Recherche 'ne...' : 270 mots trouvés
Page 3 : de neradin (101) à netrain (150) :- neradiñneradiñ
v.
(1) V. intr. Pulluler.
●(1907) VBFV.bf 56a. néradein, v. n., tr. «prospérer, se multiplier.» ●(1922) EOVD 271. Er guérén (…) ne chonjant mui a néradein én ou ruchen. ●(1931) VALL 603b. Pulluler, tr. «neradein V[annetais].»
(2) V. tr. d. =
●(1907) VBFV.bf 56a. néradein, v. a., tr. «prospérer, se multiplier.»
- neretneret
adj. Neret a : plein de, infesté, pullulant de.
●(1934) MAAZ 55. liénaj aral, berùet ha néret a anstu.
- neriñneriñ
v.
I. V. intr.
(1) Se multiplier, proliférer, pulluler.
●(1744) L'Arm 282b. Alviner, tr. «Laquatt pissquédigueu de nairein énn ul leenn.» ●(1787) BI 89. Avel oevreu fall er béherion ë nærr hoah, allass ! ●(17--) TE 2. crésquein ha nærein peb-unan én é sort.
●(1907) VBFV.bf 56a. nérein, v. n., tr. «prospérer, se multiplier.» ●(1928) DIHU 202/57. Nerein, tr. «se reproduire, se répandre, se multiplier en ur gonz a bisked, a jibér, a lézeu, a hué, a dud.» ●(1931) VALL 603b. Pulluler, tr. «nerein V[annetais].»
(2) Grouiller.
●(1932) GUTO 20. Hag el lon e oè ar ul len, aeron bras é nérein abarh. ●21. Hag ataù é nérè ar ou izili ur gronnad loñnedigeu.
(3) Abonder.
●(c.1718) CHal.ms i. Diuretique, tr. «er peh a hell lacat en deur de nerein de redec.»
II. V. tr. d. Peupler abondamment.
●(1744) L'Arm 282b. Il faut quatre milliers de Peuple pour bien aleviner cet étang, tr. «Red-é laquad él leenn-zé puar millér pissquig aveid enn nairein érhatt.»
●(1907) VBFV.bf 56a. nérein, v. a., tr. «prospérer, se multiplier.» ●(1912) DIHU 81/44. En deu venah e zigoras hé doar, hé néras a dud.
- nerlnerl
interj. = (?) An + (?).
●(1958) ADBr lxv 4/513. (An Ospital-Kammfroud) Nerl : Exclamation qui sert a traduire l'exaspération, la lassitude, l'outrance, la démesure : Nerl eo gweled pegen fall eo bet an amzer en hañv-mañ ! – An tôl-mañ out eet dei gwasoh evid nerl ! (Cette fois tu as dépassé toutes les bornes !)
- nersis
- nersisennnersisenn
f. –où, nersis (botanique) Narcisse.
●(1732) GReg 649b. Narcisse, plante qui porte une fleur odoriferante, tr. «Nerciçzenn. p. nerciçz.»
- nerus
- nervek
- nervennnervenn
f. –où, nervoù
I. (anatomie) Nerf.
●(1557) B 460. gant bizyer calet (...) / Ha neruou tenn a egennet / Ez vezo he quil quen pilet / na alhe quet he remedaff, tr. «à grands coups de bâton (…) et de durs nerfs de bœufs ; son dos sera si bien battu, qu'il n'y aura pas de remède.» ●(1633) Nom 14a. Neruus : nerf : neruen, neruou.
●(1659) SCger 83a. nerf, tr. «neruen p. neruennou.» ●(1710) IN I 309. etre an nervennou hac ar gouaziet. ●(1732) GReg 655a. Nerf, tr. «Nervenn. p. nervennou.» ●(17--) TE 49. en nærhèn ag é vorhèd.
●(1854) PSA II 94. chetui azé er stennadur dehuéhan a nerhenneu ur horv e zou é tennein doh er marhue.
●(1906) HIVL 158. ne oé ér mél eskern droug erbet, mes èl ma oé neoah goask ar er vélen-sé hag èl mé ma hi en des bili ar er nerhenneu, é kavé get hou é oé en dra-sé e oé kauz ma oé marù é ziùhar. ●(1907) VBFV.bf 56a. nerhen, f. pl. neu, tr. «nerf.» ●(1917) LILH 01a C'hwevrer. aveit distennein me spered ha me nerhenneu.
II. (architecture)
(1) Nervure.
●(1924) ARVG Here 225. Al lambrusk a zo e koad, e giz ar XVI et kantved, (Renaissance) ha grêt eo ken mat, gant e banellou torosennet hag e nervennou teo.
(2) Nervenn-volz : nervure de voûte.
●(1929) FHAB Mae 172. En diabarz n'eus nemet eur chapel kroaz. Ar vali greiz, gant he filieri teo, koulonennou bihan tro-dro d'ezo, hag he bolz kroazigellet he nervennou, a zo kaer da welet.
- nervenneg
- nervennek
- nervennetnervennet
adj. (?) Pourvu de nerfs (?).
●(1871) CST 85. oc'h astenn e zourn pounner hag e vrec'h nervennet-teo.
- nervennusnervennus
adj.
(1) Nerveux.
●(1732) GReg 655a. Nerveux, euse, tr. «Nervennus.»
●(1933) OALD 45/213. Evit an dud nervennus eo mad ivez al louzou-ze.
(2) Qui rend nerveux.
●(1963) EGRH II 147. nervennus a., tr. « qui rend nerveux. »
(3) (Vin) qui pétille.
●(c.1718) CHal.ms iii (cf. GMB 443). du uin petillant, tr. «güin a betill', guin crean ha nerhinus.»
- NervousterNervouster
n. de l. Noirmoutier (île)
●(1732) GReg 548b. L’Isle de Noir-moutier, tr. « Enès nermouster. enès ar vouster du.
- nerzhnerzh
[vbr nerth, nertou (plur.), mbr nerz, mcorn nerth, vgall nerth, mgall nerth, virl nert, gaul nerto- (NL & NP, Delamarre 235) < celt *nert-o- < IE *ner- « homme (viril) » (GPCY 2571c, Falileyev 119, Delamarre 235, EDPC 289, LEIA N-11)]
M. & adv. –ioù, –où
I. M.
A. (en plt de qqn, d’un animal) Force, vigueur.
●(c. 850) MSvbr I (BNF ms latin 10290) f° 10b (DGVB 266a). nerth gl. robur, tr. « force, vigueur ». ●f° 3a (DGVB 300a). rotemdirot : uhhamnertou gl. conatus sum pro uiribus meis, tr. « je me consacrai (j’essayai) en haut de mes forces (de toutes mes forces) »
●(14--) N 1831-1833. Eguidot Jesu men suppli / Maz founny da nerz maz querzy / Pan eo debil da ysily, tr. «Pour toi je prie Jésus / Que tu aies assez de force pour marcher, / Puisque tes membres sont débiles.» ●(1499) Ca 50a. g. force. b. nerz. ●(1575) M 1209. Scaffelæz ha quenet ha nerz merzet net scler, tr. «Agilité et beauté, et force aperçue bien nettement.»
●(1651) JK 17. c'huy so bet divisquet, / Dré ners an tirantet en noas evit foueta, tr. «qui avez été dépouillé / Par la force des bourreaux, nu, pour être flagellé.» ●(1659) SCger 59a. force, tr. «nerz.» ●(1727) HB 11. An nerz eus e vrêc'h divin. ●(1732) GReg 255a. Au défaut de la force il faut employer la ruse, tr. «E deffaut nerz ez faut fineçza.» ●423b. Force, vigueur, santé parfaite, tr. «Nerz. Van[netois] nerh.» ●(1792) HS 93. Samson ne oai quet gloriuss guet é nerh ; ha lod e hum gave guet hou nerh. ●(1744) L'Arm 161a. Force, tr. «Neerh.. heu. m.» ●(1790) Ismar 7. En Nærh e ra demb feahein ol er péh zou diæz.
●(1857) HTB 159. Ar maluruz paour a zisplege eun nerz dic'halloud. ●(1868) KMM 165. an droug-spered a lacaas e oll nerz, e oll c'halloud da berdôler aneza e disesper. ●(1882) BAR 229. ne arboelaz nag he nerz, nag he iec'hed evit he c'henori. ●(1895) GMB 59. On dit en proverbe, à Plestin : Pa ve kistion da ober berz / E well finese evit nerz, quand il s'agit de faire merveille, mieux vaut habileté que force.
●(1902) PIGO I 115. e teuaz d'ean eun nerz neve. ●(1906) KANngalon Here 228. ni a c'houlenno a diz digant Jezuz ha Mari rei deomp nerz. ●(1911) BUAZperrot 248. o welet ez ea e nerz digantan.
B. (en plt de qqc.)
(1) Force, principe d'action de qqc.
●(1849) LLB 938. nerh en heol. ●(1867) FHB 121/131b. nerz eun heol tanuz.
●(1900) MSJO 180. pa rankas gant ners he boan chom var he vele. ●(1907) FHAB Gwengolo 196. nerz sacherez an heol ha nerz distaol ar planedennou o redet hed o c'helc'hou. ●(1908) FHAB Genver 4. skiant an touch (...) Ne ket ebken ar stok he-unan a vez santet, mes ive nerz ar moustr, cunvelez an dra, an domder, ar boan... ●(1963) EGRH II 147. nerzh m. -ioù, tr. « chaleur (du feu, du soleil, du corps). » ●« propriété (d’un métal, d’une plante). » ●« influence. »
(2) (en plt d'une boisson) Force.
●(1949) KROB 14/13. Nerz ar c'hafe eo ar c'hafesun (caféine).
(3) (en plt d'une boisson alcoolisée) Force.
●(1924) LZMR 32. Kaou a oa aet nerz ar banne en e benn. ●(1927) KANNkerzevod 14/10. Hag en eur zont eus ar vorc'h e oa eun «disterik» nerz e vanne gantan. ●(1954) VAZA 165. hini-kreñv ar vro (…) nerzh a zo ennañ, pa lavaran.
II. [en locution]
(1) Àr e nerzh : de toutes ses forces
●(1787) PT 86. P'en dès er soudardét ar ou nèrh ha cri poah / Tènnet ar é zillad, eit el lacat é nuah.
●(1895) FOV 250. El lon zou ar é nerh, tr. «Il n'en peut plus.»
●(1901) LZBg 59 blezad-2l lodenn 70. Ha ean e labouras ar é nerh. ●85. hag e sko ar nehou ar ou nerh.
(2) Skeiñ àr e nerzh : frapper de toutes ses forces.
●(1925) SFKH 32. P'er guellet é tiboukein én toull-men, torret arnehon ar hou nerh.
(3) Klask an nerzh : essayer sa force.
●(1943) FHAB Gwengolo/Here 349. (Kleder) «Klask an nerz» : gwellout betek pelec'h e c'heller mont gant an nerz. ●(1944) VKST Ebrel 110. Troet e oa ar baotred yaouank, evit klask o nerz, da ziskenn ar skeudenn diwar he sichenn.
(4) Àr e nerzh-iked =
●(1967) LIMO 31 juin. Keméret nezé ur mell ponér, hag ar hou nerh-iked, boutet un taol ar ben en ejon lard é korn er hreu. ●Ar hou nerh-iked, de toutes vos forces. ●(1969) LIMO 01 février. hag ou guintè genem ar é nerh-iked.
(5) Dre nerzh : sous l'effet de, sous l'action de.
●(c.1501) Donoet 2-9. dre nerz a person ; pan uez constru[et], tr. « par force de personne ; quand il est construit »
●(1860) BAL 154. lod a lavare e treuzcomze ac e altere dre nerz e dersien a-bars mervel.
●(1911) SKRS II 18. Ar voger edont varnhi a horjelle dija dre nerz an tan.
(6) Dre nerzh : par force, par la violence.
●(c.1500) Cb 52a. g. par force. bri. dre nerz. ●(1530) Pm 144. Ouz essa pep vnan dre nerz / Gourren an men ha nendoae marz, tr. «Essayant chacun par force / De soulever la pierre, n'était-ce pas merveille ?» ●(1612) Cnf 20a. Brassoch è pech an heny pe-heny à lazr hac à dirob madou ez nessaff publiquamant, par forcza, ha dré nerz, eguit né gra an heny ho lazr hac ho dirob ez cuz hac ez secret, brassoch è offancc nep à viol vn femellen, ves è volontez franc, eguet n'a gra an heny hé viol oz vezaff dré nerz, ha par forcza contraignet dé violiff. ●40a. AN heny à dirob pé à rauiss dré nerz vn gruec. ●52a. desirout quemeret madou an nessaff, pé madou an ré arall dré nerz, so diroberez.
●(c.1718) CHal.ms iii. Rafle faire raffle, tr. «quemer' dré nerh quemet mat a him gau'.»
●(1896) LZBt Meurzh 47. O welet n'all ket gonit dre nerz, ec'h essa dre fil.
●(1907) VBFV.bf 56a. dré nerh, tr. «par force.» ●(1928) BREI 60/2a. Eur yez desket dre nerz ? ha c'hoaz, pesort desket ?
(7) E-kreiz e nerzh : dans la force de l'âge.
●(1854) PSA II 126. d'er vugalé distér avel d'en dud é creis ou nerh.
●(1914) KANNgwital 144/483. An Aotrou Doue en deuz galvet an daou veleg iaouank-ma e kreiz ho nerz, p'edont en ho guella. ●(1934) FHAB Gouere 276. stumm eur vaouez eta hag a zo c'hoaz en he gwir wella, e kreiz he nerz hag he gened. ●(1935) BREI 439/3a. Ar maro hen skoas e kreiz e nerz. ●(1939) KOLM 43. Eh oè nezé Kolmkel é kreiz é nerh.
(8) E penn e nerzh : à bout de forces.
●(1902) PIGO I 42. Herri, hag a oa e penn e nerz, a goueas ive d'e dro hanter-varo.
(9) Dastum e nerzh : rassembler ses forces.
●(1852) MML 107. ar c'hlanvour (…) a seblant dastum he holl ners evit sevel. ●(1879) BMN 288. e tastumas kemend ha ma hellas he oll nerz, he oll c'halloud.
●(1948) KROB 1/2. dastum o nerz evit an amzer da-zont.
(10) Bezañ en e nerzh : être à son zénith (prlt du soleil).
●(1860) BAL 168. e barr an deiz pa vez an eol en e nerz.
(11) En nerzh eus/a : au plus fort (d’une période).
●(1849) LLB 160. én nerh ag er gouian, tr. GMB 443 « au plus fort de l’hiver. »
(12) Reiñ nerzh : dégager de la chaleur.
●(1963) EGRH II 147. Reiñ nerzh, tr. « dégager de la chaleur. »
(13) Reiñ nerzh : donner de la force.
●(1963) EGRH II 147. Reiñ nerzh, tr. « donner de la force. »
III. Loc. adv. A-nerzh.
(1) Adv. Avec vigueur, vigoureusement.
●(1787) BI 45. ean ë retourn goudé à-nerh d'é labour.
(2) Épith. Fort.
●(1907) AVKA 100. Pa ve un den a nerz, hag armo en e dorn.
(3) À la force de.
●(1878) EKG II 138. En em zibrada a riz a nerz va divreac'h.
(4) De toutes ses forces.
●(1897) EST 38. É labourat a nerh, hemb dichuéh, hemb repoz !, tr. «travaillant de toutes leurs forces, sans trêve ni repos !»
- nerzh-kalonnerzh-kalon
[nerzh + kalon]
M. Courage.
●(1838-1866) PRO.tj 177. Ar guin a ro ardièguès, nerz calon d'ar boltronet. ●(18--) SAQ I 68. rei dezho nerz kaloun.
●(1906) KANngalon Genver 21. kavet ganthan nerz-kaloun. ●(1911) SKRS II 16. an nerz kaloun hag ar feiz he doa diskouezet dirag an holl. ●(1911) BUAZperrot 131. an nerz-kalon a ziskoueze an den koz. ●(1916) KANNlandunvez 53/373. Ha pa’z eo guir hiniennou n’o deuz ket a nerz-kaloun a oualc’h. ●(1929) MANO 18. Gouzanv a reas gant nerz-kalon ar poaniou-ze.
- nerzhad
- nerzhañ / nerzhiñnerzhañ / nerzhiñ
[brpm nerza, nerheiñ, vgall nerthiti gl. hortabere, nérthéint gl. armant < nerzh + -añ / -iñ (Falileyev 119)]
V.
I. V. tr. d. Conforter, fortifier, renforcer.
●(1659) SCger 103a. renforcer, tr. «nerza.» ●(1732) GReg 38a. Animer, encourager quelqu'un, tr. «nerza ur re.» ●196a. Conforter, fortifier, tr. «Nerza. pr. nerzet.» ●423b. Donner de la force, tr. «Nerza. pr. nerzet. Van[netois] nerheiñ.»
●(1852) MML 201. nerzet ec'hanomp er momet-se. ●(1866) FHB 96/348a. da nerzan ann dûd. ●(1876) TDE.BF 480a. Nerza, v. a., tr. «Fortifier, donner des forces.»
●(1903) MBJJ 121. nerzan 'nê epad ar vue-man. ●(1907) VBFV.bf 56a. nerhein, v. a., tr. «donner de la force.» ●(1911) BUAZperrot 555. breman e nerzint anezo dre o c'homzou hag o skoueriou. ●(1926) FHAB Eost 287. diazeza, unani, nerzan an emzao breizek kristen. ●(1928) SAKO 21. rô d'in da c'hras d'am nerzan, ma c'hallin ober ar vad out e gortoz diganin.
II. V. intr. Prendre des forces.
●(1732) GReg 426b. Se fortifier, tr. «nerza. pr. nerzet. Van[netois] nerheiñ.»
●(1907) VBFV.bf 56a. nerhein, v. n., tr. «prendre de la force.»
III. V. pron. réfl. En em nerzhañ.
(1) S'efforcer.
●(1659) SCger 115b-116a. tascher, tr. «en em nerza.» ●161a. en em nerza, tr. «s'efforcer.» ●(c.1718) CHal.ms iv. Tascher, tr. «asséein lacat poen poeniein, ober e bossibl' him nerhein.»
(2) Prendre des forces.
●(1732) GReg 423b. Prendre force, tr. «Hem nerza. pr. hem nerzet.»
- nerzhdernerzhder
[mbr nerzder < nerzh + -der]
M. Vigueur.
●(c.1500) Cb. g. vigueur. b. nerzder.
- nerzheknerzhek
[mgall nerthawc < nerzh + -ek]
Adj. Énergique.
●(1931) VALL 256a. Énergique, tr. «nerzek.» ●314a. Fort, tr. «nerzek (sens actuel : qui a de la force).»
- nerzhekaat
- nerzhet
- nerzhiñnerzhiñ
voir nerzhañ
- nerzhusnerzhus
[mbr nerzus, brpm nerzus, mgall nertussyon (plur.), nerthus < nerzh + -us .1]
Adj.
I. Attr./Épit.
(1) Fort, vigoureux, robuste.
●(c.1500) Cb 29b. g. grand / ou puissant. b. bras pe nerzus.
●(1732) GReg 423b. Qui a de la force, tr. «Nerzus. Van[netois] nerhus.» ●426a. Fort, forte, robuste vigoureux, tr. «nerzus.» ●Un homme fort, tr. «un dèn nerzus.» ●(1787) BI 185. Ur horf nerhuss, hemb jamæss reforcereah.
●(1849) LLB 1141. É mesk hou laieu tarw, choejet en nerhusan. ●1753. Ged ur galon nerhus. ●(1849) LLBg I 9. Dré vrehieu nerhus er hroezieu zou douget. ●(1867) MGK 7. eunn hordenn-gi nerzuz / Lard-toaz ha flour he ler, ki distaill gallouduz. ●(1878) BAY 19. nerhus, tr. «Plein d'énergie.» ●(1883) MIL 213. Fisians Breizis a ioa en ho bidiji skanv, nerzus ha padus ous ar boan. ●(1897) EST 83. tud nerhus, deu ha deu, tri ha tri.
●(1907) VBFV.bf 56a. nerhus, adj., tr. «fort, vigoureux.» ●(1919) BUBR 10/267. eun eneb-arsailh nerzus.
(2) sens fig. Énergique.
●(1825) COSp 47. resistein doh soliteu quen nerhus. ●(1847) FVR 361b. Perak n’am euz-me ket aman / Gerio nerzuz da zisklerian. ●(1852) MML 85. Atolite eur vam a so qen bras, qen nerzus dre lezen an natur, qen na halqet eur bugel (…) manqan d'ar santimancho a respet, a garante. ●(1866) LZBt Ebrel 131. d'ar iaouankiz (...) ec'h hell bean mad evel da aspoez nerzuz. ●(1880) SAQ I 75. Eun ilis ploum var he filierou, nerzus var he goareier mein-bên.
●(1907) BSPD I 51. konzeu nerhus. ●(1907) KANngalon Genver 303. he feiz nerzuz a ro dezhan hardiziegez. ●(1925) FHAB Mae 186. moueziou drant ha nerzus ar gwazed.
(3) =
●(1888) SAQ I 90. Ar mor a zo ledan, nerzus, dijaden.
(4) Fortifiant.
●(1856) GRD 240. er bara nerhus-cé.
●(1902) PIGO I 197. Ar gwin a oa nerzus ha tom. ●(1907) VBFV.bf 56a. nerhus, adj., tr. «fortifiant.» ●(1928) KANNkerzevod 18/5. magadurez nerzus. ●(1928) BFSA 200. eur gwin krenv ha nerzus.
II. Adv. Avec force.
●(1907) BSPD I 274. Mar hun eus brezéleit nerhus ar en dachen brezél eit en anpereur.
- nerzhusaat
- nes .1nes .1
adj., prép. & adv.
I. Adj.
A. spat.
(1) Proche, plus près.
●(1499) Ca 144b. nes. g. plus pres. l. hic et hec propinquior et hoc propinquius. Idem proximior. ●(1557) B 661ab. Han groaguez espres brasesou / An re so nes ma caresou, tr. « Et surtout les femmes enceintes, / qui sont particulièrement mes amies »
●(1732) GReg 750a. Près, tr. « Taust. nès. harz. qichen. qichan. lez » ●Plus près de la ville, tr. « Taustoc’h da guær. nèsoc’h da guær » ●750b. Fort près, tr. « Tausticq. taust bras. nès bras » ●757a. Maison prochaine, qui est près, tr. « Ty nès. ty taust. p. tyès nès, tyès taust »
●(1847) FVR 122. enn eur c'hraou moc'h a oa er porz-nez. ●(1865) LZBt Gouere 27. enn eur barouz nez. ●(1866) LZBt Genver 72. ar c'herioigo nez. ●(1867) BUE 210. enn eur gampr nez.
(2) À côté de, près de.
●(1930) FHAB Meurzh 104. nes ar gwele.
(3) Seul nes… seul vui : plus (est) très proche… plus (est) très grand(e).
●(1575) M 2235-2237. Seul nes maz denessa, dimp yoa goude laur, / Ha dez an Barnn starnet, ouz donet á het stur : / Seul muy poan damany, don deceu ny sigur, tr. « Plus approche de près pour nous la joie après le labeur / Et le jour du Jugement préparé, venant continuellement, / Plus de peine énorme pour nous tromper, assurément »
(4) Nes da : adjacent, contigu.
●(1732) GReg 12a. Adjacent, ente, contigu, tr. « Nès da. taust da. stag ou’h. dalc’h oud. Van[netais] Nès de. taust de »
(5) Nes-ha-nes : près-à-près.
●(1732) GReg 750b. Près-à-près, tr. « Taust-ê-taust. taust-a-daust. nès-ha-nès. harz-ouc’h-harz. qichen-ê-qichen »
(6) Re nes : trop près.
●(1732) GReg 750b. Trop près, tr. « Re daust. re nès »
B. (en plt de qqn)
(1) Bezañ nes da ub. : être cher au cœur de qqn.
●(1878) EKG II 263. Ia, ken nez oa ho mamm d'ar vugaligou baour, ma teuaz pevar anezho d'en em deuler e barlenn ho mamm.
(2) Bezañ nes da ub. : être le parent de qqn.
●(1732) GReg 757a. Il m’est plus proche que l’autre, tr. « Nesoc’h eo din egued eguile »
●(1890) MOA 74. Ne ket henor beza nez d'ezhan, tr. «il n'est point honorable d'être son parent.»
(3) [impers.] Bezañ nes da ub. : appartenir à qqn (de faire qqc.).
●(1878) EKG II 258-259. abalamour da-ze eo ken nez di-me mont d'ar prizoun gand ar zoudarded evel ma'z eo d'eoc'h c'houi.
(4) [impers.] Bezañ nes da ub. : être naturel à qqn (de faire qqc.).
●(1878) EKG II 263. Daoust ha n'oa ket nez da Iannik goulenn e chomche gant-han he vamm. ●301. Daoust ha ne ket nez d'ar vugale, ken paour, ken pinvidik, kaout c'hoant da vont da c'hoari an eil gand egile ?
(5) Ober ub. nes da ub. : rapprocher qqn de qqn.
●(1924) FHAB Meurzh 83. n'eus nemet e vadelez hag her gra nez d'eomp.
(6) Kar-nes : proche parent.
●(1732) GReg 757a. Mon proche parent, tr. «Va c'har nès.» ●Mes proches parents, tr. «Va c'herend nès.»
●(1862) JKS 385. ezommou va c'herent-nez. ●(1868) FHB 204/381b. N'en devoa ket a gerent nez.
●(1911) BUAZperrot 157. dimezet gant unan eus e gerent-nez.
(7) Tud-nes : proches parents.
●(1732) GReg 757a. Mes proches, tr. «Van[netois] me zud nès.»
●(1877) EKG I 172. ha kollet hoc'h euz unan-bennag euz ho tud-nez ?
(8) Re-nes : proches.
●(1732) GReg 757a. Mes proches, tr. «Va re nès.»
(9) [devant un subst.] Nes amezeg : voisin immédiat.
●(1838) CGK 20. Adieu va nès amezec.
●(1908) KMAF 9. drouk-prezeg diwar-benn va nez-amezeg. ●76. Gant va nez-amezeg.
II. Prép.
A. War-nes.
(1) Près de.
●(1906) KPSA 168. Gwassa zo, n'ema omp ket war-nez gouzout an oll lavariou a c'halfe diskouez d'eomp...
(2) War-nes da : sur le point de.
●(1860) BAL vii. var nez da vont dirag e Varner.
(3) E-pad war-nes : pendant presque.
●(1935) BREI 393/2b. bet dizonet epad warnez daou viz.
(4) Ez nes : proche, près, auprès.
●(1732) GReg 757a. Proche, près, auprès, tr. « Ez nès. ê nès. nès » ●757b. Proche la maison, proche la ville, tr. « E nès an ty, ou, nès an ty ; ê nès kær, ou, nès kær.
(5) Nes-goude : peu après.
●(1847) FVR 336. Penn ar Rouanez, nez goude / A deu ive d’ann douar.
B. War-nes-taol da : sur le point de.
●(1866) SEV 40. Penaoz eta gallout beva e peoc'h, pa vezer bepred war nez taol da vervel ?
●(1908) FHAB Gwengolo 258. eman eneou o bugale varnez taol da goueza er fank.
III. Loc. adv. War-nes-tost.
(1) Il s'en faut.
●(1909) FHAB Gouere 206. ne goust ket kement, varnez tost, en em assuri ganto.
(2) À peu de choses près.
●(1909) FHAB Eost 253. O deuz kavet ar respontchou, oll pe varnez tost. ●(1909) FHAB Gwengolo 276. Setu, varnez tost, ar c'homzou a glevoc'h gant ho peleien.
- nes .2nes .2
Ar re-nes : ceux-ci.
●(1575) M 205-206. Ho bezaff Duc na Roe, nep ploe ne auoehes / Muyget seruicheryen, pe peuryen diouz Renes, tr. «Tu ne reconnaîtrais pas qu'ils furent duc ou roi en aucun pays, / Plûtot que serviteurs, et tu ne distinguerais pas de ceux-ci des pauvres.»
●(1857) HTB 186. ar renez a ra ho gounid en eun taol.
●(1906) BOBL 03 février 72/2f. Ar plac'h paour-man na n'oa gwennek nemed ar rennez. ●(1914) MNOTes 149. On dit à Tréguier rénes ceux-là, qui est senti comme pluriel de hénes.
- nes .3nes .3
voir anez
- nes .4
- nes-damantnes-damant
m.
(1) Demi-mal.
●(1870) MBR 94. – Ia, ia, eme ar roue, deuz, rak naoun a dleez da gaout. – Eunn nez-damant ; gwasoc'h labour am euz great, ne d-eo nemet eur belbiach hoc'h euz roet d'in.», tr. «Oui, oui, dit le roi ; viens, car tu dois avoir faim. – Pas trop ; j'ai exécuté des travaux plus pénibles ; celui-ci n'est qu'une plaisanterie.»
●(1931) VALL 441b. demi-mal, tr. «nes-damant.» ●il n'y a que demi-mal, tr. «eun nes-damant n'eo kén.» ●613a. il n'y a pas de quoi (se plaindre) tr. «eun nes-damant n'eo ken.»
(2) Préoccupation.
●(1931) VALL 587a. Préoccupation, tr. «nes-damant Milin.» ●c'est ma grande préoccupation, tr. «va nes-damant eo.»
- nes-karnes-kar
adj. Proche parent.
●(1863) GBI II 114. Pe nez kar d'ac'h 'eo ar merc'hed ? tr. «A quel degré ces jeunes filles sont-elles vos parentes ?»
- nes-tost
- nesaatnesaat
v. intr.
(1) Approcher.
●(1499) Ca 144b. nessat. g. approcher. la. appropinquo/as.
●(1659) SCger 161a. nessaat, tr. «approcher.» ●(1689) DOctrinal 193. hac ò cifla quen terribl, ma er clevet tro voar tro er quarter, ar Sant à nessas outa, ha taolet ganta é stol var tro é gouzouc.
●(1907) VBFV.bf 56a. nésat, v. n. part. –eit, tr. «approcher.»
(2) S’approcher par alliance.
●(1732) GReg 46b. S’approcher par quelque alliance, tr. «Nèçzaat. pr. nèçzéet.»
●(1876) TDE.BF 480a. Nesaat, v. n., tr. «S’allier, contracter une alliance par suite de mariage.»
- nesaelezh / nesañvelezhnesaelezh / nesañvelezh
f. Affinité.
●(1464) Cms. (d’après DEBm 342). nessaffaelez, affinité. ●(1499) Ca 144b. g. prochenete. affinite. b. nessaffalez.
- nesaernesaer
m. –ion Voisin.
●(1732) GReg 968a. Voisin, tr. «nesaour. p. nesaouryen. nesaër. p. nesaëryen.»
- nesañnesañ
adj. & m.
I. Adj.
(1) (espace) Le plus proche.
●(1732) GReg 757a. La ville prochaine, tr. « Ar guear daustâ. an taustâ qear. an guær nèsañ » ●La maison prochaine, la plus proche, tr. « An ty taustâ. an ty nèsâ »
●(1857) HTB 42. eun apotiker euz ar gear nesan. ●(1866) LZBt Gwengolo 198. er broïo nesan. ●(1868) KTB.ms 15 p 235. ar c’hroas-hent nesa.
●(1908) PIGO ii 158. a-c’haol war ar brank nesan.
(2) (espace) Nesañ da : …plus proche de.
●(1988) PERUgliz 25. Pa savas e choug, e welas ar bez nesañ d’an hini a oa o kempenn.
(2) (en plt de vêtements) Nesañ da ub. =
●(1867) BUE 57. Enn he dreid e vije eur boto ler teo (...), ha nesan d’ehan, eur roched lien stoup. ●140. bikenn neuden lien na dougin nesan d’in.
(3) (grammaire) [substantivé] Le plus proche.
●(c.1501) Donoet 2-12. Piu aleu an genitiff ? an nessaff, tr. « Qui gouverne le génitif ? la plus proche (partie qui vient) »
II. M. (religion)
(1) Prochain.
●(1499) Ca 144b. nessaff. g. prochain.
●(1612) Cnf 5a. teir guez gant gruec ma nessaff. ●51a. drouc comps eues an nessaff. ●51b. quemeret madou an nessaff. ●60b. CAffout auy (...) ves an Nessaff.
●(1659) SCger 97b. prochain, tr. «nessa.» ●(1790) MG 320-321. gobér gueu doh en nessan ! ●(1732) GReg 757a. Prochain, terme de matiere de pieté, tr. « …nésañ. nesâ. an nèsâ. (Van[netais] nesan. en nesañ » ●ne faut point nuire au prochain en aucune maniere, tr. « A rabad eo noasout ê nep fæçzoun d’an hentez, ou, d’an nesâ »
●(1847) MDM 149. an hini a zo aluzennus en kever he nesa.
●(1911) BUAZperrot 852. Pa laërer an nesa. (…) Pa zrougprezeger an nesa.
(2) [empl. avec valeur de plur.]
●(1962) TDBP II 94. An nesa na reont ket droug da eun den.
III. Gwelet e pe lec'h eo kouezhet ar c'hleuz e park an nesañ : voir kleuz.
- nesanded / nesañvded .1nesanded / nesañvded .1
f.
(1) Alliance, parenté.
●(1530) J 129b. E cafout ouz pris fournissaf / Da bianhaf dre nessafdet, tr. « t’en donner un bon prix, sinon par moi-même, du moins à l’aide de ma famille. »
●(1732) GReg 17a. Affinite, alliance, parenté, tr. «Neçzanded. p. neçzanded.» ●818a. Retrait lignager, tr. «Racquyd dre ar guïr a nesanded.»
●(1880) SAB 39. o comz eus an nessandet, eus ar gerentiez a zo etre Jesus-Christ ac ar gristenien.
(2) Ober nesanded : contracter une alliance.
●(1866) FHB 56/28a. Greomp nesanded dre zimiziou, roit d'eomp-ni ho merc'hed, ha kemerit hor re.
(3) Kontradiñ nesanded : contracter une alliance.
●(1732) GReg 204a. Contracter une alliance, tr. «Contradi neçzânded.»
- nesanded / nesañvded .2nesanded / nesañvded .2
plur. Proches.
●(1936) PRBD 194. Ne c'heller ket, kennebeut, dimezi etre nesanded.
- nesañvded .1nesañvded .1
voir nesanded .1
- nesañvded .2nesañvded .2
voir nesanded .2
- nesañvelezhnesañvelezh
voir nesaelezh
- neseserneseser
adj. Nécessaire.
●(1530) Pm 54. Necessaer oae din an dra-se / E gouzuout, tr. «Il était nécessaire et digne que cette chose / Fût connue.» ●(1612) Cnf.epist 34. Dré an raeson-man, me Bellec indin hac ignorant, oz aznauout (dré an testenny à cals à Doctoret) pennaus an Confessional-man è berr compsou à brihatta hac à goasq quelennadurezou à importãcc bras, ha meurbet necesser. ●(1621) Mc 41. Notet mat penos eo necesser. ●(1633) Nom 283a. Libitinarius : qui appreste ce qui est necessaire aux funerailles : an hiny á apparaill an pez so necesser euit mecher vn den maru.
●(1659) SCger 83a. necessaire, tr. «necesser.» ●(17--) EN 115. na ne qued neseser.
●(1846) DGG 304. an ners necesser. ●(18--) PENgwerin9 133 (Yann ar Gwenn). Evit preparin douar da lakat an trevat, / Eo eun dra necesser cavet eur boto coat, tr. AMBR p. 126 « Pour disposer la terre à recevoir la semence, c’est une chose nécessaire d’avoir des sabots. »
●(1916) KANNlandunvez 61/438. Mad eo goulskoude dizelei c’hoaz ar gouli, evit ma vezo koumprenet pegen euzuz eo, ha pegen necesser he barea.
- neseseramantneseseramant
adv. Nécessairement.
●(1846) DGG 293. ez-eo necesseramant hon Aotrou souveren hac e tle necesseramant rên varnomp.
- nesesitenesesite
f. Nécessité.
●(1499) Ca 144a. Necessite. g. idem. ●(1576) Cath p. 9. euit ho gueluer en necessite, tr. «quand on les appelle dans la nécessité.» ●24. daoust pe en articl an marou, pe en necessite arall. ●(1621) Mc 62. an oll necessiteou. ●95. couezaff en necessite.
●(1659) SCger 83a. necessité, tr. «necessité.»
- neskierneskier
plur. nask
- nestamantnestamant
adv. Passablement, assez bien.
●(1866) FHB 53/6b. Eller caout betterabes mad en douarou nostamant. ●(1866) FHB 59/53a. Marg ec'h eus kement-all a boan o laboura an douar, ma ne denner alies nemet eostou nostamant doc'h out-ha. ●(1866) FHB 216/a. ec'h ellomp cridi e vezo er bloas-ma a veac'h eun eost e nestamant. ●(1867) FHB 129/200a. eun eost e nestamant epken. ●(1867) FHB 142/303b. hag e pep leac'h ez euz avalou douar enestamant. ●(1867) FHB 144/320a. eur chaseour mad, daou jasseour e nestamant. ●(1868) FHB 171/120a. eun eost mad, pe da viana, eun eost e nestamant.
- nested
- netra / netraignetra / netraig
adv., m. & épith.
I. Adv.
A.
(1) Rien.
●(1530) J p. 152b-153a. Nez refusif quet a netra / Da estrenua, na laca sy, tr. «je ne puis rien te refuser ; tu n'es pas un étranger pour moi, assurément.» ●(1575) M 1775. Dezaff netra secret, na cuzet, bet nedeux, tr. «A lui il n'y a jamais rien de secret ni de caché.» ●2936. Na ne tra trest no molesto, tr. «Et rien de triste ne les gênera.»
●(1856) VNA 164. Qui n'a rien en propre, tr. «En nemb n'en dès nitra dehou é hunan.»
(2) Rien de temps.
●(1923) FHAB Gouere 267. Ne oa ket netraïk abaoe ma'z edont oc'h en em daga. ●(1926) FHAB Genver 28. ar c'hlanvour n'oa ket bet netraïg houman gantan, en e c'henou, ma savas, en e zav, laouen bras ha pare klok.
(3) Le moindrement.
●(1838) OVD 155. Beah perpet ar hou coard eit resistein ha pêllat bean doh tout er péh e dennehé nitraïc d'el lubricité. ●178. er péh e attaque nitraïcg hé furtæt. ●180. Quentéh èl ma piqueint nitraïcg hou calon.
(4) Rien de.
●(1861) BSJ 42. Neoah, deustou ma oé youanq, ne oé nitra croaidur én é gonzeu nag én é oevreu.
(5) Netra all, arall : rien d'autre.
●(1891) CLM 65. nitra aral ne houyan naquet ar er græceu spécial.
(6) Netra tout : rien du tout.
●(1883) IMP 1. Ne velan netra tout.
●(1906) BOBL 03 mars 76/3c. – Hag a nevez ? – Netra tout, foultr netra.
(7) Netra holl : rien du tout.
●(1916) KANNlandunvez 55/392. Ha rêi a rafac’h kerc’h dezhan fors pegement ? Netra oll ! Dre ar iun e teufac’h da zouplaat he imor, ne ket ?
(8) Quoi que ce soit.
●(17--) TE 153. Méliguét re-vou en hani e zaibrou nitra quênd en noz.
●(1862) JKS 33. kerkent ha ma tro netra a-enep d’ezho.
(9) Quelque chose.
●(17--) EN 138. a pa vanquou netra, me o ped da lared, tr. «et quand il vous manquera quelque chose, je vous prie de le dire.» ●160. a netra a laired a sou guenech asé ? tr. «et vous n’avez rien de volé, ici ?»
●(1857) LVH 170. hàg ean e zou ehué nitra caërroh, nitra dônnoh hag ihuelloh ?
(10) Evit netra : pour rien, gratuitement.
●(1954) VAZA 81. Diganin, emezañ, ho po al levrioù hoc’h eus ezhomm diouto, ho kentenliañ (lire : kenteliañ) a rin ha reizhañ ho poelladennoù evit netra.
B. Loc. adv. Un netra.
(1) Un rien.
●(1838) OVD 155. mar hurtant un nitraïc en eile doh éguilé.
(2) spat. Très petite distance.
●(1911) BUAZperrot 804. n'oa ket eat eun netra diouz aochou Breiz.
II. M.
A.
(1) Quantité négligeable.
●(1824) BAM 327. ne domp nemet evel un netra en e bresanç. ●(1838) OVD 217. mar hoarhér un nitraïcg. ●(18--) CST 45. Eur bigorniad,... eur veskennad,... eun netra !
●(1928) BFSA 208. an netra ma 'z oun. ●(1936) LVPR 65. Eun netra a c'hell he mouga.
(2) (Un) rien de temps.
●(1911) BUAZperrot 416. a oar, en eun netra, lakât ar gwirioneziou kaleta da zanka er sperejou pouta. ●570. En eur ober eun netra, al laouer-daol a oue leun-chek. ●571. An holl a oue var zav en ti en eur ober eun netra. ●(1929) FHAB Meurzh 107. epad eun netra a amzer. ●(1941) FHAB Meurzh/Ebrel 25. Ne jom nec'het, netraïk ebet.
(3) Qqn sans importance.
●(1928) FHAB Meurzh 87. Eun den e-unan petra eo dirag ar c'houarnamant ? eun netra.
(4) Sans aucune valeur.
●(1867) BUE 10. eo bet savet ann netra-ze a di.
(5) [au dimin.] Petite chose.
●(1880) SAB 35. Un netraic gret en aviz plizout da Zoue.
(6) Néant.
●(1710) IN I 30. Doue en deveus ho tennet eus an netra-se. ●(1744) L'Arm 251b. Le néant, tr. «Enn nétra.»
●(1825) COSp 133. en nitra hont a behani é oh sortiet. ●(1838) OVD 24. ur yoh nitra.
(7) Mont da netra : disparaître.
●(1904) SKRS I 232. te velo ar famill-ze o vont da netra. ●(1943) VKST Genver-C'hwevrer 226. Dre an hent-se ez a buan ar feiz da netra hag ar vro d'ar bern.
(8) Mont e galon da netra : s’évanouir.
●(1961) LLMM 86/155. rak aet e galon da netra gant ar spont e oa emichañs manet semplet ur pennad brav.
(9) Kas da netra : réduire à néant, à rien.
●(1889) ISV 446a. Cas da netra guenn al logod.
●(1904) ARPA ix. e scrivas he aviel evit cass da netra lavariou heretiked a zave en amzer-ze.
(10) Mont war netra : se ruiner.
●(1866) FHB 62/77b. eleac'h gounid, e collont eguisse n'ouzont ket peguement, ha bep a nebeut ez eont aliez var netra.
●(1904) SKRS I 152. an evach milliget en deuz lakeat da dad da vont var netra. ●233. Keit ha ma veve, ez ea braoik an afferiou en dro ; he vugale avad a zo breman eat var netra. ●(1921) PGAZ 52. Pa velont ho ziegez eat var netra.
B. (en plt de qqn)
(1) Individu sans aucune valeur.
●(1940) ALMA 59. Tamm netra 'vat, koz netra te a yelo abenn warc'hoaz da Lanmeur e chapel Itron Varia Gernitron.
(2) Fainéant.
●(1924) ZAMA 170. an diou «ra-netra».
III. Épith.
(1) De rien.
●(1864) SMM 79. Petra eo-ta ar plijadurezou netra-se eus ar bed ? ●86-87. da veza roet ho oll amzer da draou netra. ●(1882) BAR 43. coll ho amzer gant traou netra. ●(18--) SAQ I 325. Ia, koumoul, traou netra, holl draou ar bed-ma.
●(1900) KAKE i. Sorc'hennou ! a livirint, traou netra ! ●(1902) MBKJ 198. komsou didalvez, komsou netra. ●(1936) PRBD 122. A hent all e teufoc'h er gador-gofez, da lavaret d'ho kofesour traou netra.
(2) Médiocre, de peu d'importance, de rien du tout, petit, négligeable, nul.
●(1867) FHB 138/269a. pardon ar Zalet, a lavaran, a zo eur pardon dister, eur pardon netra.
IV. Mont evit netra :
●(1970) BHAF 36 (T) E. ar Barzhig. War an deiz, pa'z een da feka eno, e vihanae va halon goude ar pondale kenta, med adaleg ar rouz-noz, ne vefen ket eet evid netra.
- netraignetraig
voir netra
- netraiñ