Recherche 'b...' : 5779 mots trouvés
Page 6 : de balan (251) à balc_h (300) :- balan-balan-
voir banal-
- balañchennbalañchenn
voir palañchenn
- balañsbalañs
f. –où
I.
(1) Balance.
●(1499) Ca 16b. Balancc. g. idem. ●(1575) M 1251. Try abec so egal, leal diouz an balanç, tr. «Trois raisons sont égales, justement d'après la balance.» ●(1633) Nom 209a. Libra : balance : balançc. ●Trutina, statera : grande balance : balançc bras. ●Trutina momentana : trébuchet, balance d'orfèure : trebuchet, balançou vn offebrer, bindedou. ●209b. Examen : la languette du trébuchet, ou de la balance : languet an balançc.
●(1732) GReg 76b. Balance, instrument pour peser, tr. «Balançz. p. balançzou.» ●(1744) L'Arm 25a. Balance, tr. «Balance.. eu. f.» ●(1790) MG 88. N'en dès quet a valanceu eid pouisein en ihue-garanté-zé. ●(1792) BD 4728. gant da valanso / ha te ray just da vusurio, tr. «avec tes balances, / feras-tu équitablement des mesures ?» ●4901. teuletint er valans, tr. «Jetez-les dans la balance.»
●(1838) CGK 16. Pa yelo fantic er valanç. ●(1877) BSA 233. En eur boueza oberou santes Anna, e velimp ne d'int ket scanv, guinta a rint balansou an Aotrou Doue. ●(18--) SAQ I 20. skudel ar valanz.
●(1904) DBFV 16a. balans, m. pl. eu, tr. «balance.» ●(1909) KTLR 190. Ar gouarnour hen dastumaz hag hen taolaz er valanz.
►[au plur. après un art. ind.] Ur balansoù : une balance.
●(17--) TE 459. én é zourn ur balanceu.
●(1934) BRUS 272. Une balance, tr. «ur balanseu.»
►Ur re valañsoù : une balance.
●(1962) EGRH I 11. Pour « une balance » on emploie d’ordinaire ur balañsoù, ur re valañsoù.
(2) Balancier.
●(1732) GReg 76b. Balancier, verge de fer d'une horloge, tr. «balançz. an horolaich.»
(3) Plateaux d’une balance.
●(1962) EGRH I 11. balañs f., tr. « plateaux, bras d’une balance. »
(4) (comptabilité) Ober ar valañs : faire la balance.
●(1633) Nom 208a. Putare rationes, vulgaris lingua, claram facere rationem, vocat : faire la balance és contes : ober an balançc en countou, aiustiff an count.
II. par ext. Équilibre.
●(1557) B I 472. Nen deu quet egal e balancc, tr. «sans jamais garder son équilibre.»
III. sens fig.
(1) Incertitude.
●(1530) Pm 169. Quement a creth dre nep doutancc / (…) / Nenn dey am haual en balancc, tr. «Quiconque croit (?) avec quelque doute (?) / (…) N'iras pas, il me semble, dans l'incertitude.»
(2) Bout àr valañs : balancer, hésiter.
●(c.1785) VO 71. Er voéh-ce e oai hani ur verh youanq ar valange itré er græce hac en natur.
●(1838) OVD 42. Méditation un inean péhani e zou ar valance étré er Baraouis hag en ihuerne. ●(1854) PSA I 62. Mar d'omb én arvar, mar d'omb ar valange. ●310. é ma ar valange étré é gousciance (…) hag é garg. ●(1854) PSA II 126. bout ar valange aveit gout petra credein.
(3) Bezañ e balañs : balancer, hésiter.
●(1850) JAC 85. biscoas ne voa bet va speret en balanç.
●(1904) DBFV 16a. e balans, tr. «(être) en suspens, incertain.»
(4) Danger.
●(1659) SCger 36a. danger, tr. «balancç.»
(5) Bezañ e balañs da : être en danger de.
●(1659) SCger 36a. il est en danger de mourir, tr. «ema e valancç da veruell.» ●(c.1718) CHal.ms i. Il est en danger de mort, tr. « ema é ualanç de uerüel. » ●(1732) GReg 242b. Il a été en danger de mourir, tr. «bez' e bet ê balançz da goll e vuëz.»
(6) Bout e balañs e vuhez : être en danger de mort.
●(c.1718) CHal.ms i. Il est en danger de mort, tr. « ema é ualanç e uuhé. »
- balañsañbalañsañ
voir balañsiñ
- balañser .1
- balañser .2balañser .2
m. –ioù Balancier.
●(1732) GReg 76b. Balancier, verge de fer d'une horloge, tr. «Balançzer. p. balançzerou.» ●(1744) L'Arm 25a. Balancier, tr. «Balancér.. rion. f.»
●(1890) MOA 136a. Balancier, tr. «Balansour.»
●(1904) DBFV 16b. balansér, m. pl. ieu, tr. «balancier.» ●(1942) DIHU 373/98. balansér en orloj é luskellat a glei de zeheu.
- balañserezh
- balañsiñ / balañsañbalañsiñ / balañsañ
v.
I. V. intr.
(1) Se balancer.
●(17--) TE 371. dihaval doh corz e blæg hac e valange guet peb sort ahuél.
(2) Balañsiñ en udb. : être indécis, balancer.
●(1818) HJC 274. p'hou pehai en distèran fé ac ne volancehèh quet en hou calon. ●275. meit ne valançeo enn i greden.
(3) Hésiter.
●(1774) AC 25. a dle besa impliget ep balanci, tr. «doit être employé, sans hésiter.»
(4) Balañsiñ war udb. : être indécis sur qqc.
●(1834) APD 8. Nonpas credi, doueti, balanci var un articl hepqen eus a Feiz.
II. V. tr. d.
(1) Peser.
●(1499) Ca 16b. Balanczaff. g. balancer peser.
●(1659) SCger 91b. peser, tr. «balanci.» ●(1732) GReg 716a. Peser à la balance, tr. «Balanci. pr. balancet.»
(2) Balañsiñ ouzh : comparer à.
●(1728) Resurrection 1679-1680. Dre ma jmpiete aso bet quen diulas / Ne ouffet balansin ous netra quer ponner.
(3) Consulter.
●(1659) SCger 30a. consulter, tr. «balanci.»
III. V. pron. réfl. En em valañsiñ : s'équilibrer.
●(1710) IN I 402. evel ma teu ar guenanigou da guemeret grouanennou mein etre o divesquer pa vezont surprenet gant an avel var ar meas evit gallout en em valanci en ear.
- balañsinenn
- balañsus
- balaoñbalaoñ
onom. Bruit de la cloche. cf. bimbalaoñ
●(1980) MATIF 123-124. Balaoñ, balaoñ ! Balaoñ ! Balaoñ ! / Maro eo Jegou / Aet eo e benn gant ar c’hi / Etrezek bourg Sant Jili / Aet eo Mari war e lerc’h / Gant ur viñchenn bara kerc’h.
- balaoniañbalaoniañ
v. Balancer.
●(1914) KZVr 67 - 21/06/14. Balaonia, part. –niet, –net, tr. «balancer. H[au]t-Léon, Milin.»
- balaou
- balastr
- balastradur
- balastrañ
- balastreg
- balastrerezh
- balat / baliñbalat / baliñ
v. intr. Danser le bal, baller.
●(14--) Jer.ms 755. (a) Gouzout, dançal, fringal a baly, tr. «Savoir danser, gambader et baller.» ●(b) Dançal, caquetal, fringal dre'n sal a bale, tr. «Danser, caqueter, gambader par la salle et marcher.»
●(1914) KZVr 67 - 21/06/14. balat, tr. «baller, Milin.»
- balatouzbalatouz
f. (pathologie) Cancer. cf. malitouch
●(1919) DBFVsup 5a. balatouz (B[as] v[annetais]) f., tr. «cancer. V. malatouch.»
- balatouzek
- balav
- balbeost
- balberezh
- balbesec'h .1
- balbesec'h .2
- balbetbalbet
adj. Bout balbet gant (ar) sec'hed : avoir grand soif.
●(1723) CHal 11. Balbéd on guet sehét, tr. «je meurs de soif.» ●(1732) GReg 30b. Je suis si alteré que je me meurs de soif, tr. «Balbed oun guet sehed.» ●(1744) L'Arm 11b. Je suis altéré, tr. «Balbéd on guett séhétt.» ●(1790) MG 155. quer balbét-oèn guet er séhæd, m'em boai ivét hemb chongeal petra oai.
●(1903) EGBV 198. Succombant de soif, tr. «balbet get er séhed.» ●(1904) DBFV 16b. balbein, v. a. tr. «causer de la soif à, altérer, balbet get séhed, ou get er séhed.» ●(1921) GRSA 409. é ma balbet er roué get er séhed.
►absol.
●(1804) RPF 115. quer spèalhet dré er séhet, ma tènneint hou zeat ha ma chommeint héalhet ha balbet.
- balbezbalbez
m. (pathologie animale) =
●(1914) KZVr 67 - 21/06/14. Balbez, f. tr. «maladie des vaches ; elles ont dans la bouche de petits boutons qui les empêchent de manger. On coupe ces boutons avec des ciseaux, et l'on frotte la plaie avec du sel (de même que pour la maladie des porcs appelée «orc'h»), H[au]t-Trég[uier].» ●(1919) KZVr 338 - 24/08/19. balbez, tr. «gerçures.»
- balbiñbalbiñ
v.
(1) V. tr. d. Altérer.
●(1723) CHal 11. Balbein, Altérer, (quelques-uns, n'approuvent pas ce dernier mot.) ●(1744) L'Arm 11b. Altérer, tr. «Balbein.»
●(1904) DBFV 16b. balbein, v. a., tr. «causer de la soif à, altérer.»
(2) V. intr. Balbiñ gant sec'hed : avoir très soif.
●(1744) L'Arm 360a. Avoir grande soif, tr. «Balbein guett séhétt.»
- balboc'h .1
- balboc'h .2
- balboebalboe
m. Imbécile.
●(1919) DBFVsup 5b. balten (Pl[uméliau] baltas (B[as] v[annetais]), balboé (Arv[or]), s. imbécile. Aussi balteg, baloteg, baltenneg, balboh.
- balbori
- balboriañbalboriañ
voir berlobiañ
- balbot-balbot-
voir barbot-
- balboues / balbousbalboues / balbous
adj.
(1) Bezañ balboues gant ub., udb. : être très inquiet au sujet de qqn, qqc.
●(1732) GReg 707b. Avoir des peines d'esprit, tr. «beza balboës.» ●Je ne suis pas en peine de cette personne, de cette chose, tr. «Ne doun qet balboës gandhâ.» ●Je suis fort en peine de Pierre, tr. «balboës oun gand pezrès. (je n'ai trouvé le mot de balboës, qui est un adjectif, qu'en Leon.)
(2) Bredouilleur.
●(1874) FHB 508/301b. Ar c'hillok-se a ioa el labous / E guirionez nebeut balbous. ●(1899) MSLp xi 3 [94]. G. Milin (dans des notes manuscrites) : balbouz eo «il bredouille, il ne sait pas ce qu'il dit».
●(1914) KZVr 67 - 21/06/14. balbouez eo, tr. «il bredouille, ne sait ce qu'il dit, Léon, Milin, Caer.» ●(1927) GERI.Ern 36. balbous adj., tr. «qui bredouille.»
- balbouez / balbouzbalbouez / balbouz
m.
(1) Maladroit, craintif.
●(1899) MSLp xi 3 [94]. G. Milin (dans des notes manuscrites) er balboes eo e kement a ra «il est maladroit dans tout ce qu'il fait, craintif, peu capable, maladroit et ne sachant parler quand il le faut».
●(1914) KZVr 67 - 21/06/14. Balboez. Eur balboez eo e kement a ra, tr. «il est maladroit dans tout ce qu'il fait, peu capable, craintif, ne sachant pas parler quand il faut.» ●(1927) GERI.Ern 36. balboez L[éon] m., tr. «Maladroit, qui ne parle pas quand il faut.»
(2) Bredouilleur.
●(1927) GERI.Ern 36. balbouz m., tr. «qui bredouille.»
- balbouezennek
- balbouezerezh
- balbousbalbous
voir balboues
- balbouzadenn
- balbouzañ / balbouzat / balbouziñbalbouzañ / balbouzat / balbouziñ
v. tr. d. cf. balibouziñ
(1) Bredouiller, balbutier, bafouiller.
●(1499) Ca 16b. Balbouzat. g. baubier.
●(1659) SCger 11b. badiner, tr. «balbouza.» ●13a. barboter, tr. «balbouza.» ●130b. balbouza, tr. «bredouiller.» ●(c.1718) CHal.ms i. balbutier, tr. «balbouzein, Iagouillat, gadeliaudein.» ●Barbotter, tr. «balbouzein, gagoüillein, barbottein.» ●bredoüiller, tr. «balbousein, bredoüillein, haquein gadeliaudein.»
●(1869) FHB 205/386a. Eur beden (…) balbouzet gant ar muzellou-ze ne anavezont ket c'hoaz ar gaou. ●(1879) BMN 201. Hi eo a zesc dezhan balbouza eur geric bennag.
●(1927) GERI.Ern 36. balbouza, balbouzat, V[annetais] balibouzein v. n., tr. «bégayer, balbutier, bredouiller.»
►absol.
●(1889) ISV 48. ar c'homzou a vang, hag an teod ne ra nemet balbouzat.
(2) Bégayer.
●(c.1718) CHal.ms i. begayer, tr. «gagoüillein, balbousein, Iagouillat, gadeliaudein a sarz[eau].»
(3) Barbouiller, salir.
●(1942) DADO 10. O tispign ho tammou gwenneien gant al loustoni-se, ha goude e viot o valbouzi hag o libouza d’in va faour kaez pleñchod !
- balbouzatbalbouzat
voir balbouzañ
- balbouzegbalbouzeg
m. balbouzeien
●(1942) DADO 9. ’c’hanta, diouz va diviz-me, e-lec’h beza bountet e-barz an toull, ar balbouzeg-se en deus gounezet eur vedalenn.
- balbouzenniñ
- balbouzerbalbouzer
m. –ion
(1) Bredouilleur.
●(1499) Ca 16b. Balbouzer. g. homme mal parlant. ●(1633) Nom 270b. Blæsius : begue : balbouezer.
●(1659) SCger 130b. balbouzer, tr. «qui bredouille.» ●(c.1718) CHal.ms i. bredouilleur, tr. «balbouseur, gadeliaud, ur gac.»
●(1983) PABE 46. (Berrien) balbouzer, tr. «celui qui bredouille.»
(2) Bavard.
●(c.1718) CHal.ms i. un barbotteur, tr. «ur balbouser, barbotter, bequec.»
●(1908) BOBL 16 mai 177/1b. Allo'ta, balbouzer, serr da vek.
(3) Bègue.
●(1659) SCger 14a. begue, tr. «balbouzer.» ●(c.1718) CHal.ms i. begue, tr. «balbouser, gagouil, gadeliaud a sarz[eau].»
(4) Baveur.
●(1983) PABE 46. (Berrien) balbouzer, tr. «par ext. celui qui bave.»
- balbouzerezh
- balbouziñbalbouziñ
voir balbouzañ
- balbuenn
- balc'hbalc'h
adj.
I. Adj.
A. Attr./Épith.
(1) = (?) Déconcerté (?).
●(1875) FHB 519/397a. Setu ni ker balc'h ha biscoas.
(2) Fier.
●(1876) TDE.BF 33b. Balc'h, tr. «Effronté, hagard, parlant des yeux.»
●(1914) KZVr 67 - 21/06/14. Balc'h, tr. «insolent, fier, Léon, Caer.»
(3) Irréfléchi.
●(1867) FHB 120/126a. Mesier a vez a deod balc'h. ●(1870) FHB 274/97b. e tistagont geier ker balc'h.
●(1909) HBAL 46. eun neubeut komzou balc'h. ●(1914) KZVr 67 - 21/06/14. Balc'h, tr. «qui a des mouvements trop vifs, qui dit des paroles irréfléchies, Léon, Caer.»
(4) =
●(1914) KZVr 67 - 21/06/14. Balc'h, tr. «maladroit, Milin, hagard.»
(5) (pêche) Roued balc'h =
●(1904) KZVr 355 - 25/08/04. Roued balc'h, eur sort roued a laosker en dour, d'ar pesk d'en em baka ennan anezan e-unan. (Notenn kaset da Vilin gant eur mignon d'ezan). ●(1914) KZVr 67 - 21/06/14. roued balc'h, tr. «filet qu'on laisse quelques temps dans l'eau et où le poisson se prend de lui-même, correspondant de Milin.»
(6) Kemer un aer valc'h : prendre un air (?) ahuri, hébété (?).
●(1868) FHB 193/295b. mesvierien (…) Ho memor n'he c'hollont ket tre, mes berraat a ra. Kemeret a reont un ear valc'h ; chom a reont da zonjal pe da sora.
(7) (en plt du vent) Violent.
●(1872) GAM 64. Pa ziroll re abred avelou balc'h, kalz frouez a zistag diouc'h ar vezen, araok beza dare.
(8) Escarpé.
●(1876) TDE.BF 33b. Balc'h, tr. «escarpé, parlant d'un rocher, d'une falaise.» ●(1890) MOA 247a. Rocher escarpé, tr. «roc'h valc'h.» ●Falaise escarpée, tr. «tevenn valc'h.»
B. Attr. Chom balc'h : rester interdit.
●(1874) FHB 502/254a. Ar bugel a gasaz he zorn d'he vonet, a chomas balc'h eur pennad.
●(1928) BFSA 224. An den yaouank a chomas balc'h (tout interdit), pa welas ar burzud. ●(1932) ALMA 102. Pebez redadenn ! An dud a jome balc'h o velet al loen-ze o vont du evel an noz ha buan evel an avel.
II. Adv.
(1) Sellout balc'h =
●(1909) KTLR 114. Me 'zant ar c'hig fresk a lavaran d'id, eme ar Rouf, en eur zellet balc'h. ●(1923) KNOL 276. en eur ober sellou balc'h.
(2) Kaozeal balc'h =
●(1872) ROU 89a. Inconsidéré, tr. «A gaoze balc'h.»
III.
(1) Chom balc'h e c'henoù : être interdit, abasourdi ; être honteux.
●(1866) (L) G. Morvan FHB 58/48b. Piou a jomas balc'h he c'hinou ? An dud-ze pere, me voar vad, ne voant ket e sonch beza kemeret evit ezen. ●(1868) FHB 168/90a. Lareveiller a jome balc'h he c'hinou, souezet oll. ●(1890) (L) MOA 140. Il resta, le bec dans l'eau, (déconcerté), tr. J. Moal «balc'h he c'henou.» ●296. Un peu honteux, tr. J. Moal «eunn tammik balc'h he c'hinou.» ●309. Interdit, abasourdi, consterné, tr. J. Moal «eunn tammik balc'h he c'hinou.»
●(1931) VALL 189. (Rester, être) déconcerté, tr. F. Vallée «balc'h e c'henou.» ●(1936) CDFi 4 janvier. An itron a chomas bac'h he genou, ha ne respontas ket.
(2) Chom balc'h e zaoulagad : être interdit, étonné.
●(1936) L. B. FHAB C'hwevrer 66. Goude beza graet eur pennad bale, ec'h en em gavas, en eun taol, dirag eur wezenn vras, vras, kouezet, a-stok he c'horf, hag a stanke an hent outan. Hon den, a c'hellit kredi a chome balc'h e zaoulagad. Eun tachad e chomas eno dilavar.