Recherche 'ne...' : 270 mots trouvés
Page 4 : de neuch (151) à neuziet (200) :- neuc'hneuc'h
s. (botanique) Chiendent.
●(1972) SKVT I 32-33. ar broust neuc'h. ●79. ar broust neuc'h hag ur mell tamm soavon Marseilh.
- neudneud
coll.
I.
(1) Fil.
●(1499) Ca 19b. benny an neut. galli. volue. ●154b. Pellenn neut. g. linsseau de fil ou rondesse ou ferme. ●184b. Sesaill an neut. g. forces a coupper fil. ●(c.1500) Cb. [neudenn] g. cest rudesse en fil / ou en toile. b. garuder a neut / pe a lien. ●(1633) Nom 78a-b. Corona futilis : chapeau de fleurs serrez auec le filet : tocq bocquedou erèet gant neud. ●120a. Bombycinum : le fil du ver à soye : neud an preu seiz. ●121a. Glomus : peloton de fil : pellennat neud. ●Filum : fil, filet : neud, neuden. ●172b. Harpedone : la rouë de laquelle on empelotonne du fil : caruan an neut.
●(1659) SCger 57b. fil, tr. «neuden p. neut.» ●(1732) GReg 412a. Fil, à coudre, à faire de la toile &c., tr. «Neudenn. neudennou, neud Van[netois] nedeen. p. nedennëu, ned.» ●(1772) KI 504. a gas neud da steunvi, tr. «envoie du fil à tisser.»
●(1849) LLB 348. Lod a drez d'ur gerheg e sten ned ar vareu. ●1055. hé lereu ned guen. ●(1876) TDE.BF 480b. Neudenn, s. f., tr. «Brin de fil ; pl. neud, masculin, du fil, des brins de fil.» ●(1878) EKG II 231. peder verzid goloet a neud a ioa var marc'h ar c'harr…
●(1934) BRUS 274. Du fil, tr. «ned.»
(2) Neud krenn : fil qui n’est pas délié.
●(1744) L'Arm 157a. Fil (...) Qui n'est pas delié, tr. «Nætt crênn.»
(3) Neud kriz : fil écru.
●(1732) GReg 238b. Du fil cru, tr. «Neud criz.»
(4) Neud-kordenniñ/-postoù : fil très épais.
●(1944) GWAL 165/307. (Ar Gelveneg) ar stag a zo graet gant un neudenn gotoñs tevoc'h eget hini ar roued : neud-kordenniñ, anvet c'hoazh neud-postoù pe postoù hepken.
II. Dirouestlañ e neud : s’occuper de ses affaires.
●(1936) IVGA 136 (Ki) Y. Drezen. Poent eo, sur, d'ar Vretoned dirouestla o neud. ●149. Lezel ar Vretonedd (sic) da zirouestla o neud o-unan...
- neud-gad
- neud-gwri
- neud-houarn
- neud-irienn
- neud-kar
- neud-orjalneud-orjal
coll. Fil de fer.
●(1732) GReg 412a. Fil d'archal, tr. «Neud orgeal. neud orchal.» ●(1744) L'Arm 213a. Laiton, tr. «Næd orchale. m.»
●(1804) RPF 114. gronnet guet creizieu teïsset guet ran pé guet næt orchal.
●(1925) SFKH 4. ur pinseteu ned orchal. ●(1934) BRUS 274. Du fil de fer, tr. «orsal ; ned-orsal.»
- neud-tro
- neudek
- neudenn .1neudenn .1
f. & pron. ind. –où, neud
I. F.
(1) Fil.
●(1499) Ca 145a. Neudenn. g. filet.
●(1659) SCger 57b. fil, tr. «neuden p. neut.» ●(1732) GReg 412a. Fil, à coudre, à faire de la toile &c., tr. «Neudenn. p. neudennou, neud Van[netois] nedeen. p. nedennëu, ned.»
●(1876) TDE.BF 480b. Neudenn, s. f., tr. «Brin de fil ; pl. neud, masculin, du fil, des brins de fil.» ●(1879) GDI 47. e drohou un næden pé e hrei ur grim benac aral a drest en hani clan.
●(1913) THJE 30. Ean e zistag un neden ag en en tam mihér. ●(1934) BRUS 274. Un fil, tr. «un neden, f.» ●(1935) LZBl Gwengolo/Here 149. Eun neudenn ne grougo den ; / Met, kant neudenn a ra kordenn. ●(1936) KANNgwital 396/132. Eun neudenn ne grougo den / Kant neudenn a ra kordenn.
(2) Tennañ an neudenn : filer.
●(1922) EOVD 225. mes e ouié neoah kemér hé hegil ha tennein en neden.
(3) par ext. File.
●(1910) MBJL 139. n'ê ket diviet c'hoaz an neuden a ra ar vugale katolik 'n eur vont war o c'hiz.
(4) [Absolu] Pas un neudenn gant u.b. : être trempé.
●(1952) LLMM 34/46. (Douarnenez) Pas un neudenn gantañ = pas un neudenn sec'h. Gleb-par-teil.
(5) Penn-da-benn an neudenn =
●(1908) FHAB Gwengolo 278. al laouenidigez yac'h-ze a ren penn da benn an neudenn.
(6) Hed-ha-hed an neudenn : tel qu'en lui-même.
●(1949) KROB 12/4. Setu an tad Montfort e teid an neudenn : heñvel e chomo a-hed e vuhez.
(7) Bout àr an hevelep neudenn gant ub. : être sur la même longueur d'ondes que qqn.
●(1910) ISBR 203. Nitra a bouiz ne vezé groeit hemb goulen ali geté hag open ur huéh nen dint ket bet ar en hevelep neden get Iehann.
(8) Bout àr e neudenn : faire partie de ses amis.
●(1919) DBFVsup 52a. ar e nedenn, tr. «de ses amis.»
II. Pron. ind.
(1) Neudenn dilhad : aucun vêtement.
●(1867) BUE 26-27. hep diwiskan neuden diliad.
(2) Neudenn ebet : rien du tout.
●(1958) BRUD 4/61. Me n'ouzon ket gwelloch, Stefani, neudenn ebed.
III.
(1) Bezañ neudenn eeun ebet en ub. : être déloyal.
●(1893) IAI 186 (L) L. Kerne. N'oa ket eun neuden êun ennan. ●(1894) BUZmornik 307. Athanaz a ziskouezaz d'ezho ker sklear n'oa ket eunn neudenn ehun ennho.
●(1928) FHAB 122 (L) Y.-V. Perrot. Petra dalv ober pinijenn ha labourat da drec'hi ar gwall youlou ma n'eus ket eun neudenn eeun en Aotrou Doue ! ●176. Ne c'hoariin ket ken ganez, rak n'eus ket eun neudenn eün ennout. ●(1931) VALL 316. Il est absolument fourbe, tr. F. Vallée «n'eus ket eun neudenn eeun ennañ fam.» ●(1955) VBRU 111 (T) *Jarl Priel. Petra bennak na gavemp enni neudenn eeun ebet, fent a rae dimp Tartempion gaezh.
(2) Bezañ neudenn gamm ebet en ub. : être très brave homme.
●(1909) FHAB Gwengolo 270 *Laouig Beg ar Spins. Ene ar bugel en e genta yaouankiz (...) na vez c'hoaz neuden gamm ebet ennan. ●(1932) FHAB Mae 185 (L) *Tintin Anna. Anaout a reas mouez Manuel, ar reder-bro, eun den ha n'eus neudenn gamm ebet ennan hag a vez o klask e voued dre ma'z a. ●(1942) VALLsup 113-114. C'est un très brave homme, tr. F. Vallée «n'eus ket eun neudenn gamm ennañ.»
(3) Bezañ un neudenn gamm en e wiadenn // Bezañ un neudenn dorret en e wiadenn : être déloyal, malhonnête…
●(1868) FHB 168/89a (L). Eun neuden gamm bennag so en he viaden e corn pe gorn. ●(1874) FHB 482/90a (L) G. Morvan. Ha ne velit-hu ket c'hoaz ar re en em denn euz eun tu bennak sioulik, dre guz pe dre laer (...) peurvuia e vez eun neuden dorret pe eun neuden gam bennag en ho guiaden.
(4) Bezañ neudenn gamm ebet en ub. : être loyal.
●(18--) SAQ II 72 (L) J. Quéré. D'an eil, lealded. ‑ Doue, neuden gamm ebed ennhan : Ni ive a dle beza leal.
(5) Cheñch neudenn en e nadoz : changer son fusil d’épaule.
●(1908) PIGO II 9 (T) E. ar Moal. Mes ar c'hemener 'n eus chanchet neudenn 'n e nadoz hag et war eur gaoz-all.
(6) Derc'hel krog en e neudenn : suivre imperturbablement le fil de son discours.
●(1870) MBR 4-6 (L) A. Troude. Pa choum he-man da zellet oc'h unan-bennag e leac'h derc'hel krog atao enn he neudenn, ez a he deod e gouzoug eunn all, hag e choum eunn troad leue enn he c'henou he-unan. ●(1890) MOA 300 (L). Suivre imperturbablement le fils de son discours, tr. J. Moal «derc'hel krog atao enn he neudenn (Fam.)»
(7) Uzet / Rimiet betek an neudenn : très usé.
●(1922) IATA 17 *Alan Yann. Eur jiletten, berridet, hag uzet beteg an neuden. ●(1958) BRUD 5/45 (L) *Mab an Dig. Kabah, rimiet beteg an neudenn, poazet an oll viñsou, ne jomo ket pell mui da laheria.
(8) Alaourañ an neudenn (da u.b.) : dorer la pilule (à qqun).
●(1913) KZVr 26 - 31/08/13 (T). Alaouaran (an neuden), tr. E. Ernault «dorer la pilule.» ●(1931) VALL 560. Dorer la pilule, tr. F. Vallée «alaoura(ñ) an neudenn.» ●(1977) LLMM 185/474 (T) E. ar Barzhig. Fidam ! N'en doa ket alaouret an neudenn din, ur bourmenadenn dispar a rejomp.
(9) Nezañ e neudenn (diwezhañ) : mourir, la mort approche.
●(1921) FHAB Even 147 Barba Lez. diou verc'h (...). Eben a zo bep ar mare o klochat, eur paz-marc'h he deus, ha me gred ema hi o neza he neuden ziveza. ●(1931) VALL 480. La mort approche (pour le malade), tr. F. Vallée «ema(ñ) o neza e neudenn ziweza fam.» ●(1937) FHAB Du 336 L. B.. Al labour douar, ar c'henta hag ar c'haera eus an holl micheriou, a zo koundaonet d'ar maro, a zo warnes neza o (lenn : e) neudenn ziweza, ma ne vez ket, hep dale, diarbennet an droug. ●(1955) VBRU 96 (T) *Jarl Priel. «An taol-mañ evelkent emañ o nezañ he neudenn ziwezhañ !» ●(1963) EGRH II 148. emañ o nezañ e neudenn, tr. « il meurt peu à peu d’une longue maladie. »
(10) Bezañ e neudenn o vont da derriñ : être sur le point de mourir.
●(1909) KTLR 13 (L) K. Jezegou. Va mab, emezhan, e ma va neuden o vond da derri. Kerkoulz, mall e'm beuz.
(11) Bezañ torret neudennoù e galon : avoir le cœur qui lache, qui cesse de battre.
●(1957) BRUD 1/107 (K) Yeun ar Gow. Diskaret e oa bet Frañseza Stervinou gant eun taol-gwad, freget eur wazied vras enni, moarvad ha torret neudennou he halon, ha ne zaleas ket da vervel.
(12) Kerzhet gant an neudenn eeun : obéir sans rien dire. Cf. bale an hent eeun & kerzhet eeun.
●(1955) STBJ 32 (K) Y. ar Gow. Dao e veze d'he bugale kerzout gant an neudenn war-eeun ha boazet e oant bet da zenti hep grozmolat.
(13) (Mont / Dont) dre-bouez / diwar-benn / diwar-bouez un neudenn vrein : (Être tenu, attiré) par les attaches de la sensualité ; aller avec le moindre prétexte, sans tenir compte d’un éventuel danger.
●(1921) LZBt Here 34 (T). Tud an enezennou-man a ra toliou kaëroc'h c'hoaz, diwar bouez eun neuden vrein. ●(1942) VALLsup 13. (Être tenu, attiré) par les attaches de la sensualité, tr. F. Vallée «diwar-benn eun neudenn vrein.» ●(1970) BHAF 219 (T) E. ar Barzhig. Prestig ez is dre bouez eun neudenn vrein ha dambrest ive e oe kaoziou flour etrezom. ●234. O ! Maïte, na rez ket gwad fall, merhig, dond a rin, ha zoken diwar bouez eun neudenn vrein. ●279. An Droadegeien a vefe aet da Alaer diwar-bouez eun neudenn vrein, na ve nemed evid en-em gavoud-war ar maez ha gwellaad ar geusteurenn eur pennadig, rag e kêr e oa deut da veza gwall dreut ar peuriñ, e dibenn 1943. ●(1974) LLMM 166-167/363 (T) E. ar Barzhig. Mont a raen end-eeun betek ar C'hastell diwar-bouez un neudenn vrein da weladenniñ an Aotrou Kont. ●(1977) LLMM 184/362 (T) E. ar Barzhig. Dre bouez un neudenn vrein ez aen da Wazh Arc'hant. ●(1977) EBZG 21 (T) E. ar Barzhig. Dont a rae diwar bouez un neudenn vrein da Gaezilieg d'am gweladenniñ, evel kalz a re all.
(14) (Mont / Dont) dre-bouez / diwar-benn / diwar-bouez un neudenn vrein : qui ne tient qu’à un fil.
●(1978) PBPP 2.1/83 (T-Plougouskant). War-bouez un neudenn vrein, tr. J. le Du «qui ne tient qu'à un fil.»
(15) Mont betek penn e neudenn : aller jusqu’au bout.
●(1890) MOA 148 (L). Aller jusqu'au bout, tr. J. Moal «mont bete penn he neudenn.»
●(1931) VALL 572. Au fig. poursuivre sa pointe, tr. F. Vallée «mont bete penn e neudenn.»
(16) Bezañ erruet betek fin e neudenn : n’avoir plus rien à dire.
●(1872) DJL 33 (K). Hanta, Jakez, mar plij, gremp c'hoaz eun abadenn, Nemet arruet vez betek fin da neuden.
(17) ... hed an neudenn : complètement.
●(1909) HBAL 5 L. Helies. Ah ! mestr ! c'houi o pezo eun dromplezon, ma ro Doue d'eoc'h amzer awoalc'h evit anaout ar wirionez hed an neudenn... ●(1921) PGAZ 31 (L) F. Moan. Marie-Jeanne Eucat ne dije ket karet trec'hi gouenn : Eucadez oa hed an neuden. ●72. Unan an'ezho Leonard hag egile Tregeriad hed an neuden. ●(1931) VALL 138. Complètement, tr. F. Vallée «hed an neudenn.» ●(1949) KROB 12/4. Setu an tad Monfort e teid an neudenn : heñvel e chomo a-hed e vuhez.
(18) Koll an neudenn : rester court, perdre le fil.
●(1909) NOAR 108 (L) K. ar Prat. C'hoarzin a ranke awechou o klevet o c'honchennou; evel-se e kolle eur pennad an neuden eus e huvreou tenval.
(19) Koll e neudenn : rester court, perdre le fil.
●(1931) VALL 76. Rester court, tr. F. Vallée «koll e neudenn.»
(20) Koll poell e neudenn : rester court.
●(1931) VALL 76. Rester court, tr. F. Vallée «koll poell e neudenn.»
(21) Koll penn e neudenn : rester court, perdre le fil.
●(1931) VALL 165. Qui s'est arrêté court en parlant, tr. F. Vallée «koll penn e neudenn.»
(22) Àr e neudenn : de ses amis.
●(1942) VALLsup 8 (G). (Il est) de ses amis, tr. F. Vallée «ar é nédenn (neudenn) V[annetais];»
(23) Àr ar memp neudenn : (être) d’accord.
●(1942) VALLsup 8 (G). Ar er memb nedenn, tr. F. Vallée «(il est) d'accord.»
(24) Treuz un neudenn :
●(1869) SAG 285 (L) G.-M. Karoff. Evit ho-me, n'euz bet nemet treuz eun neuden, na d'oun bet enem gollet er veach-ze leun a voufounerez.
- neudenn .2neudenn .2
f. –où Fil (d'un tranchant).
●(1732) GReg 412a-b. Fil, tranchant d'un couteau, &c., tr. «neudenn ar gountell, &c.»
- neudenn-gar
- neudennadneudennad
f. –où Aiguillée.
●(1633) Nom 121a-b. Acia : esguillée, le fil, la cousture : neudennat neud.
- neudennañ / neudenniñneudennañ / neudenniñ
v.
I. V. tr. d.
(1) Repriser.
●(1934) DIHU 276/95. Hag é pep ré loreu éh es ur gartennad gloan el liù getè, aveit ou nedennein.
(2) Affiler, tréfiler, filer (or, argent).
●(1732) GReg 16b. Affiler de l'Or, mettre le lingot d'Or (...) dans la filiere, tr. «Neudenna aour. pr. Neudennet»
●(1876) TDE.BF 481a. Neudenna aour, tr. «filer de l'or.»
(3) Enfiler.
●(1732) GReg 342b. Enfiler, passer du fil dans le trou d'une éguille, tr. «neudenni un nadoz.»
●(1876) TDE.BF 480b. Neudenna, v. a., tr. «enfiler, parlant d'une aiguille à coudre.»
●(1982) PBLS 640. (Sant-Servez-Kallag) neudenniñ, tr. «enfiler.»
(4) (agriculture) Tendre des fils (contre les oiseaux).
●(1879) ERNsup 163. neuden(n)i eur park, mettre des fils dans un champ pour effrayer les corbeaux, Trév[érec], Gur[unhuel], St-M[ayeux].
●(1969) BAHE 62/18. Ret 'oa neudenniñ an tachennoù raktal goude an hadañ. ●(1982) PBLS 640. (Sant-Servez-Kallag) neudenniñ, tr. «mettre des fils, des ficelles en travers des champs ensemencés pour empêcher les corbeaux de venir.»
II. V. intr.
(1) Couler en filet.
●(1744) L'Arm 157b. Filer (...) Parlant de liqueur, tr. «Nêdênnein.» ●(1983) PABE 53. (Berrien) neudenna, tr. «couler en filet.»
(2) plais. Uriner, pisser.
●(1879) ERNsup 163. par plaisanterie, neuden(n)i signifie «uriner», T[ré]v[érec].
- neudennek
- neudennerneudenner
m. –ion =
●(1932) BRTG 46. N'en des ket guel trohour egeton, na guel darampantour, na guel nedennour.
- neudennigennneudennigenn
f. (anatomie) Filet (de la langue).
●(1744) L'Arm 157b. Filet de la langue des enfants nouveaux nés, tr. «Neædeenniguenn teatt.»
- neudennus
- neudet
- neudgwriennneudgwrienn
f. Bout de fil retors.
●(1931) VALL 303b. un bout de ce [fil triple, fil retors], tr. «neudrienn T[régor] f.»
- neudiñneudiñ
v. tr. d.
(1) Broder.
●(1957) BRUD 1/29. Hag eur porpant voulouz, kemend neud aour warnañ / Ma weler mad n'eo ket bet neudet er bed-mañ.
►absol.
●(1972) SKVT I 60. ar gemenerien, a neude evitañ.
(2) Festoner.
●(1919) DBFVsup 52a. nedein, tr. «festonner (Héno).» ●(1934) BRUS 65. Festoner, tr. «nedein.»
(3) Mettre le fil (dans le chas de l'aiguille).
●(1939) RIBA 80. nédein en nadoé ?
- NeuliegNeulieg
n. de l. Neulliac.
I. Neulieg.
●(1849) LLB 66. Prenet kerh Neulieg ha guneh bihan Noal. ●(1863) MBF 82. livr en eutru Guillom, person Neulliac.
●(1902) LZBg Mae 103. Neullieg. ●(1927) GERI.Ern 414. Neulieg. ●(1931) GUBI 68. Gouil hantérhant vléad belégeh en Eutrru Konan, person Neulieg. ●(1934) BRUS 296. Neulieg.
II.
(1) Dicton.
●(1911) DIHU 72/271-272. Nen des tuchentil nameit ér hérieu hag... é Neulieg. Fichauded (?) e hrér anehé eùé. Laret e vé a hendaral : Tud Neulieg é monet én un davarn e houlen : Ne hues ket ur gamprig a kosté ? Ne vourant ket bout émesk el leuiged aral.
(2) Expression proverbiale.
●(1912) PBHV 155. E Neulieg er plant, / E Klegereg er vant, E Noal-Pondi en argant. (Noyal).
(3) Blason populaire.
●(1983) DAST N° 7 29b. Morhanù tud Nain e zo : "Men hies-té ?", ne larant ket : "men hiet hui ?" el m'éma groeit é Noal.
(4) Kerc’h Neulieg.
●(1849) LLB 66. Prenet kerh Neulieg ha guneh bihan Noal.
- NeuliegizNeuliegiz
plur. Habitants de Neulliac.
●(1849) LLBg I 40. É tosté ged hirreah Neuliegiz spontet. ●63. Kenteh Neuliegiz, ar ou deuhlin stuiet.
- neum
- neuñv .1neuñv .1
m. & adv.
I. M. Nage.
●(c.1500) Cb. neuf, la nage (d'après DEBm 343).
●(1732) GReg 648a. Nage, action de nager, tr. «Neuñ. neu.»
II. Loc. adv.
A. War neuñv.
(1) War-neuñv, àr neuñv, war an neuñv : aller à la nage.
●(1856) GRD 138. hé hansortésèd hi hélias hag e bassas er riviér ar naihue. ●(1869) KTB.ms 15 p 199. na eo ket war ann neuñ hec'h efomp iwe en tu all. ●(1878) EKG II 313. c'hoant en doa da vont var neun d'her c'herc'hat.
(2) Chom war-neuñv : flotter.
●(1907) BSPD I 92. Mes ataù é chomé ar nean (ar en deur), ha nen dé ket d'er sol. ●(1923) ADML 110. betek ma c'helje chom war neun, eul lestr ker pounner.
(3) sens fig. Flottant.
●(1862) JKS 395. bez' emint war neun e-kreiz sklerijen Doue.
B. Diwar neuñv : à la nage.
●(1732) GReg 648a. Passer une riviere à la nage, tr. «Trémen ur stær diwar neuñ.»
C. Dre neuñv : à la nage.
●(1910) MBJL 191. redadeier (...) en dour dre nanv.
- neuñv / neuñval / neuñvial / neuñviñ .2neuñv / neuñval / neuñvial / neuñviñ .2
v. intr.
I.
(1) Nager.
●(1499) Ca 145a. Neuf. g. noer en eaue. ●(c.1500) Cb. Neuff. ga. naiger en eaue. ●(1633) Nom 26a. Animal natatile : beste qui nage : an loezn á neu. ●135a. Balneum, balneæ, balineum : bain : bayn, vn læch da neu, pe den em goualchiff.
●(1659) SCger 82b. NAger, tr. «neûnui.» ●(1732) GReg 648a. Nager, tr. «Neuñvi. pr. neuñvet. neuñï. pr. neuñët. neuï. neuët. neuñvyal. pr. neuñvyet. Van[netois] neañ. neañneiñ. nañvyal.»
●(1839) BESquil 626. durant ma vehé bet é nanhuyal. ●(1854) PSA I 108. un nivér hemb fin a bisquèd é nanhual. ●(1854) PSA II 44. e nanhuou é creis ur mor a joé. ●199. er galon e nanhue èl én ur mor a joé. ●(1857) CBF 86. deomp da neui, tr. «allons nous baigner.» ●(1894) BUZmornik 213. oc'h en em zifreta evit klask neun ha savetei ho buez.
●(1900) MSJO 74. ne ouie ket neuñ. ●(1903) MBJJ 43. o devoa diwisket o dilhad evit nanvial æezetoc'h. ●275. neb a glask nanvial er Mor Maro. ●(1931) GWAL 136-137/429. (kornbro Perroz, Treger-Vras) Neuñv : setu eun doare d'ober gant ar ger-mañ e Treger-Vras : Monet da neuñv : aller se baigner. – Monet da neuñvial : aller nager.
(2) Flotter.
●(1792) HS 25. Ne oai meit lestre Noë e neyuai ar enn deur.
●(1857) HTB 53-54. Eun treust hag a neui war an dour na seblant ket bean ar pez m'eo nag evit ar vent nag evit ar boez. ●(1878) EKG II 43. boutaillou o neun enn eur poullad guin.
●(1932) GUTO 20. ul len (...) tammeu skorn é nañùal ar er blein.
(3) Naviguer.
●(c.1500) Cb 95b. [goel lestr] Jtem hic velificator / oris. gal. qui naige a voile. b. nep a neuff gant goel.
(4) Se baigner.
●(1963) EGRH II 148. neuñv v., tr. « se baigner. »
(5) sens fig. Flotter.
●(1849) LLB 549-550. el luer, baiet én un ivlen / É neanwal ér hogus.
II.
(1) Neuñv(iñ) pe veuziñ : réussir ou échouer.
●(1878) EKG II 123 (L) L. Inisan. Aman e ranker neun pe veuzi. ●135. Alo ! eme-ve, neun pe veuzi, unan a zaou ! ●(1889) ISV 375 (L) G. Morvan. Siouaz, a lavaris neuze, ama ne eller mont e tu ebed; red eo mont dre greis pe chom en diascrenn ; red eo neun pe veuzi. ●391. Cannad ar Pap a velas eta n'oa ket da c'hina, hag e voa ar mare da lavaret ar pez a glever aliez, e voa red neun pe veuzi.
●(1912) MELU XI 276. Red eo neun pe veui, tr. E. Ernault «Il faut nager ou se noyer, la situation est critique.»
(2) Bezañ etre beuziñ ha neuñviñ : être dans une situation indécise.
●(1912) MELU XI 276 (T-Pleuvihan). Bean etre beui ha neui, tr. E. Ernault «Être entre nager et se noyer, rester de condition médiocre (Pleubian, M. Berthou).» ●(1978) PBPP 2.2/399 (T-Plougouskant). Etre neuñviñ ha beuziñ, tr. J. le Du «état stationnaire /lit. entre nager et se noyer/» ●(1978) PBPP 2.1/78 (T-Plougouskant). Etre beuziñ ha neuñviñ emañ, tr. J. le Du «il est dans un état stationnaire /il est entre se noyer er nager/ ; ses affaires sont dans un état critique.»
(3) Bezañ e galon war neuñv : être écœuré.
●(1925) FHAB 230 (L) *Tintin Anna. «Eun tammig eman va c'halon war neunv, met gand ar bale hag eur zigaretenn, an dra-ze a dremeno !»
(4) Neuñv evel ur c'hi plom : voir ki.
(5) Neuñv evel ur pesk : voir pesk.
- neuñvadeg
- neuñvadenn
- neuñvalneuñval
voir neuñv .2
- neuñvaplneuñvapl
adj. Qui nage.
●(c.1500) Cb. [neuff] Jtem hic et hec nagibiliz et hoc le. g. naigent. neuffabl.
- neuñvennneuñvenn
f. –où Vessie natatoire.
●(1931) VALL 490b. vessie natatoire, tr. «neuñvenn (Ouess[ant]) f.»
- neuñvennat
- neuñverneuñver
m. –ion Nageur.
●(1464) Cms (d’après DEBm 343). Neuffer nageur. ●(1499) Ca 145a. Neufer. g. noeur. ●(c.1500) Cb. Neufeur. g. naiger.
●(1732) GReg 648a. Nageur, tr. «Neuñvyer. p. neuñvyéryen. neuñyer. p. neuñyéryen. Van[netois] neannér. nanvyour. pp. yon, yan.» ●(1744) L'Arm 250a. Nageur, tr. «Neanour.. nerion : Naihuour.»
●(18--) MILg 320. enn heol bero neunerien a vagad.
- neuñverez .1neuñverez .1
f. –ed Nageuse.
●(c.1500) Cb . [neufeur] Jtem hec natatrix / is. g. naigeresse. b. neuferes.
- neuñverez .2neuñverez .2
f. Nageoire.
●(c.1718) CHal.ms i. aileron, nageoires d'un poisson, tr. «nanerez nanuerez nanerezet.» ●(1732) GReg 22b. Aileron de Poisson, nageoire des Poissons, tr. «Van[netois] Neannerès. p. neanneresed.» ●(1744) L'Arm 9b. Aileron de poisson, nageoires, tr. «Neanneréss.. pl, neannerésétt.f.» ●250a. Nageoire, tr. «Naihueréss.. ézétt.»
●(1907) VBFV.bf 55a. neañneréz, f. pl. ed, tr. «nageoire.»
- neuñviadegneuñviadeg
f. –où Lieu où l'on nage.
●(1732) GReg 648a. Nageoir, lieu où l'on nage, tr. «Neuñyadecg. neuyadecg. p. neuyadegou.»
- neuñvialneuñvial
voir neuñv .2
- neuñviñneuñviñ
voir neuñv .2
- neuñvusneuñvus
adj. Qui nage.
●(c.1500) Cb. [neuff] Jtem nabundus / a / um. g. naigablez. neuffus.
- neutaer
- neutr
- neuzneuz
f. & adv. –ioù
I. F.
A.
(1) Aspect.
●(1530) Pm 227. Maz duy da neuz da bout euzic, tr. «De sorte que ton aspect deviendra horrible.» ●(1575) M 175. Bezaff ara da neuz, en fæçon vn bleuzuen, tr. «Ton aspect est à la façon d'une fleur.» ●431. Nedeux negun quen feru, pan preder á meruell, / Na vez é neuz queuzet, tr. «Il n'est personne de si dur, quand il pense à mourir, / Dont la mine ne soit chagrine.»
●(1732) GReg 626a. Mine, phisionomie, tr. «Van[netois] min. p. minëu.» ●Une personne de bonne mine, tr. «Une dèn a neuz vad.»
●(1866) FHB 75/183b. Ann dud a gav digarez da bleustra an ti bihan-man a choum souezed o weloud, dindan eun diavez hag eur wiskadur, ken paour, koulz neuz, kemend a zereadegez, komziou bepred dibabet, karantez vraz an daou bried ha furnez ho bugaligou. ●(1868) KTB.ms 14 p 3. neuz glanvus d'ezhan. ●(1878) EKG II 79. dioc'h an neuz anezho.
(2) Den a neuz (vat) : homme de bonne façon, de bon aspect.
●(1732) GReg 391b. Un homme de bonne façon, tr. «un dèn a neuz.»
●(1857) HTB 68. Eun den iauank a neuz vad meurbet.
●(1933) ALBR 50. O daou e tremenent 'vit tud jentil, rak tud a neun 'oant, ha bepred stipet mat.
(3) Semblant.
●(1659) SCger 56b. feinte, tr. «neuz.»
●(1860) BAL 15. pedi divar beg an teod, ne d'eo nemet an neuz da bedi.
(4) Grimace.
●(1659) SCger 64a. grimace, tr. «neux.»
B. [en locution]
(1) Reiñ neuz d'ub. : donner de l'allure à qqn.
●(1913) FHAB Juin 1924).">HIGO 5. Ar seurt-ze a laka eur plac'h teurgn hag a ro neunv d'ezi.
(2) Kaout neuz : avoir de l'allure, de la gueule.
●(1910) MBJL 79. A-dal da dour koz Londrez, war ster an Tamez, e zo eur pont hag an neus kalz a neu gant e daou bilier. ●(1924) ARVG Eost 172. o welet pegement a neun an nevoa ar gouel. ●(1927) FHAB Genver 15. Ar vaouez he deus kement a neun hag eur brinsez ! ●(1935) BREI 390/2a. te 'peus neuz breman avat, pac'h out o rodal dre ar prajou.
(3) Kas da neuz : réduire à néant.
●(1732) GReg 822b. Mettre à rien, tr. «caçz da neuz.»
(4) Mont da neuz : tomber en décadence.
●(1732) GReg 248a-b. Tomber en decadence, tr. «mont da neuz.»
●(1927) GERI.Ern 415. mont da neuz, tr. «tomber en décadence.»
(5) Ober neuz, an neuz : faire semblant, affecter, feindre.
●(1659) SCger 56b. feindre, tr. «ober neuz.» ●109b. faire semblant d'estudier, tr. «ober neuz studia, pe man.» ●(1732) GReg 856b. Faire semblant d'étudier, tr. «Ober neuz da studya. Van[netois] gobér ne, gobér neu, gober en ne de studyeiñ.»»
●(1857) CBF 6. Neuz a rit da zibri, tr. «Vous faites semblant de manger.» ●(1869) HTC 137. ober an neuz ebken da zibri. ●(1876) TDE.BF 435a. rak he-ma pa rea eunn dra, n'eo ket ober ann neuz eo e rea. ●(1893) IAI 181. e leac'h ober an neuz da blega.
●(1907) AVKA 246. un neubed deuz ho diskibien, a rafe neu da vea tud santel. ●(1911) BUAZperrot 344. an dud ne deuent da goves nemed evit ober an neuz. ●(1919) FHAB Kerzu 168. Setu aze, avat, hag a zo gouzout kas an dorz d'ar gear, ha n'eo ket ober an neuz da gas eo ! ●(1928) TAPO 10. Sellit, krogit er penn-ze, ha chachit ; chachit ganeoc’h avat ha n’eo ket ober an neuz da ober eo ! ●(1936) PRBD 26. e reoc'h an neuz da veza eur zant.
(6) Kaout an neuz : avoir le chic.
●(1879) ERNsup 163. t'eus ket a neû da ober ze, tu n'as pas de chic à faire cela, Trév[érec], Gurunh[uel], St-M[ayeux].
(7) Na gaout, na c'houzout neuz ebet =
●(1955) LLMM 50/19. diouzh an noz n'o devez neu ebet. ●62. «an den-se n'en deus neu ebet, ne oar neu ebet» : chom a ra da lugudiñ, da straniñ, hep gouzout anv e vez diwezhat, hag e vez skuizh an dud all gant e gaoz. Daoust hag ez eo an hevelep ger ha «neuz» ?
(8) = tres.
●(1914) KZVr 52 - 01/03/14. Ne welan ket peseurt neuz a rafe pôtr Lokarn pe Gronwel en eur bragou zouav. ●(1919) BUBR 1/19. e-keit ha ma oa o sellet petare neuz a rae ar Voched.
II. [au plur.]
(1) Manières, façons.
●(1873) FHB 463/368a. ober neuziou ha simillerez. ●(1891) MAA 132. lezel a gostez ho neuziou ankeniuz.
●(1931) VALL 290a-b. (faire) des façons, tr. «neuziou.»
(2) Neuzioù fall : grimaces.
●(1857) CBF 47. Neuziou fall a ra, tr. «Il fait des grimaces.» ●(1869) KTB.ms 14 p 23. Rei a ra pemp kant-skoed d'ann tort, hag ur pook, oc'h ober neuziou-fall.
●(1910) FHAB Genver 11. oc'h ober e neuzioù fall.
III. Loc. adv.
(1) Diwar neuz : négligemment.
●(1862) JKS avec des paragraphes supplémentaires traduits du texte de La Mennais). ">JKS.lam 295. Nep tro nag e nep kiz en zonjont enn se, pe diana nemer a-wechouigou hag evel diwar neuz. ●(1862) JKS 237. n'en em roont nemet da bedennoù diwar neuz.
(2) A-neuz-vat : (?) de plein gré (?).
●(1865) LZBt Here 63. Ho parisioniz, otro person, a redo gant her a neu vad da digas d'hac'h ho gwennek bep sun.
- neuz-vatneuz-vat
f. =
●(1882) BAR 69. Ha Jesus a greske e furnez hag en oad, hag en neuzvad dirag Doue ha dirag an dud.
- neuzdedneuzded
f. = (?) Prestance, contenance (?).
●(1866) FHB 95/343b. eur c'hallout hag eeun neusdet vraz.
- neuzeneuze
adv.
I. Adv.
(1) Alors, donc.
●(c. 1501) Donoet 3-18-19. nemet guir an second person an imper[atiff] / mot en leuie ha nese effe leuier, tr. « seul le mot de la seconde personne de l’impératif / mode le gouverne, et donc il est gouverné » ●(1530) Pm 102. Neuse ez stousont piz tizmat / Dan nouglynou en vn couhat, tr. «Alors ils se prosternèrent tous vite / A genoux, en un instant.» ●(1576) Cath 30. neuse e taulas sentencç he enep, tr. «Alors il porta sentence contre elle.» ●(1647) Am.ms 579. Neuse grit fiffil subtil de pillat. ●(1650) Nlou 575. Neuse an stirill an trompillaou / A cleuer, ho leuff diouz an effaou, tr. «alors de l’éclat des trompettes / on entendra la plainte venant des cieux.»
●(1659) SCger 161b. neuse, tr. «alors.» ●(c.1680) NG 269. Nese e tes tri roué. ●313. Herod a yas nezé / Deuet er rouannez. ●(1732) GReg 29b. Alors, en ce tems-là, tr. «Neuze. Van[netois] Neze.» ●(1744) L'Arm 11a. Alors, tr. «Nezé.»
●(1849) LLB 213-214. ha neze peb unan / E dosta d'en uéled. ●231. Peb unan e zigas nezen é santohad.
●(1904) SKRS I 157. Gant he dri bloaz varnugent edo neuze. ●(1909) DIHU 171/332. (Groe) Guir o nouzai, Tudi.
(2) Neuze e oa : c'est alors (que).
●(1878) EKG II 19. Neuze oa d'eoc'h tenna varnez-han ha ne ket breman.
►[au dimin.]
●(1913) AVIE 178. Nezenik é tostas.
(3) Neuze 'ta =
●(1869) SAG 71. Neuze'ta ? Biskoaz n'em boa klevet kement all !
II. Loc. adv.
A.
(1) Bete(k) neuze : jusqu'alors.
●(1860) BAL 192. bete neuze scanv ha dibarfet. ●(1878) EKG II 310. Betek neuze, p'en em gave eur martolod e Montroulez. ●(1894) BUZmornik 372. enn enezenn a reat bete neuze Breiz-Vraz anezhi.
●(1908) FHAB Mae 138. n'edot ket, bete neuze, awalc'h en disfi out-ho. ●(1910) MAKE 109. eun dilhad kaer eus ar c'haera, kaeroc'h eget an holl dilhajou a oa bet betek neuze oc'h uza war ar skinvier.
(2) Diwar neuze : depuis lors.
●(1868) KMM 97-98. Divar neuze, an oll o doe joa outa, ac a glaske ober camaradiez ganta. ●(1870) MBR 26. Diwar neuze e oe lezet da goaza he c'hlac'har gwella ma c'helle. ●(1883) IMP 8. Es vianic e velis an techou-ze ennâ : / Divar 'neuze e claskis an tu d'o divoenna.
●(1906) KANngalon Genver 21. Divar neuze, ne fallgalounas mui. ●(1911) BUAZperrot 408. Divar neuze e vevas en eun toull dindan an deleziou. ●(1955) STBJ 37. Diwar neuze e veze krog bemdez hag e teue e voued gantañ madik a-walc'h.
(3) A-benn neuze : pour lors.
●(1884) FHB 15/119b. A-benn neuze, Jerom, gouarnamant ar Republik oc'h horjellat kaer evel a ra, a c'hell beza tumpet pell a vezo, karoulle !
●(1924) ZAMA 205. Hag eur werennadig «trilonk» a ziskargas va zad d'an tontonTomaz, enaouet a-benn neuze, o frapa war dan butun-karot e gorn-pri berr, pouaf ! pouaf ! ●(1993) MARV xi 18. (Kore) A-benn neuze me 'zo «oblijet» da vroustaad, sur.
(4) A-raok neuze : avant ce moment-là.
●(18--) MILg 15. araok neuze c'hoari vezo.
(5) Ac'hann da neuze : d'ici lors.
●(1927) GERI.Ern 8. ac'hann da neuze, tr. «d'ici ce moment.» ●(1935) BREI 431/3c. Ac'han da neuze ec'h esperer kaout toull d'ober emgleo.
(6) Abaoe neuze : dès lors.
●(1903) MBJJ 67. Aboue neuze ivez e tigoueaz d'he c'honverz kouean hag he zud ac'h eaz da baour.
(7) Da neuze : à cette époque.
(8) Adal(ek), azalek neuze : dès lors.
●(1879) BAN 32. azalec neuze beteg he varo.
●(1905) KANngalon Genver 293. Azalek neuze. ●(1907) PERS 157. Azalek neuze eo e veler he viraklou hag an oberou mad en euz great gant an aluzennou braz a roet d'ezhan. ●(1909) NOAR 138. Adalek neuze, Tramoriz (…) ne rejont nemet eur bobl. ●(1957) AMAH 44. Adal neuze e stummas an traoù da vont war washaat.
B. A-neuze.
(1) Dès lors.
●(1732) GReg 276a. Des-lors, tr. «A neuze.» ●(1752) BS 36. Eus a neuse n'en em occupas muy nemet da gontempli ar berfectionou infinit a Zoue. ●(1790) Ismar 47. a-nezè é hantréeint é assamblé en diaulèt. ●(1792) HS 92. n'enn devehai peah er bet guet-ou à nezé. ●(17--) TE 2. Discoeit en dès a-nezè en hum vangeou ag er ré ne sèntant quêt doh-t'ou.
●(1877) FHB (3e série) 5/38b. Bispid ha pesked sallet a reaz a neuze ar fount euz ho bevanz. ●(1893) IAI 14. Aneuze Saol a voe chenchet. ●(18--) CST 2. A-neuze, kaer em boa lavaret ennoun va-unan...
●(1907) BSPD I 369. A nezé, èl eit diskoein petra vezé deùéhatoh.
(2) À ce moment-là.
●(1752) BS 65. Discleria a reas aneuse ur bresel continuel d'an oll viçou.
●(1852) MML 111. rag a neuse ec'h e sur mad a ne-han.
●(1907) BSPD I 648. Ken devot e oé, a nezé, ma oé kleuet... ●(1947) YNVL 132-133. A-neuze, avat, n'oa ket e bourzh al lestr ur c'hourlañchenn doull, ur chistrailher eveldout...
III. Épith. D'alors.
●(1870) FHB 270/74a. eur c'hem braz a zo etre an amzer neuze hag an amzer brema.
- neuze-soudenneuze-souden
adv. =
●(1727) HB 12. Hac en dêus bet neuse-souden / Ma exaucet ouz va pheden. ●(1728) Resurrection 2417. Eun el enem caffas gante neuse souden. ●(1763) Remed 481. neuse-souden dêvit a bep seurt louzaou crê hac a c'houez mat. ●(1766) MM 289. da gaout ar bez neuse-souden. ●(17--) EN 1794. hac an tad couesour adeuas neuse soudan, tr. «et le père confesseur vint alors aussitôt.»
- neuzennneuzenn
f. = (?) Apparence, semblant (?).
●(1854) MMM 211. En-em ruill a rea var an douar, en-em gastisa, o veilla, o yun, ha dre binigennou all, eb gouscoude en-em gaout consolet dre an disterra neuen a esperanç.
- neuziañ
- neuziet