Recherche 'di...' : 6655 mots trouvés
Page 123 : de divuzan-divuzin-divuz (6101) à diwar-c_horre (6150) :- divuzañ / divuziñ / divuzdivuzañ / divuziñ / divuz
v.
(1) V. tr. d. Amuser, divertir.
●(1659) SCger 145a. Diuus, tr. «amuser». ●(1732) GReg 35b. Amuser un enfant, tr. «Divus ur buguel.»
●(1847) FVR xii. kelen ha krenvaat ho mignouned hag ho divuza ivez a wechou. ●383. rei a rinn hep ken, ha berr ha berr, diou ganaouen evit divuza eunn nebeut ar re a deurvezo lenn. ●(1862) JKS 50. lennit kentoc'h al levriou a zo mad da c'hlac'hari ho kaloun, eget ar re ne d-int nemet evit divuz ho spered. ●(1866) LZBt Gouere 145. divuzan (amuzin) ar botred. ●(18--) SAQ II 99. pe zivuzi ar re all.
(2) V. pron. réfl. En em zivuziñ : se divertir, s'amuser.
●(1866) SEV 4. en em zivuzi er jardinou. ●(18--) SAQ II 43. Pa zear da besketa evit en em zivuzi. ●99. en em zivuzi pe zivuzi ar re all.
- divuzell
- divuziñdivuziñ
voir divuzañ
- divuzuldivuzul
adj.
I. Attr./Épith.
(1) Énorme, sans mesure, immense.
●(1790) MG 372. me zouge ne guemérehèn ur scrupul divusul.
●(1838) OVD 288. dré er veilleu divusul, dré er yuneu.
●(1963) LLMM 99/266. e pradeier divuzul ar c’hornog.
(2) (Dépense) exorbitante, inconsidérée.
●(1856) VNA 156. vous faites une dépenses exorbitante, tr. «hui e hra un dispign divusul.»
II. Adv. Très (long, grand, etc.).
●(1854) MMM 100. daou geant, bras-divusur. ●(1857) HTB 201. kerniou spontuz ha hirr divuzur.
- divuzusdivuzus
adj. Divertissant.
●(1867) FHB 102/396b. traou koant, divuzuz, traou evel-se pere a blij d'an dud.
- divvoc'hdivvoc'h
d. boc'h
- divvougenndivvougenn
d. bougenn
- divvozdivvoz
d. boz
- divvrec'hdivvrec'h
d. brec'h
- divvronndivvronn
d. bronn
- divweuzdivweuz
d. gweuz
- divweuzek
- divwezhdivwezh
voir diwezh .3
- divwregiezh
- divyezhegezh
- divyezhek
- diwad .1
- diwad .2diwad .2
m.
(1) Hémorragie.
●(c.1718) CHal.ms i. aimorragie, tr. «dioüet, un dioüet bras.» ●(1732) GReg 421a. Flux de sang, tr. «fluçz divoad.» ●843a. Perte de sang, hemorragie, tr. «An divoad.»
●(1904) DBFV 54a. dihoed, dioed, m., tr. «hémorragie, flux de sang.» ●(1934) BRUS 224. Une hémorragie, tr. «un dioed, m.»
(2) Saignée.
●(1962) EGRH I 68. diwad m., tr. « saignée. »
(3) (botanique) Louzaouenn-an-diwad : sanguine.
●(1904) DBFV 54a. lezeuen en dihoed, tr. «sanguine, herbe (l'A.).»
- diwadadurdiwadadur
m. Hémorragie.
●(1904) DBFV 54a. dihoedadur, dioedadur, m., tr. «hémorragie, flux de sang.»
- diwadañ / diwadiñdiwadañ / diwadiñ
v.
I. V. tr. d.
A.
(1) Saigner, tirer le sang.
●(1659) SCger 107a. saigner, tr. «diouada.» ●150b. diouada, tr. «saigner.» ●(17--) BMa 21. Da divoadan ar meod, tr. «Pour saigner les moutons.»
●(1888) KZV 19. Pa vije red diwadan eur muntrer pe eul laer.
●(1902) PIGO I 54. e gontel en e zorn, prest da ziwada kenta hini arruje gantan. ●(1904) DBFV 54a. dihoedein, v. a., tr. «saigner.» ●(1908) PIGO II 20. diwadan an danvad paour. ●(1931) VALL 286b. rendre exangue, tr. «diwada.» ●(1936) DIHU 296/29. Dioèdein un dén èl ma tioèdér un hoh.
(2) par ext. Épuiser (la terre).
●(1962) TDBP II 126. Ar haol-stej na vezont ket pell o tiwada an douar, tr. «les choux fourragers ne sont pas longs à épuiser la terre.» ●Amañ eo diwadet an douar gant gwriziou ar pin, tr. «ici la terre est épuisée par les racines des pins.»
B. sens fig.
(1) Affaiblir à l'extrême.
●(1906) FHAB Gwengolo/Here 348. enebourien an Iliz a zave ho fenn hag a boanie da zivoada ar relijion.
(2) Ruiner.
●(1962) TDBP II 126. Me n'on ket o klask krignad na diwada den ebed, tr. «je ne cherche à ronger ni à saigner (égorger, ruiner) personne.»
II. V. intr.
(1) Saigner, perdre son sang.
●(1659) SCger 167a. fouetit ên quen na dihouado, tr. «fouettez-le tant que le sang en sorte.» ●(1732) GReg 838a. Saigner sans pouvoir arrêter le sang, tr. «Divoada bede ar fin.»
●(1834) SIM 132. laqit ar gouli da zivoada. ●(1879) BMN 306. Neuze eo e teuis da zioada dre va fri.
●(1904) DBFV 54a. dihoedein, v. a., tr. «saigner, perdre son sang.» ●(1906) KANngalon Kerzu 285. hag en deuz lakeat Kaloun Jezuz da zivoada. ●(1910) MAKE 37. a jomme da ziwada war an dour. ●106. pennou heuzus c'hoaz o tiwada.
(2) [empl. comme subst.] Perte de sang.
●(1732) GReg 843a. Perte de sang, hemorragie, tr. «An divoada.»
III. V. pron. réci. En em ziwadañ : se saigner mutuellement.
●(1905) BOBL 04 février 20/1b-c. Er sav-Heol, milionou gwazed a zo krog oc'h krog, oc'h en em ziwada.
- diwader
- diwadet
- diwadiñdiwadiñ
voir diwadañ
- diwagenner
- diwalc'h .1diwalc'h .1
adj.
(1) (en plt de qqn) Insatiable.
●(1659) SCger 69b. insatiable, tr. «dioualc'h.»
●(1732) GReg 533b. Cet homme est insatiable, tr. «Divoalc'h eo an dèn-ze.»
●(1867) MGK 98. D'ar c'halounou diwalc'h. ●(1876) TDE.BF 159a. Diwalc'h, adj., tr. «Qui ne peut se rassasier.»
●(1935) BREI 425/1d. Perak oc'h ken diwalc'h ? ●(1962) EGRH I 69. diwalc’h a., tr. « insatiable. »
(2) (en plt de nourriture) Qui ne rassasie pas.
●(1732) GReg 621b. Mets qui ne rassasient point, tr. «boëd divoalc'h.» ●783b. Mets qui ne rassasient point, tr. «bouëd divoalc'h.»
●(1931) VALL 624a. (mets) qui ne rassasie pas, tr. «diwalc'h.» ●(1962) EGRH I 69. diwalc’h a., tr. « qui ne rassasie pas. »
(3) Inapaisé.
●(1868) FHB 153/391a. gant ar c'hoant dioualc'h euz ar gounid.
- diwalc'h .2
- diwalc'hadurdiwalc'hadur
m. Insatiabilité.
●(1904) DBFV 53b. dihoalhadur, dioalhadur, m., tr. «insatiabilité (l'A.).»
- diwalc'hetdiwalc'het
adj. Qui n'est pas rassasié.
●(1792) BD 368. Diuoalchet eo ma corf pa na gaffan tamboet, tr. «Mon corps est affamé puisque je ne trouve aucune nourriture.»
- diwalc'hiñ
- diwalc'hus
- diwall .1diwall .1
adj. À l'abri.
●(1949) LLMM 17/21. hag evel-se e vin diwall eus n'eus forzh peseurt kerseenn.
- diwall .2diwall .2
m. –où
(1) Garde, protection.
●(1847) FVR 30. A bep tu e klaskann ha diwall, ha skoazel. ●165. dindan diwal eur Zant pe eur Zantez bennak. ●(1872) ROU 86a. Nous en avons la garde, tr. «Ni on d-euz an diouall anezo.»
(2) Kemer e ziwalloù : prendre ses précautions.
●(1957) AMAH 115. Aliet e voen bet da gemer va diwalloù.
(3) Bezañ e(n) diwall : être à l'abri.
●(1867) LZBt Gouere 313. hag e oamp zo-kaeroc'h e-diwall enn hon c'hujadel.
(4) Bezañ en diwall ouzh ub. : être à l'abri de (l'attaque de) qqn.
●(1865) LZBt Gouere 5. o kredin e vijenn eno muioc'h enn diwall ouz enebourien ar fe.
(5) Bezañ war ziwall ub. : garder, surveiller qqn.
●(1872) ROU 86a. Il faut le garder continuellement, tr. «Dalc'h-mad e ranker beza var ziouall aneza.»
(6) War ziwall / àr an diwall : sur ses gardes.
●(1824) BAM 38. An deiz diveza (...) a so cuzet oc'h an dut, evit ma vint atau var zioual.
●(1974) YABA 07.09. E vamm Maïna, e oè ar en dihoall. ●14.09. Choch e vezè atao ar en dihouall.
►[form. comb.]
S3f àr he diwall
●(1928) DIHU 203/70. ha hi um laka ar hé dihoal.
P3 àr o diwall
●(1921) GRSA 239. soudarded roué Nohomberland ha ne oent ket ar ou dioal.
- diwall / diwallañ .3diwall / diwallañ .3
v.
I. V. intr.
(1) Faire attention, prendre garde.
●(1612) Cnf 6b. rac se diualhet pep vnan.
●(1856) VNA 119. prends garde, souris, tr. «Dihoal, logoden.» ●(1878) EKG II 105. Mez me, ho mestr, a rank sellet a-bell ha diouall a bep tu.
●(1908) PIGO II 182. a greiz ma huche d'imp diwall.
(2) Diwall ouzh udb. : prendre garde à, se garder de qqc.
●(1612) Cnf 42b. da dyuallaff ouz an trasé hon aduertis an Profoet royal.
●(1792) BD 1360. diuoallet bepret ous an dentation, tr. «Prenez toujours garde à la tentation.»
●(1825) COSp 299. hur brassa sourci durant hun buhé e zeli bout de zihoel doh-t'hou, hac é special doh er péhet marhuel. ●(1889) SFA 70. diouall a raint, a spered hag a gorf, ouz pep pec'hed. ●(18--) SAQ II 360. ni ziwallo ouz an afeil.
●(1907) AVKA 183. diwallet deus ar brasoni.
(3) Diwall rak : se garder de, du.
●(1894) BUZmornik 278. diouallit rak an dra-ze. ●587. Diouallit eta dreist peb tra rak ann ourgouill.
●(1903) MBJJ 343. dioall rakan. ●(1915) MMED 101. ha diouall a rit rak an daou bec'het-se da viana ?
(4) [devant un v.] Diwall a, da : se garder de.
●(1857) HTB 49. diwallet a goll kouraj. ●(1861) BELeu 75. dihoallamb ag hi hol. ●(1891) MAA 134. Diwallit avad da ober re a vrassouniou.
●(1900) MSJO 23. Diouallit da gemeret avi ous an dud pinvidik. ●(1902) MBKJ 103. Diouallomp da veza dievez, avelet. ●(1907) AVKA 26. Diwallet a walla hag a laerez. ●67. a vrema, diwall a bec'hi. ●254. diwallet a sponta, d'anoazi na zoken da gaout doan.
(5) Diwall udb. a-enep ub., ub. a-enep ub. =
●(1877) EKG I 188. d'hen diouall a enep livrasted kear.
●(1910) FHAB Here 307. mil c'hoari d'ezo diouall o douarou a enep o amezeien.
II. V. tr. d.
(1) Diwall ub. rak ub., udb. : précautionner qqn contre qqc.
●(1900)) MSJO 114. sant Joseph en doa diouallet anezho rag al laëron.
(2) Diwall ub., udb. diouzh, ouzh, , a udb. : garder qqn de qqc.
●(18--) SAQ I 217. Evit kaout eost mad en eur park, e ranker (…) he c'hoennat pa zeu ar mare hag hen diwall a zroug.
●(1900) MSJO 33. diouallet ac'hanon dious an afeil.
(3) Garder, surveiller.
●(1847) MDM 377. skrutatourien (...) evid diouall ar pod, e pehini e vez taolet ar billejou. ●(1867) FHB 139/280b. o tioual va chatal corn ! ●(1877) EKG I 291. Micher ar merc'hed eo aoza boued er gear, diouall ar vugale. ●(1889) ISV 483. ar gardou a zioualle an or bors.
●(1905) MPRL 2. O tiouall va banden zaout var ieod ho letounen. ●(1909) KTLR 202. eur plac'hik a ziwalle he denved. ●(1911) BUAZperrot 210. o tiouall an denved. ●432. He lez-vamm (…) her c'hase bemdez da ziouall al loened.
►[empl. avec la prép. «da»] Garder.
●(1862) JKS I (approbation). Bretoned ar brovins, lezet ganeomp da ziwall.
(4) Protéger, défendre.
●(1659) SCger 37b. defendre quelqu'vn, tr. «dihoall vre benac.»
●(1915) HBPR 175. Ar zoudardet a rankas diambroug anezhan da vond d'he di da chom, zoken, d'he ziwall. ●(1932) ALMA 108. Doue ra'z tiwallo, va mignoun !
(5) Diwall (evezh) ma, na : se garder de.
●(1824) BAM 187. diouallit na duac'h d'en em bompadal. ●(1847) MDM 243. E fin holl e ranker dioual evez mad na dafet da c'houlenn aviz-kusul amañ hag aount. ●(1862) JKS 80. diwallit na rafac'h hevelep tra. ●252. ho pezet sonj atao euz ann Aotrou Doue ha diwallit na rafac'h dael na klemm.
●(1907) AVKA 259. Diwallet (...) na gouefe an de se warnoc'h a grelz (lire : greiz) tôl.
(6) Nettoyer.
●(c.1718) CHal.ms i. eschardonner oter les chardons, tr. «diloscalein et a sarzeau dihoualein, nettat en doüar es en hoscal, dihoüasquelein.»
III. V. pron. réfl. En em ziwall.
(1) Prendre garde.
●(1878) EKG II 1. Dont a rejomp ive-ta enn dro dre an hent braz, oc'h en em ziouall evelato hag o sellet piz enn dro d'eomp.
(2) En em ziwall diouzh, ouzh : se protéger, se garantir (du froid, etc.).
●(1862) JKS 83. Ann hini n'en em ziwall ket dioc'h ar pec'hejou bihan. ●(1866) FHB 73/165a. Ret eo deomp eta en em zioual ountan [ar c'hlenved].
●(1906) KANngalon Mae 111. An iliz 'zo sarret kloz evit en em ziouall ouz ar riou. ●(1911) SKRS II 112. ma lakeas he boan divar neuze d'en em ziouall diouz he dech fall. ●(1963) LLMM 99/268. a rank klask en koulz hag en amzer an tu d' en em ziwall diouzh an Dispac'h.
(3) En em ziwall da (+ v.) : s'empêcher de.
●(1910) MAKE 64. bec'h d'ezan en em ziouall da c'hoarzin.
V. Interj. Attention !
●(1869) EGB 130. diwall ! tr. «gare !»
VI.
(1) Diwall al loar eus ar bleiz : voir loar.
(2) Lakaat dek da ziwall unan : voir dek.
- diwallañdiwallañ
voir diwall .3
- diwallchañsiñ
- diwallerdiwaller
m. –ion
(1) Pâtre, pasteur.
●(1859) MMN 139. an dioualleur denvet lojet en e gabanenn plous. ●(1860) BAL 205. ur c'heaz dioualler denved. ●(1866) HSH 27. ho tiouallerien dênved. ●(1883) IMP vii. un divoaller denved.
●(1925) FHAB Ebrel 128. dioualler-moc'h eus e vicher. ●(1955) STBJ 36. pôtr-saout, pe diwaller lôned-korn.
(2) Protecteur.
●(1912) MMPM 112. Ne velan en dro d'in na diwallerien na mistri ginet.
►[empl. comme épith.]
●(1903) MBJJ 201. An Tad dioaller.
(3) Gardien.
●(1939) RIBA 32. Hag en dioallour sellet dre dorikel en nor dâl.
(4) Gardien de prison.
●(1915) HBPR 116. En despet d'an diouallerien, ec'h esaont mond, er zal, dre an nor. ●(1924) FHAB Du 177. merc'h dioualler ho prizon. ●(1928) BFSA 21. n'en doa nemet komzou kasaüs ouz e ziwallerien.
- diwallerezdiwallerez
f. Gardienne (d'animaux).
●(1877) BSA 290. d'ar paour keaz diouallerez denved euz Domremi.
- diwan .1
- diwan .2diwan .2
m. –où
I.
A. (agriculture)
(1) (La) pousse des plantes.
●(1732) GReg 746a. Pousse, ce qui sort de terre, tr. «an divoan.»
●(1927) GERI.Ern 108. diouan m., tr. «pousse.»
(2) Germe.
●(1907) BOBL 19 janvier 121/2e. ho digellida [an avalou douar], rag an dic'hoan a zo eur poëzon hanvet e gallek Solanine. ●(1927) GERI.Ern 108. diouan m., tr. «Germe.»
B. (maçonnerie) Pierres d'attente.
●(1876) TDE.BF 159a-b. Diwanou, s. pl. m., tr. «Pierres en tas d'une maison démolie et qui doivent servir à en édifier une nouvelle.»
●(1927) GERI.Ern 108. diouanou pl., tr. «pierres d'attente.»
II. sens fig.
(1) Attente, espérance.
●(1927) GERI.Ern 108. diouan m., tr. «attente, espérance.» ●diouan a zo ennañ, tr. «il donne des espérances, il portera des fruits.»
(2) Germe.
●(1912) BOBL 09 novembre 412/2c. Er feson-ze ouspenn ma vez lazet an dic'hoan euz ar c'hlenved, a vez var ar memes tra (lire : tro) dizammet an had deus kalz a draou fall a vez en e douez.
- diwan .3diwan .3
voir diwanañ
- diwanajoùdiwanajoù
pl. Graines non semées qui ont germé.
●(1962) EGRH I 69. diwanachoù pl., tr. « graines qui ont germé sans avoir été semées. »
- diwanañ / diwaniñ / diwandiwanañ / diwaniñ / diwan
v. intr.
I. V. intr.
A. (agriculture)
(1) Germer.
●(1499) Ca 66b. Diuan et crisquiff tout vng. g. germiner.
●(1870) MBR 340. da welet ha diwana a rea he ed, tr. « pour voir si poussait le blé qu'il avait semé ». ●(1878) EKG II 188. evesaat ha dioana brao a rea ar gounidegez enn douar.
●(1904) DBFV 53b. dihoañnein v. n., tr. «germer.» ●(1911) BUAZperrot 221. p'edo e had o tiouan. ●(1912) LDTU x. Ar greun a gouezas en douar mat a ziouanas.
(2) Pousser.
●(1633) Nom 100a. Panus : ce qui croist sur les arbres en maniere de champignons : an re á giouan (lire : diouan) voar an guezen eguis quebell touçceguet.
●(1659) SCger 47b. les fleurs s'eclosent, tr. «didînva pe dihoan a ra ar bleun.» ●96a. pousser, sortir de terre, tr. «dihoân»
●(1860) BAL 78. ar bokedou a zo diouaned en douarou.
●(1904) DBFV 53b. dihoañnein v. n., tr. «pousser.» ●(1910) BOBL 16 avril 277/2e. Gouezit ez eus daou seurt plant : eur re a zistera, a zizec'h an douar hag eur re all a wella anezhan en eur skarza pe mouga al loustoni a zo o klask diwana.
B. par ext.
(1) (en plt d'un point d'eau, d'une source) Sourdre, prendre naissance.
●(1872) ROU 104a. Il y prend sa source, tr. «eno e tivoan.» ●(1880) SAB 253. ac eus ar vammen-se, e save, e tivoane ur ganol.
●(1907) FHAB Gwengolo 202. ar puns a vez mad pe fall dious al leac'h ma tiwan an dour ennhan. ●(1926) SAHE 34. dour an eienen, diouanet var beden sant Herve.
(2) Poindre.
●(1867) BUE 185. eul loue iaouank, ha ne ve he ivinio hag he gernio nemet krok c'hoaz da diwan war he dreid ha war he benn.
(3) (en plt d'un astre) Poindre.
●(1925) FHAB Genver 12. Ar stered a oa krog da ziouan en oabl.
C. sens fig.
(1) Éclore, naître, apparaître.
●(1893) IAI 146. Urziou nevez o tiwan hag o kreski. ●(1894) BUZmornik 257. D'ar mare-ze, ez oa diouanet meur a fals kredenn etouez ann dud fidel.
●(1921) LZBl Du 198. E 1890, ar C'horee n'he doa ket a ilizou. Dizale ho gueler o tivoan a bep tu. ●(1921) LZBt Here 13. Dambrest e weler an ilizou evel o tiwan dre oll.
(2) Naître et grandir.
●(1900) MSJO 48. E skeud diou galon guerc'h eo e ranke diouan Jesus.
(3) (en plt d'une idée) Venir, poindre (à l'esprit).
●(1902) PIGO I 170. Neuze Personik e tiwanas eur menoz en e benn. ●(1908) PIGO II 176. an huvreou dudius a oa diwanet ennan diwar gomzou Janig. ●(1910) MAKE 41. pa ziwanas eur zonj en e benn.
(4) Pulluler.
●(1659) SCger 99a. pulluler, tr. «dihoan.»
II. V. tr. d.
(1) Faire naître, apparaître, venir.
●(1902) MBKJ 29. Karantez an tad, kaer 'zo, a c'houlenn doujans ; karantez ar vamm a ziouan fizians.
(2) Retirer (l'hameçon) d'un poisson.
●(1909) BROU 225. (Eusa) Dic'hoána, tr. «Débarrasser un poisson pris à l'hameçon.»
III.
(1) Ne diwano ket ar fav en e c'henoù : voir fav.
(2) Diwan evel raden : voir raden.
- diwanenn
- diwaniñdiwaniñ
voir diwanañ
- diwar .1
- diwar .2diwar .2
[mbr dyguar < di- .2 + gwar .1 (DEBM 269, DGVB 66b)]
Adj. Cruel.
●(1650) Nlou 197. Ha Herodes, dre frenesy, / A Ioa dyguar ouz map Mary, tr. «Et Hérode, par folie furieuse, / était cruel envers le fils de Marie.»
- diwar .3diwar .3
prép. & conj.
I. Prép.
A. spat.
(1) De dessus.
●(1530) Pm 21. Han prophoedet dioar an tron, tr. «Et les prophètes, du ciel.»
●(c.1687) VEach 17. Ar Roué memes à impligeas é daou dourn Royal euit remui ar mein diuar ar cauarnse, pe en hini, euel mauoé digoret é guelsont vr scleryen bras, dré moyen vr lamp ardant allumet dirac ar Relegou sacrsé, antrasé à crescas meürbet an eston ames an oll assistantet.
●(1860) BAL 20. sevel bep-en-amzer an daoulagad divar al levr. ●(1867) GBI I 30. Lammet m' mantel diwar ma chouk, tr. «Otez-moi mon manteau de dessus les épaules.»
●(1908) PIGO II 131. Julig a dapas eur skudel diwar an daol.
(2) Diwar ar maez : de la campagne.
●(1763) SE 87. hunan d'or ar meas.
●(1902) PIGO I 120. en eun ti diwar ar maez. ●(1904) SKRS I 208. eun den divar ar meaz. ●(1906) KPSA 7. an dud diwar ar meaz. ●(1907) PERS 19. evel an dud divar ar meaz. ●314. ho daou edont divar ar meaz.
(3) Par.
●(1732) GReg 28b. Aller par mer, & par terre, tr. «Mont divar vor, ha divar zoüar.»
(4) Mont diwar he labour : s'absenter de son travail.
●(1902) MBKJ 136-137. Bep tro ma c'helle mont divar he labour, e teue ec'hars treid ann Aoter.
(5) =
●(1931) FHAB Genver 29. Labour diwar an dorchenn, peurvuia distrivus.
(6) Sur.
●(1870) MBR 166. darc'hai eunn taol baz houarn gant-han diwar he benn.
B. temp. À partir de.
●(1864) SMM 20. petra rin-me iviziken, divar hirio ! ●(1868) KMM 97-98. Divar neuze, an oll o doe joa outa, ac a glaske ober camaradiez ganta. ●(1870) MBR 26. Diwar neuze e oe lezet da goaza he c'hlac'har gwella ma c'helle.
●(1925) BUAZmadeg 536. Divar an unnek vloaz-se, ene ar zantez a oue beuzet en eur mor a levenez. ●772. Divar an devez-se. ●845. Divar an deiz ma oue sakret arc'heskop.
C. sens fig.
(1) Distreiñ diwar : changer de.
●(1870) MBR 80. distroit diwar ho mennoz, aotrou, tr. «changez de pensée, monsieur.».
(2) Bevañ diwar : vivre de.
●(1876) TDE.BF 431b. choum da veva diwar an aluzenn.
(3) Diwar e dra : à ses frais.
●(1530) Pm 172. Nep hep sy he hystorise / Ha dioar e tra arahe / He scruiffaff, tr. «Quiconque sans faute la raconterait / Et (?) à ses frais (?) la ferait / Écrire.»
(4) Diwar c'hoap : par moquerie, par dérision.
●(1530) Pm 83. Ha ne voe hep mar diuar goap, tr. «Et ce ne fut point sans doute par moquerie.»
(5) =
●(1876) TDE.BF 811. Pa vez bet diwar eur gazek eul loen bihan.
II. Loc. conj. Diwar ma : dès lors que.
●(1868) KMM 192. Mes, divar m'e doe greet e fasc kenta. ●(1890) MOA 129b. Aussitôt l'expédition commencée, tr. «diwar ma tigoraz ar brezel.»
►[form. conju.]
S2m diwarnout
●(1847) FVR xviii. An desiou a zroug-eur diwar-n-oud zo troet.
S3m diwarnezhañ
●(1772) KI 367. dorneza.
●(1907) PERS 291. da denna divarnezhan ar beac'h-se. ●(1907) AVKA 307. Ar soudardet (…) a difrapas diwarnehan e vantel ru-teval.
P1 diwarnomp
●(1576) Gk I 242. pellhaet diuarnomp.
P3 diwarnezho
●(1907) PERS 316. Tenna a rea divarnezho kement tra a c'helle ho dieza.
- diwar-benndiwar-benn
prép., adv. & conj.
I. Prép.
A. [devant un subst.]
(1) Au sujet de, à propos de.
●(1860) BAL 170. arabad e vize lavaret ano ebed deza mui divarben parea. ●227-228. Pa vore, e vize, evit e divuna, comz ano dezi divarben ar Baradoz. ●(1867) FHB 141/293a. Eur gir diwar benn hadmission Prat.
●(1905) IVLD 89. Anaout a rit ar rimadellerez a zo etouez an dud divarbenn ho merc'h. ●(1907) PERS 71. Ar gaoz divar benn traou an douar. ●(1931) BAGA 6. d'ar-benn tud ar vro eur fall a vrud a red.
►[form. comb.]
S1 diwar ma fenn
●(1894) BUZmornik 168. Skrivet mad oc'h euz divar va fenn-me.
●(1907) AVKA 70. skrivet an euz diwar ma fenn. ●(1911) SKRS II 147. bep tro e vez kroz etrezho divar va fenn.
S2 diwar da benn
S3m diwar e benn
●(1862) JKS 251-252. ar re a lekea drouk kelou da redek diwar he benn. ●(1874) FHB 479/70b. Bep eun amzer an dra-ma pe an dra-hont a roe leac'h da vrudaillou divar he benn.
●(1907) AVKA 165. Brud a oa kaer etouez ar bobl diwar e benn. ●(1910) MAKE 40. lakat a ree komz atô diwar e benn.
S3f diwar he fenn
●(1870) FHB 274/104a. Setu ama eul lavar bennak divar he fenn.
●(1955) VBRU 3. klask abeg da deodata diwar he fenn.
P1 diwar hor penn
●(1870) MBR 226. Ha ma ve gwelet pe glevet, e ve chaog diwar hor penn ? tr. «Et si l'on nous voyait ou si l'on nous entendait, on causerait sur notre compte ?»
P2 diwar ho penn
P3 diwar o fenn
●(1904) SKRS I 211. komz a zoare divar ho fenn. ●(1915) HBPR 228. Setu ama, hed ha hed, ar wirionez divar ho fenn. ●(1936) PRBD 48. an dek den lor, a goms an aviel diwar o fenn.
(2) Sous prétexte de.
●(1902) PIGO I 143. Eur wech an amzer, an otro Person a deue en e di en eur dremen, diwar-benn komz ganthan euz e verc'h.
B. [devant un v.] =
●(1904) SKRS I 94. Aliou ha kenteliou leun a furnez a roë dezho a hent all divar benn koumans abred da ren eur vuhez kristen. ●110. ho pet sonj da ober kement a zo merket deoc'h var ho katekiz divar benn pedi.
II. Adv.
(1) En surface.
●(1967) BAHE 52/32. Gwerennañ : skornañ un tammig diwar-benn, o komz eus an dour.
(2) Seniñ diwar-benn : sonner à coups.
●(1732) GReg 876a. Sonner à coups, tinter, tr. «sénni divar-benn.»
III. Loc. conj. Diwar-benn ma.
(1) À cause que.
●(1659) SCger 20a. a cause que, tr. «dioar ben ma.»
(2) =
●(1934) PONT 9. Kavet a zo dija da lenn, e brezoneg, kenteliou diwarbenn ma en em roas ar Werc'hez da welet e Lourd hag er Salett.
- diwar-bouezdiwar-bouez
prép.
(1) Au sujet de.
●(1877) BSA 11. ho santimant divar boez incarnasion Mab Doue. ●82. glac'haret bras divar boez he mam. ●245. ar pez am euz desket abaoe divarboez ar prophet.
(2) Au moyen de.
●(1846) BAZ 317. a veve divar boez labour ho divrec'h. ●(1860) BAL 30. gounid va bara divar bouez va divrec'h. ●203. E zud, tud a zoujans Doue, a c'houneze o bara divar bouez o divrec'h.
●(1904) SKRS I 231. divar bouez he zivrec'h e ranke beva. ●(1910) MAKE 13. da ziskenn er punz diwar bouez ar gorden.
(3) (Traîner, tirer, attacher) par.
●(17--) EN 3437. a diuoair boes ma blef neuse voan trained, tr. «et par mes cheveux alors j'étais traîné.»
●(1877) EKG I 254-255. ha tenna, divar bouez he zillad, an Aoutrou Cloarec er meaz, ma teuche da enebi.
●(1907) PERS 217. stag divar bouez he droad.
(4) = (?) e sell (?).
●(1920) LZBt Meurzh 11. me ive 'm eus gortoet anean alies awalc'h, pa 'c'h e d'ar meneiou, diwar bouez geuilh al loened.
(5) À condition de.
●(1941) SAV 19/. $$$
(6) Il suffit de, rien que.
●(1907) AVKA 106. Diwar boez ur gomz, mar klevont ur gir, mar ho deus an distera poan, e chomont etre, hag e loskont.
(7) Diwar-bouez e benn : à tue-tête.
●(1924) BILZbubr 39/865. hag hen da grial, diwar-bouez e benn : – Al laer ! al laer !
(8) Aux dépens.
●(1732) GReg 349a. S'enrichir aux dépens d'autruy, tr. «Pinvidicqât divar boës an eil hac eguile.» ●752b. Prêtez gratuitement, dit l'Evangile, tr. «Prèstit d'oc'h hentez hep sevel interest divar bouës ho prèst, eme an avyel»
►[form. comb.]
S1 diwar va fouez
●(1936) TKAL I 42. Ha plijout a rafe d'eoc'h, va niz, komz diwar va fouez da aotrou persona r barrez. ●(1941) SAV 19/57. Goude beza lavaret lavaret droug diwar va fouez, emañ bremañ o klask flana ouzan (lire : ouzon) (Pleiben ha tro-war-dro).
S3m diwar e bouez
●(1908) KMAF 15. Evomp ato eus gwin ar mestr da c'hortoz c'hoarzin diwar e bouez en abardaez-man.
S3f diwar he fouez
●(c.1894) IJB.ms II 41. Ar Breton a lavar ar religion a zo eun dra necesser hag ar pes a lavar ar veleien divar he fouez a zo guir pen da ben !
P2 diwar ho pouez
●(1882) BAR 123. an oll draou caer (…) lavaret divar ho pouez.
P3 diwar o fouez
●(1908) KMAF 34. Pôtred an ilizou, piou muioc'h egedoun-me en deus da glemm diwar o fouez.
- diwar-c'horrediwar-c'horre
prép. & adv.
I. Prép. Du sommet de.
●(1894) BUZmornik 349. stlapet var he benn d'ann traon divar c'horre eur garrek huel.
II. Adv.
A.
(1) Superficiellement.
●(1836) FLF 31. Ne seljot nemet divar-c'horre / Oc'h pec'hjou ar loënet cre. ●(1880) SAB 8. n'hou pefe nemet rei eun doare bennac, un tress pe ur merc bennac eus ho puez, eus ho pec'hejou coz, divar gorreic, kement a rei krog d'an absolven var ho puez (...) ha ne choumfe roud ebed.
●(1911) BUAZperrot 722. pa ne zeller outi nemet divar c'horrëik.
B. Épith.
(1) Superficiel, de surface.
●(1909) BOBL 13 février 216/2e. Lod a gustum rei dioustu varlerc'h an eost eun tammik labour skanv divar gorre.
(2) sens fig. Superficiel.
●(1867) FHB 126/170b. eur gristenez divar c'horre. ●(1868) FHB 187/248a. eur c'hristen mad ha ne ket eur c'hristen divar gorre. ●(1869) FHB 242/261b. ar gouliou divarc'horre-ze.
●(1906) KPSA 152. n'int nemet kristenien diwar c'horre. ●(1927) KANNkerzevod 11/13. savet gant eun tamm relijion diwarc'horre. ●(1951) BLBR 39-40/1. eur gwiskad tromplus a zeskadurez diwar c'horre.