklerijenne.
(3) Croître.
●(1792) CAg 186. contet en ur ihùellat.
(4) (en plt de la voix) Hausser.
●(1849) LLB 1033. Ol en dud zou joéius, ou boeh e ihuela.
B. sens fig.
(1) Renchérir.
●(1732) GReg 339a. Encherir, augmenter de prix, devenir plus cher, tr. «uhélaat. pr. uhéleët.»
(2) Uhelaat e karg : avoir de la promotion, de l'avancement.
●(1878) EKG II 153. da viana evit huellaat e karg.
II. V. tr. d.
A. Hausser, rehausser, élever.
●(c.1500) Cb [vhelder]. Jtem culmino / as. gal. esleuer. b. vhelhat / berniaff.
●(1659) SCger 176b. vhelat, tr. «hausser.» ●(c.1718) CHal.ms ii. on a haussé cette maison d'un Estage, tr. «ehüelet ebet en ti man es un Etag'.» ●(c.1718) CHal.ms iii. Il en a tant Cousté pour le rehaussement de Cette muraille, tr. «coustet endés quemet aueit ehuellat er vangoer se.» ●(1732) GReg 328b. Elever, hausser, tr. «uhellaat. pr. uhelleët.» ●Elever une muraille, tr. «Uhellât ur voguer.»
●(1914) DFBP 280b. rehausser, tr. «Uhelaat.»
B. sens fig.
(1) Relever moralement.
●(1908) FHAB C'hwevrer 48. plijadur hag a uhella an den. ●(1909) FHAB C'hwevrer 44. huellât ha kaerât spered an den.
(2) Relever (un prix).
●(1908) FHAB C'hwevrer 46. uhelaat o frisiou.
III. V. pron. réfl. En em uhelaat : délaisser une basse condition.
●(1894) BUZmornik 574. da glask en em sevel hag en em huelaat.
- uheladur
- uhelaer
- uhelañuhelañ
m./f. Le plus haut, sommet.
●(c. 1501) Lv 232/14. an huelaf an pen gl. uertex.
- uheldad
- uheldadekuheldadek
adj. Patriarcal.
●(1931) VALL 540b. Patriarcal, des patriarches de la Bible, tr. «uheldadek.»
- uheldadeluheldadel
adj. Patriarcal.
●(1931) VALL 540b. Patriarcal, des patriarches de la Bible, tr. «uheldadel.»
- uheldadelezhuheldadelezh
f. Patriarcat.
●(1931) VALL 540b. Patriarcat, qualité de patriarche de la Bible, tr. «uheldadelez f.»
- uheldeduhelded
f.
I.
(1) Hauteur.
●(c.1500) Cb 99a. [gourren] Jtem sublimitas / tis. g. haultesse. b. vheltet.
●(1659) SCger 65b. hauteur, tr. «vheldet.» ●176b. vheldet, tr. «hauteur.» ●(1732) GReg 489b. La hauteur d'un homme, d'une muraille, tr. «Huelded un dèn ; huelded ur voguer.» ●(17--) TE 93. Ardro tri zroætèd hi doai a hirdæd, unan ha hantér a zigueordæd ha deu a ihueldæd.
●(1841) IDH 11. un idol eur ag ur vrastet hag ag un ihueldæt extraordinær. ●(1856) GRD 310. dondæt er mor hag ihueldæt en aibr. ●(1872) ROU 59. ar memez uheldet int o daou. ●61. an uheldet tiez-se a gavan brao.
●(1929) MKRN 95. uigent troatad uhelded.
(2) E uhelded : à la hauteur de.
●(1878) EKG II 139. E fesoun, e oan savet e hueled ar zolier.
II. sens fig.
(1) Grandeur.
●(1824) BAM 178. an hueldet eus e garantez. ●(1857) HTB 79. daoust d'he huelded ha d'he gurunen. ●(1870) FHB 277/124a. e comprene an hueldet euz e renk. ●(1870) FHB 298/290a. an hueldet euz he gark.
(2) Altesse.
●(1744) L'Arm 11b. Altesse, tr. «Ihuéldaitt. m.»
- uhelderuhelder
m. –ioù
I. M. Hauteur.
●(1499) Ca 205b. Vhelder. gall. haultesse. ●(c.1500) Cb 74a. [eces] cest surmontement. b. vhelder. ●(1633) Nom 137b-138a. Opus isodomum : quand les assiettes de pierres sont de mesme hauteur : pa vez an diasez ves, an mein á vr memes vhelder.
●(1752) PEll 922. Uc'helder, tr. «hauteur, élévation».
●(1831) MAI 117. a savas en ær (...) en huelder deus a daou-uguent ilinad. ●(1869) HTC 8. eul lestr braz hag en devezo 512 troatad a hirder, 85 troatad a ledander, hag 51 troatad a huelder. ●78. Ar jeant-se en doa ouspenn dec troatad a huelder.
●(1974) TDBP III 211. Ma ho-pije gwelet uhelder an tour-ze !, tr. « si vous aviez vu la hauteur de ce clocher ! »
►sens fig.
●(1907) MVET v. Ar bobl – an hini ma skrivomp evitan – (…) n'en deus ket ken en e spered, a eskell nerzus awalc'h da dizout ganto an uhelderiou m'ho peus c'hoant e lakaat da zevel enno.
II. Prép.
(1) À la hauteur de.
●(1872) ROU 92b. élevez-le au niveau de l'autre, tr. «Savit-e uhelder an ini-all.»
(2) Loc. prép. En uhelder gant : à la hauteur de.
●(1908) PIGO II 130. eur stalaf bihan en uhelder gant he c'halon.
III. Adv. (sport) Lammat a-uhelder : saut en hauteur.
●(1942) FHAB Du/Kerzu 225a. Deuet eo tro al lammat, a uhelder pe a hed.
- uhelegezh
- uhelek
- uhelennuhelenn
f. –où
(1) (géographie) Hauteur, tertre, colline.
●(1659) SCger 73a. la levée de Saumur, tr. «an vhelen Saumur.» ●(1727) HB 363. Meneziou hac oll huellennou. ●(1752) PEll 923. Uc'helen, hauteur ou terrein élevé. Pluriel uhelenou.
●(1868) KMM 245. ober un ean var un uhelen. ●(1878) EKG II 287. var eun huellen a zo etre maner Kerlaodi ha bourk Plouenan.
●(1961) BLBR 133/28. En dourellenn saùet ar un ihuellenn paraviz de zor dal er hastell e ziskoé hé fenestri dismantret ha difoulgahet, haval tré doh poull-lagadeu goulli.
(2) (habillement) Robe de dessus.
●(1752) PEll 923. Uc'helen, Robe de dessus. Pluriel uhelenou.
- uhelentezuhelentez
f. Hauteur.
●(1944) GWAL 165/317. (Ar Gelveneg) Hirder, hirded a zo dianav ; ne leverer nemet hirentez, evel ledanentez, uhelentez.
- uhelforn
- uhelgargiaduhelgargiad
m. uhelgargidi Haut fonctionnaire.
●(1955) VBRU 64. e teue an darn vuiañ anezho da vezañ uhelkargidi.
- uhelglevetuhelglevet
voir uhelglevout
- uhelglevout / uhelglevetuhelglevout / uhelglevet
v. intr. Être sourd.
●(1879) ERNsup 162. huel-glewet, entendre haut, Trév[érec].
- UhelgoadUhelgoad
n. de l. An Uhelgoad : Huelgoat.
(1) An Uhelgoad.
●(1821) GON 372b. Eur vengleûz ploum a zô é Huelgoat. ●(1854) GBI I 522. D'hi mamm-gaer, oa en Huelgoat, / Dont d'apezi koler hi mab. ●(1864) GBI II 360. Adieu, ma mamm, adieu, ma zad, / Adieu d'ar gêr a Huelgoat. ●(1865) FHB 2/16a. D’ar guener 10, Huelgoat, da 10 heur. ●(1879-1880) SVE 175. Huelgoat. ●(1890) MOA 21a. Huelgoat.
●(1905) KBSA 41. e mengleuziou an Huelgoad hag e re Boullaouen. ●(1905) ALMA 28. Pouliquen ha Dy euz Huelgoat. ●(1913) PRPR 7. Pa’c’h er deuz a Geraez da Huelgoat. ●(1922) GLPI 37. Evel-se e marc'had / Kêr-ganton Huelgoad. ●(1931) FHAB Genver 32. Eus Huelgoat, Berrien, Botmeur, / Hini Plouye hag e gure / O resevo ha noz ha de. ●(1955) STBJ 46-47. da Huelgoad. ●(1995) LMBR 100. Setu petra eo an Uhelgoad.
●(2002) TEBOT 112b. Gwelet a memp bet Karaez / Kemperle Pont-'n-Abad / Ar Faou bro ar merc'hed koant / Gwengamp Uhelgoad.
(2) [Toponymie locale]
●(1909) KTLR 182. En eur vouskanat, er fesoun-ze, ar pillaouer a ziguezaz var bord lenn Huelgoat. (...) e zeaz da gaout ar roc'h-ij a zo eno e kichen. ●(1922) EMAR 90. Difoun war goad Mokun e sav eun heol gorrek. ●115. Dirag mênhir ar C'hloastr. ●(1995) LMBR 102. ar Roc’h Sintell, Poull ar Moc’h-gouez, Menaj ar Werc’hez. (...) Kamp Artuz. (...) ar Maen-Dogan.
- Uhelgoadiz
- uhelgomzer
- uhelgomzerezuhelgomzerez
f. –ioù Haut-parleur.
●(1925) FHAB Genver 2. eun uhel-gomzerez a gase sklêr mouez ar prezeger beteg ar selaouer pella dioutan.
- uheliad
- uhelidigezhuhelidigezh
f. Haussement, élévation.
●(1732) GReg 488a-b. Haussement, parlant d'un mur, de la voix, &c., tr. «uhellidiguez.»
- uhelloened
- uhelouenn
- uhelpentet
- uhelvac'huhelvac'h
adj. =
●(1955) LLMM 50/10. sammet gant seier-kein uhelvac'h. ●62. Uhelvac'h : ken leun ma sav ar pezh a zo e-barzh (ar sac'h da skouer) uheloc'h eget ar vevenn pe ar vleñchenn, ha ma ranker mac'hañ an traoù evit mirout outo da gouezhañ er-maez.
- uhelvammelezh
- uhelvanuhelvan
m. Uhelvan an heol : solstice d’été.
●(1977) BAHE 95/24ab. Peder gwech ar bloaz en em zastume tud ar vro eno, gant deiz kentañ Mae, Uhelvan an heol (Gouel Yann bremañ), neuze war dreuzoù ar Goañv (Kala-Goañv) ha neuze da geñver paouezvan ar Goañv, pe izelvan an Heol (war-dro Nedeleg).
- uhelvarruhelvarr
m. (botanique) Gui.
●(c.1718) CHal.ms ii. guy de Chesne, tr. «deur derf ehüel var'.» ●(1732) GReg 480b. Gui, excroissance d'arbre, ou plante qui naît sur le chêne, sur le poirier, pommier, prunier &c., tr. «An uhel-varr.» ●(1744) L'Arm 180a. Gui, tr. «ihuél-varre. m.» ●(1752) PEll 923. Uc'hel-var, Gui de chêne ou d'autres arbres.
●(1834) SIM 253. An huel-var neo qet mignon d'an derven. ●(1849) LLBg vi 26. Cherret e mes melchon, ihuel var, er varlen. ●(1862) BBR 4. Peillet em euz huel-var, melchon, ha benterc'henn, tr. «j'ai cueilli le gui, le trèfle et la verveine.»
- uhelvennad
- uhelventek
- uhelvoruhelvor
m. (domaine maritime)
(1) Marée haute.
●(1732) GReg 488b. La haute mer, haute marée, pleine marée, tr. «An uhel vor.» ●Nous partirons à la haute mer, tr. «Moñnet a raymp d'an huel-vor.» ●603a. Haute marée, haute mer, tr. «uhel-vor.»
(2) Haute-mer.
●(1905) HFBI 568. da guemeret an huel vor. ●(1912) MMPM 61. Evel ma oant en huel vor.
- uhelvos