Recherche 'al...' : 217 mots trouvés
Page 2 : de alchwez-2 (51) à alfaod (100) :- alc'hwez .2alc'hwez .2
m. –ioù, –où
I.
A.
(1) Clef.
●(14--) N 1696. Podou hac alhuezou, tr. «Les vases et les clefs.» ●(1499) Ca 6a. Alhuez. g. cleff. ●(c.1500) Cb 12a. g. porte cleffz. bri. nep a douc en alhuezou pe nep o gra. ●(1612) Cnf 18a. gant fals alueziou. ●(1633) Nom 146b. Clauis : clef : alchuez, aluez.
●(1659) SCger 26b. clef, tr. «alhuez.» ●128a. Alc'huez, tr. «clef.» ●(1732) GReg 172b. Clef, tr. «Alc'huëz. p. alc'huëzyou.» ●943a. Trousseau de clefs attachées à un clavier, tr. «Ur stropad alc'huezyou.» ●(1790) MG 390. Durand ma vai en diaul mæstr ag en alhué-ze.
●(1847) MDM 351. alc'hoez an tour a zo d'ar Persoun. ●(1848) GBI II 268. kollet hec'h alc'houeo, tr. «perdu ses clefs.» ●(1870) MBR 108. ma n'euz ket a alc'houesiou ? ●(1878) EKG II 121. eur bern alc'houeziou. ●123. Pevar alc'houez. ●(18--) SAQ I 202. daou alc'houez.
●(1928) FHAB Mezheven 210. alc'houeziouigou staen. ●(1929) MKRN 113. Kollet e oa e alvez.
(2) War alc'hwez : que l'on peut fermer à clef.
●(1911) BUAZperrot 605. eur jaden houarn var alc'houez.
(3) Dindan alc’hwez : sous clef.
●(14--) Jer.ms 262. Ema en leal dydan alfez / Lequeat Pilat ha nos ha dez, tr. « Vraiment sous clef / Est mis Pilate, et nuit et jour. »
(4) Reiñ un taol alc’hwez : donner un tour de clef.
●(1878) EKG II 124. n'en devezo nemed rei eun taol alc'houez hag emaoud paket er zac'h.
B. Spilhenn-alc’hwez.
(1) Épingle de sûreté, épingle anglaise.
●(1732) GReg 360b. Épingle double, à ressors dont se servent les femmes de la campagne lorsqu’elles travaillent en corps de chemise, tr. «Spilhen alc’huëz. p. spilhou alc’huëz.» ●(1744) L’Arm 139a. Epingle A ressort, tr. «Spilleenn alhué.»
(2) Mue des poules.
●(1942) FHAB Meurzh/Ebrel 150. (note de F. Vallée) Kalagoan «mue des poules». klevet em eus ze. Spilhenn alc’houez e Treger.
C. (religion)
(1) Alc'hwez ar baradoz : la clef du paradis.
●(1860) BAL 14. ar bedenn a zo alc'huez ar Barados.
(2) fam. Mestr, paotr an alc'hwezioù : saint Pierre.
●(1876) KTB.ms 14 p 57. Porzier ar Baradoz, paotr ann alc'huezou ?
●(1925) SFKH 39. «Diskoeit ou papérieu», e lar dehon mestr en alhuéieu.
II.
(1) par anal. Cannelle de barrique.
●(1919) DBFVsup 2a. alhué barrik, tr. «canule, robinet.» ●(1934) MAAZ 63. Ankoéheit em boè a droein mouchen en alhué.
(2) par ext. Lieu stratégique.
●(1879) BMN 162. Er porz mor-ze, neuze unan euz alc'hueziou ar vro, e veze bepred soudarded paët ha boetet gant ar gouarnamant.
(3) par métaph. Ce qui donne le moyen d'entrer.
●(1877) MSA 65. Setu Mab Doue (...). Bez' eo alc'houez ar Barados ha dor an envou. ●(1891) MAA 90. Ar beden eo alc'huez an env. ●(18--) SAQ I 16. Kaloun Jesus a zo alc'houez ar baradoz.
(4) Alc’hwez ar forn : le soupirail qui est au-dessus du four.
●(1732) GReg 429b. Le soupirail qui est au-dessus [du four], tr. «alc'huëz ar forn.»
(5) (musique) Clef.
●(1744) L'Arm 150a. La clef de Fa, tr. «Enn alhué à Fa.»
●(1888) KZV 3. N'eo ket diez diski notennou ar c'hân d'ar vugale, war an tri alc'houe zoken. ●6. Ann eil alc'houe Do a izela pep noten a ziou renk war ar skeûl.
(6) fam. Alc'hwezioù (an ti-)forn : taches sur la figure.
●(1895) GMB 22. pet[it] Trég[or] alc'houeo'n ti vorn (les clefs du four) tache de charbon, de suie, etc. sur la figure.
●(1906-1907) EVENnot 1. (Priel) Alc'houe an ti-forn a zo deut ganid, me gred, tr. «tu t'es noirci la figure je crois.» ●(1919) DBFVsup 2a. alhué forn, tr. «tache noire sur la figure.»
(7) (architecture) Koad alc'hwez =
●(1877) FHB (3e série) 12/95b. an aotrou'n Eskob, pedet brao, evit guir, a ioa bet e unan oc'h ibila ar pounsoun braz, pe mar caver guell, ar c'hoad alc'huez, a zalc'h oll goatach an iliz.
III.
(1) Fidel evel un alc'hwez : très fidèle.
●(1889) ISV 256 (L) Goulc'hen Morvan. Ar mevel-ze a voa ed he amzer en ti ; fidel evel eun alc'huez.
(2) Bezañ tapet alc'hwezoù an ti-forn // bout an alc'hwez forn gantañ : qui a une ou plusieurs taches noires sur le visage.
●(1900) MELU X 212 (T-Trevereg). (Me gont 'teus tapet) alc'houeo 'n ti-vorn, tr. E. Ernault «(Je crois que tu as attrapé) les clefs du four ; se dit par plaisanterie à quelqu'un qui a des taches de charbon etc., sur la figure.» ●(1912) RVUm 322 (Gu). E ma en alhué forn genoh, tr. P. ar Gov «Vous portez la clef du four : une tache noire sur le visage.»
- alc'hwez-baotalc'hwez-baot
m. (architecture) Clef de voûte.
●(1744) L'Arm 61a . Clef de voute, tr. «Alhué veute. m.»
- alc'hwez-mañsonat
- alc'hwez-skoaz
- alc'hwezañ / alc'hweziñalc'hwezañ / alc'hweziñ
v.
(1) V. tr. d. Fermer à clef.
●(1659) SCger 26b. fermer a clef, tr. «alhueza.» ●56b. fermer la porte, tr. «alc'hueza an or.» ●128b. Alc'hueza, tr. «fermer.» ●(1732) GReg 172b. Fermer à clef, tr. «Alc'huëza. pr. alc'huëzet. Van[netois] alhuëin. pr. alhuëet.»
●(1857) CBF 51. Alc'houezit ann or, tr. «Fermez la porte à clef.» ●(1894) BUZmornik 892. ec'h alc'houezaz ar gambr varnhan. ●(18--) GBI I 142. Alc'houeza kloz dor ho iliz.
●(1906) KANngalon Eost 179. alc'huezi ho doriou. ●(1910) MAKE 82. en eur vont er-meaz e tizonjas alc'houeza an nor war e lerc'h. ●(1918) LZBt Gouere 25. Alc'houei 'ris an nor.
(2) V. tr. i. Alc'hwezañ àr, war udb., ub. : enfermer qqc., qqn.
●(c.1785) VO 136. alhuéein ar é dresor.
●(18--) SAQ II 367. pa hen deveuz ho dastumet holl hag alc'hoezet var-n-ho.
●(1908) BOBL 25 juillet 187/2b. marc'hadourien diskrupuill poënt alc'houeo warnê.
- alc'hwezenn / elfezennalc'hwezenn / elfezenn
f. (botanique) Ravenelle.
●(1499) Ca 74b. Elfezen. […] l. hec zizannia. ●(c.1500) Cb 75a. Elphezen. g. niele. l. he zizania / e. ●(1521) Cc [Elphezen]. Elphezen. gal. niel. l. hec. zizania.
●(1752) PEll 271. Elwezen, elwezan & Elc'hwezan, Plante simple, dite en François Ravenelle.
●(1872) ROU 98b. Raifort, tr. «Alc'hoezan.» ●(1879) BLE 105. Cochléaria. L. – Elvézen. ●111. Radis. (Raphanus.) Elvézen, Analouéden.
●(1927) GERI.Ern 131. elvez col. sg. elvezenn f., tr. «Ravenelle, raifort.» ●(1927) FHAB Gouere 146a. O freuza an douar e vez lazet an elfezenn, ar bozenn ha meur a louzaouenn fall all c'hoaz. ●(1934) BRUS 267. La ravenelle, tr. «en ilfahin.» ●(1938) WDAP 2/120. (Pleiben, Gwezeg) Alc'hoenenn, hano gwregel, liester : Alc'hoen. Raonell, Analouedenn. skouer : Kalz alc'hoen a zo e-touez an ed-du. ●(1975) UVUD 75. (Plougerne) pa vehe alc'houezenn, bozenn pehe ie tachadou. ●(1983) PABE 98. (Berrien) alc'hwezenn, tr. «ravenelle.»
- alc'hwezer / alc'hwezieralc'hwezer / alc'hwezier
m. –ien Serrurier.
●(1499) Ca 6a. Alhuezer. g. claueurier. ●(c.1500) Cb 12a. Alhuezer. g. sarrurier.
●(1659) SCger 110a. serreurier, tr. «alc'huezer.» ●(1732) GReg 862b. Serrurier, tr. «Alc'huëzer. p. alc'huezéryen. alc'huezyer. p. alfeër. pp. yen. Van[netois] alhuëour. alfeour. pp. yon, yan.»
- alc'hwezerez .1
- alc'hwezerez .2
- alc'hwezerezh .1alc'hwezerezh .1
f. –ioù Serrurerie (local).
●(1931) VALL 688b. Serrurerie atelier, tr. «alc'houezerez f.»
- alc'hwezerezh .2
- alc'hwezetalc'hwezet
adj.
(1) Fermé à clef.
●(1790) MG 390. ur geolièr, péhani, a pe ouair é vai alhuéét mat doreu er prison.
●(1878) EKG ii 119. serret oa… Alc’houezet oa zoken [dor an iliz].
●(1927) CONS 1049. Chapel Sant Erwan ar Wirionez a vije alc’houet bemnoz.
(2) Spilhenn-alc’hwezet : épingle de sûreté, épingle anglaise.
●(1744) L’Arm 139a. Epingle A ressort, tr. «Spilleenn alhuéétt.»
- alc'hwezieralc'hwezier
voir alc'hewezer
- alc'hweziñalc'hweziñ
voir alc'hwezañ
- alc'hwezirialc'hweziri
f. Serrurerie (industrie, métier).
●(1732) GReg 862a. Serrurerie, metier, commerce de serrurier, tr. «Alc'huëziry.»
- aleale
voir alez
- aleantaleant
voir olent
- alec'hiñ / aneizhiñalec'hiñ / aneizhiñ
v. pron. réfl. Em alec'hiñ / Em aneizhiñ (?) : se nicher.
●(1744) L'Arm 253a. Se nicher en quelque lieu, tr. «Um aléhein.»
- AledAled
n. l. Aleth (ancien pagus et ancienne cité près de Saint-Malo).
(1) Aled.
●(1732) GReg 839a. Saint-Malo, Ville Episcopale très célebre, autrefois nommée Aleth, & Guïcqaleth. ●(1746) BS 719. Ambarqui a eure, hac e abordas en ur gour-enesen tost d'ar guær a Aleth, hanvet brema Sant-Malo.
●(1910) FHAB Meurz 79. Aleth e aber ster ar Ranz. ●(1910) ISBR 107. Izikel, mab Gouroand, e oé roué ar Roahon, er Poutrekoed, er Pentièvr, er Goelleu, el Léon hag Alet. ●(1971) LLMM 147/277. hag un darn vras eus bro Aled.
(2) Gwigaled.
●(1732) GReg 839a. Saint-Malo, Ville Episcopale très célebre, autrefois nommée Aleth, & Guïcqaleth.
- AledizAlediz
pl. Habitants d’Aleth.
●(1910) ISBR 80. En Aletiz ha Maleu. [...] Elsé é tigoras deulagad Aletiz.
- alegamant
- alegañ
- alegasion
- aleget
- alegorik
- alehontalehont
adv. De là-bas.
●(1633) Nom 3a. ramassé deçà & delà, tr. «dastummet ahan hac á læch-ount.»
●(18--) SAQ II 58. tad ac'hann, tad alec'hont.
●(1912) BUAZpermoal 848. Ar vugale ac'han, ar vugale a lez-hont. ●(1924) BILZbubr 43-44/1020. skouarnad ac'han, tôl-troad alesont. ●(1925) FHAB Genver 10. keleier dastumet ac'han hag alesont.
- alej / alejiñalej / alejiñ
v.
I. V. tr. d.
(1) Préparer (un repas).
●(c.1718) CHal.ms iii. preparer, tr. «preparein, disposein, ausein, allegein.» ●(1790) MG 79. alége er repaz. ●358. eid alège é brèd dehou.
●(1821) SST 146. alegein er bouit.
●(1904) DBFV 5a-b. aléj, aléjein, v. a., tr. «préparer un repas.» ●(1913) AVIE 217. Alej koén d'ein.
(2) Arranger, disposer (qqc.).
●(1744) L'Arm 8b. Agencer, tr. «Aligein.»
●(1904) DBFV 5a-b. aléj, aléjein, v. a., tr. «arranger, disposer.»
(3) Alejiñ ub. d'ober udb. : pousser qqn à faire qqc.
●(1904) DBFV 5a-b. aléj, aléjein, v. a., tr. «pousser (quelqu'un, d'hobér, à faire).»
(4) Orner.
●(1792) HS 333. er-ré enn devehai quemeret rai à boén eit alége hou horf.
●(1904) DBFV 5a-b. aléj, aléjein, v. a., tr. «arranger, disposer, orner.»
(5) (marine) Radouber (un vaisseau).
●(1904) DBFV 5a-b. aléj, aléjein, v. a., tr. «radouber (un vaisseau).»
(6) (agriculture) =
●(1787) BI 118. ean ë ùélass enn-enn douai doar labouret mat, havrequet hac aleget el-ma faute.
II. V. pron. réfl. En em alej.
(1) Se maquiller.
●(1790) MG 364. Mui a amzér e rinquant peb-mintin de hum alége, eit ne laquant de larèt ou fedèn. ●395. doh hum alége ha doh hum usquein. ●(1792) HS 137-138. er vouéss malheuruss (...) e hum laquass de hum alége, ha de liüein hé deulagat.
●(1838) OVD 195. En dud péré e zou ér hargueu ihuél e hum aleige bràuoh a pe barissant é publique.
(2) Se préparer.
●(1906) HIVL 92. en eutru Jakomet, é zillad komisér ar é gein, hum aléjé de vonet.
III. [empl. comme subst.] Correction.
●(1913) KZVr 26 - 31/08/13. Alich, tr. «correction, semonce, H[aute]-Corn[ouaille] (Vannes, aléjein, alij, arranger, accomoder).»
- alejamantalejamant
m. –où
(1) Préparation.
●(1744) L'Arm 8b. Agencement, tr. «Aligeamantt.. nteu. m.»
●(1904) DBFV 5b. aléjemant, m. pl. eu, tr. «agencement.» ●(1913) AVIE 283. Aléjemant Pask.
(2) (?) Signe (?).
●(1931) DIHU 241/293. É bolz en néan stergannek é luéhè el loér guen kann. Aléjemant a nozehiad gouian.
- alejer
- alejetalejet
adj. Pourvu.
●(1856) GRD 109. Ur yoh gran hag un tyegueah alleiget mad a béré ne bourfitan quet, ne chervigeant quet muyoh t'ein eid a pe vehent d'ur marhadour ag en Indr.
- alejiñalejiñ
voir alej
- AleksandraAleksandra
n. pr. Alexandrine.
●(1954) VAZA 161. An noz diwezhañ hor chomadenn e Reval, e pedas Fallières an Impalaer hag e wreg Aleksandra Féodorowna da goaniañ war vourzh ar Vérité.
- alemañalemañ
adv.
(1) D'ici.
●(17--) EN 450. me ou pel a lesman, tr. «je serai loin de ce lieu.» ●506. sortisomb a les man, tr. «sortons de ce lieu-ci.»
●(c.1825/30) AJC 5374. ma me eun tam sicour me jae a lesman.
●(1979) VSDZ 64. (Douarnenez) Pa yees alimen, tr. (p. 229) «En partant d'ici.»
(2) sens fig. Par ici.
●(1990) TTRK 78. Tud Laou alemañ, Tud Laou alese !
(3) Loc. adv. Alemañ-hag-alemañ =
●(c.1802-1825) APS 159. Hac ean zou goal zrouc gober alleman hac alleman ? hac ean e zou pehet bras en dra-zé hac en dra ?
- alemantalemant
voir alamant
- alenn
- alern-alern-
voir gwalarn
- alert
- alertiz
- alesealese
adv.
(1) De là.
●(1557) B I 275. Ne alhes fifual na bale / Euit neb eres alesse, tr. «tu ne peux remuer ni marcher, quoi qu'on te fasse.» ●393. Cza, paillardez, deux a llesse / Heb tardaff un barr adarre, tr. «Allons, effrontée, viens-t'en sans pls tarder.»
●(1659) SCger 128a. Alesse, tr. «dela.» ●(1732) GReg 496a. Ne hobez point de là, tr. «Ne flaichit qet a leçze.» ●(1792) BD 342. que lesse pa guery, tr. «Va-t-en s'il te plaît.» ●425. tech alesse, tr. «Va-t-en.» ●(17--) EN 497. a huy deud a lese.
●(1867) MGK 53. Va map, ke alese da gaout hor c'herent-nez. ●(1878) EKG II 26. hag e vezo guelet unan-bennag o sevel alese.
●(1906) KPSA 35. Kea alese. ●(1954) LLMM 42/14. N’eus ket da dortañ, ret eo tec’hel alese ar primañ gwellañ. ●(1963) LLMM 99/264. Tec’h alese, emezañ, penn bastard a zo ac’hanout ; anez-se e tennin warnout.
(2) sens fig. Par ici.
●(1990) TTRK 78. Tud Laou alemañ, Tud Laou alese !
- aleshontaleshont
voir alehont
- alesontalesont
voir alehont
- aleventaaleventa
s. = (?) Dérangement de la luette (?).
●(1957) ADBr lxiv 4/445. (An Ospital-Kammfroud) Aleventa : n. – Mot dont l'usage est quasiment perdu, utilisé encore quelquefois par des personnes âgées dans l'expression : kouet an aleventa warnañ. Le mot semble désigner un dérangement de la luette. Le secret de la guérison consistait à tirer sur un cheveu (un seul, mais lequel ?) planté sur le sommet de la tête : parea an aleventa en eur jacha war eur vlevenn.
- alez .1alez .1
f. –ioù
(1) Allée plantée d'arbres qui conduit à une demeure.
●(1499) Ca 6a. Ale. g. alee.
●(1659) SCger 100a. rabine, tr. «ale.» ●(1732) GReg 65b. Avenuë, allée d'arbres plantez en droite ligne qui conduit à une maison, tr. «alez. p. alezyou.» ●836a. Il a sablé les allées de son jardin, tr. «Træzet èn deus e alezyou.» ●(1744) L'Arm 11a. Allée, tr. «Alé.. yeu. f.» ●(c.1785) VO 56. Er gùé e oai neoah arranquét én ur fæçon ma hoai un afin a aléieu tihoèl hèt-ha-hèt d'en davalèn.
●(1849) LLB 714. Ha guéen doh guéen hag alé doh alé. ●845. penauz é ma ret gober hou s-aléieu.
●(1922) EMAR 94. 'Lec'h m'eo ral ar c'heuneud 'tisplij d'ezan bale : / E blijadur eo kaout e pep hent un ale. ●(1929) MKRN 108. an aliou kesten, tr. «les allées de châtaigniers.»
(2) (jeu) Allée de boules, quilles.
●(1981) ANTR 157. E peb karter ez eus eun alez-killou.
(3) local. Entrée de maison, corridor.
●(1909) BROU 201. (Eusa) Ale, tr. «Entrée de maison, corridor.»
(4) Alez-korriganed : allée couverte.
●(1962) KOGI 28/10. Brudet ez eo Breizh, evel bro ar Vein-hir, an Taolioù-Mein, an Alezioù-Korriganed, Kromlec'hioù.
(5) Alez goloet : allée couverte, tonnelle.
●(1732) GReg 90a. Berceau, en treillage, tr. «Alez goloët. p. alezyou goloët. voyez tonnelle.» ●(1744) L'Arm 29b. Berceau, tr. «Alé goleitt.»
- alez .2
- alezad
- alezenn
- alfalf
m. Endroit où un (joueur de boules, de billes, etc.) se place pour jouer.
●(1857) CBF 124. Mont d'ann alf pe d'ann aplik, tr. «Se rendre au but pour lancer la boule.»
●(1913) KZVr 32 - 12/10/13. Aplud, masc., tr. «endroit d'où l'on vise à un but, arrêt que les enfants jouant à la canette appellent alf, but» Milin.» ●(1924) NFLO. but. aller au but pour jouer, tr. «mont d'an alf.»
●(1927) GERI.Ern 14. alf m., tr. «Le lieu d'où l'on jette (la boule, au jeu de quille, etc.).»
- alfabed
- alfantalfant
adv. Voracement.
●(1923) ADML 7. N'hen debraz ket [he zam] goulskoude ken alfant hag he mignonez.
- alfaod