Recherche 'ne...' : 270 mots trouvés
Page 2 : de neizheta (51) à ner (100) :- neizhetaneizheta
voir neizhiata
- neizheur / neizhourneizheur / neizhour
adv.
(1) Hier soir.
●(1580) G 1069. A ban clevys neyzor (lire neyzour, rime en -our) gant dolor ha sourcy, tr. « Depuis que j’entendis hier soir avec douleur et souci. »
●(1659) SCger 84b. la nuit passée, tr. «neizour, neieur.» ●161a. neizour, tr. «cette nuict passée.» ●(1732) GReg 494b. Hier au soir, tr. «Neizeur. neizour. Van[netois] nihour.» ●(17--) ST 150. Neizeur e oan gant-han, tr. «Hier soir, j'étais près de lui.»
●(1872) ROU 88b. Hier soir, tr. «Neuzur. (h[aut] et b[as] L[éon].»
●(1910) FHAB Eost 243. ar strollad bagou all hon doa guelet neier. ●(1934) GTWZ 46. Ar baotred o doa plantet, neizeur, saprennou yaouank. ●(1935) BREI 392/stag 3. met Pierig a oa chomet klanv, nehour. ●(1942) FHAB Gwengolo/Here 210. eier roet evit «hier au soir» en ho niverenn all eus Feiz ha Breiz. Neizeur eo ar ger reiz, neithiwr e kembraeg. ●(1970) GSBG 327 (Groix). nixu:r, tr. « hier soir. »
(2) Neizheur-noz : hier soir.
●(1867) GBI I 156. A zo komerret 'neizour-noz, / Gant golo-sclezr, leterniou-kloz, tr. «Il a été arrêté la nuit dernière, / Avec de la lumière dans des lanternes closes.»
(3) An neizheur : hier soir.
●(17--) BSbi 758. guellat de ol chass a glanhuas en néhour.
●(1906) BOBL 24 mars 79/2f. An nec'hier eo bet ama. ●(1938) WDAP 2/106. An neizeur (1), emezi, war-dro div eur goude hanter-noz. (…) (1) Ne vez ket implijet morse ar ger-se e Kerne hep lakaat ar ger-mell dirazan ha lavaret e vez «an neier.»
(4) An neizheur diwezhañ : hier soir.
●(1849) LLB 253. en ihour dehuehan.
●(1931) GUBI 116. duhont é hès gañnet d'emb / En nihour devéhan / Mabig en Eutru Doué.
- neizhiad / neizhadneizhiad / neizhad
m. –où
I. Nichée (d'oiseaux, d'œufs).
●(1732) GReg 656b. Nichée, tr. «Neizyad. p. neizyadou. neizad. p. neizadou. Van[netois] nehyad. p. nehyadëu.» ●656b. Nichée d'oiseaux, tr. «Neizyad labouçzed.» ●(1792) HS 154. unn néhiat guhnél. ●(17--) TE 248. un néhiad gùignèl.
●(1856) VNA 24. une Nichée, tr. «un Néhiad.» ●(1868) FHB 165/65a. daou neizat laboused.
●(1910) EGBT 77. Pebez nejad uo ! ●(1914) FHAB Mae 160. eun neizad viou. ●(1931) GUBI 100. Me ié de glask néhiadeu.
II. par ext. (en plt d'autres animaux)
(1) Nichée.
●(1732) GReg 656b. Une nichée de souris, tr. «Un neizyad logod.»
●(1909) FHAB Meurzh 92. evel eun neizad merrien.
(2) Nichée, couvée, portée.
●(1907) VBFV.fb 77b. portée, tr. «néhiad, m. (pl. eu).»
III. sens fig. (en plt de personnes)
(1) Ribambelle (d'enfants).
●(1913) PRPR 32. gant e wreg hag e neizad bugale.
(2) Groupe, troupe.
●(1908) PIGO II 93. Evurus oun o kaout ac'hanoc'h aman 'n eun neziad. – D'ho yec'hed. ●(1923) FHAB Meurzh 94. al lestr saoz «Expédition», eun neiziad laeron-vor warnan.
- neizhiañ / neizhañneizhiañ / neizhañ
v. intr.
(1) Nicher.
●(1659) SCger 83b. nicher, tr. «neiza.» ●161a. neiza, tr. «nicher.» ●(1732) GReg 656b. Nicher, faire son nid, tr. «Neiza. pr. neizet. neizya. pr. neizyet. Van[netois] neheiñ. nehyeiñ. ppr. et.»
●(1872) ROU 92b. Nicher, tr. «Neiza.»
●(1955) STBJ 168. ar brini bihan, anvet kavaned pe fraoed e meur a lec'h, a vez o neizia e tour bras an iliz.
(2) sens fig. Habiter.
●(1955) VBRU 70. div pe deir c'hambr dimp hon-unan ma neizjemp enno ken flour, ken bouk hag evnedigoù Doue.
- neizhiaouaneizhiaoua
v. intr. Chercher des nids.
●(1889) ISV 81. e voant eat da neiziaoui. ●349. pa zeont da neiziaoui.
- neizhiataneizhiata
v. intr. Chercher des nids.
●(1879) ERNsup 152. neijeta, nœj’ta, chercher des nids. ●(1896) GMB 445. pet[it] tréc[orois] néjeta chercher des nids. ●595. Le tréc[orois] néjeta chercher des nids, pour lequel on attendrait *néjaoua, *néjoañ.
●(1909) FHAB Mezheven 180. er c'hoad da neizeta. ●(1922) BUBR 18/179. Ez ean da neizeta. ●(1933) ALBR 36. Yann Grenn a vo e blijadur (...) mont da neiziata.
- neizhiataer
- neizhiet
- neizhourneizhour
voir neizheur
- NeizinNeizin
n. de l. Naizin.
(1) Neizin.
●(1748) CI.pou 160. Neine.
●(1792-1815) CHCH 132. É parrez Nein é hes glahar.
●(1902) LZBg Mae 103. Nein. ●(1905) ALMA 69. Naizin. ●(1927) GERI.Ern 412. Nein. ●(1934) BRUS 296. Nein.
(2) Blasons populaires : voir chas, paotr.
(3) [Toponymie locale]
●(1792-1815) CHCH 133. Minour er Ruie a Luzunin / Oé oeit geté érauk é goen.
- neketneket
adv.
(1) Nenni.
●(1659) SCger 83a. nenny, tr. «nequet.»
(2) Ce n'est pas.
●(1860) BAL 162. Neket er goanv eo mont da glasc bleunv nac avalou en ur vezen : kennebeud, neket pa vez fall un den eo gortoz diganta calz a bedennou.
(3) Non pas.
●(1869) FHB 247/301a. gant an hent-karr, ha neket gant an hent-houarn. ●(1870) FHB 299/302a. hen leunya a rit, neket a er, met a ez. ●(1891) MAA 11. Al leor-ma a zo mad, neket ebken evit miz du ; mad eo ive da veza lennet enn arvestou.
- neketa
- nektar
- nekwirnekwir
adv. Forme abrégée de «n'eo ket gwir».
●(1847) MDM 260. setu ar blijadur a c'houlennan diga-n-hoc'h, hag a reod d'in, a ne'kuir ? ●(1867) FHB 147/339b. eun hano drol, ne kuir... ●(1868) FHB 191/278a. Ne kuir 'ta, mestres ?
●(1906) KANngalon Gwengolo 210. Peb hini d'he dro, n'e kuir ? ●(1909) FHAB C'hwevrer 62. hen divinet ho peus, ne kwir ? ●(1909) FHAB Ebrel 123. N'e kwir, aotrou, a lavaras Luch ar Berrig, lorc'h ennan. ●(1921) FHAB Ebrel 94. Pell mat ez on, n'e kwir, o prezek 'toull da zor ?
- nematnemat
adv.
(1) Peu, guère.
●(14--) Jer 415. Pylat an fall nemat ne dall, tr. « Pilate le mauvais ne vaut pas grand-chose. »
●(1659) SCger 64a. gueres, tr. «nemat.» ●91b. peu, tr. «nemat.» ●(1732) GReg 477a. Gure, ou gueres, peu, pas beaucoup, tr. « nemad. » ●Il n’a guères de biens, tr. « N’en deus nemad a dra, ou, nemad tra. » ●Pas guères, tr. « nemad. »
●(1931) VALL 554a. Peu, tr. «nemat.»
(2) Loc. adv. War-barzh-nemat : avant peu.
●(1792) BD 290. dec as beso voar bars nemat, tr. «Tu en auras dix avant peu.»
(3) Non plus.
●(1907) BSPD i 139. Mari, berpet guerhiéz, n’en doé ket dobér a vout purifiet, na Jézus, namat, a vout prenet. ●292. Na mé namat, me zad, ne hellan ket laret é on nameit er péh ma on. ●(1907) BSPD ii 389. na ean, namat, n’em hanaù ket anehon.
- nemesnemes
prép. Sauf.
●(1896) GMB 442. j'ai même entendu nemes pour nemet dans une chanson populaire, à Plougreskant.
- nemetnemet
prép. & conj.
I. Prép.
A.
(1) Sauf, que, excepté.
●(c.1501) Donoet 3-18-19. nemet guir an second person an imper[atiff] / mot en leuie ha nese effe leuier, tr. « seul le mot de la seconde personne de l’impératif / mode le gouverne, et donc il est gouverné » ●(1575) M 173. Ha ne’n dout nemert sqeut, tr. «Et tu n’es qu’une ombre.» ●(1612) Cnf.epist 30. pe-heny na poes nemet cant pé dou cant liuffr.
●(1659) SCger 108a. sauf, tr. «nemet.» ●(c.1680) NG 199. Ne doh namait louidion. ●208. Namait penzec vle ne doué. ●212. En ty-man ne logë namaint tud bras. ●1252. Ne raint nemait commancë. ●(1710) IN I 383. un Doue hepquen a adori na nementàn ne servichi. ●(1783) BV 7/150-151. no deffo nemert chom er guer euit fette / ha donet mintin mat argoas ar beure.
●(1831) MAI 190. Nemert tign, contron ha prenvet. ●(1835) PHG 19. nemert ar bianan loden. ●(1849) LLB 1965-1966. ne gleu bamdé / Nameid dispriz er sent, nameid blasfemein Doué. ●(18--) SAQ i 181. Deuz he c’hinou na guez nement sakreou, nondeou, malloziou.
●(1868) FHB 189/264a. mes an trouz ne doumpe nemet a abadennou. ●(1870) MBR 290. me n’am euz ken naon nemet d’az tispenna-te. ●(1877) EKG i 38. an nor n’oa prennet nemed gand eul liket-koat. ●161. n’int mad nemet da gaout abek ennomp-ni.
●(1942) DHKN 77. Er beurkaehig ne viùas nameit pear dé.
(2) special. Pezh nemetañ : pièce unique.
●(1972) ANDO 13. n’oa ket dibaot ar vignoned a c’houlenne diganin ar pezh a anvomp « pezhioù nemeto » e yezh ar vicher.
►[form. conju.]
S1 nemedon
●(1783) BV 1189. da den beou nemerdon er rouantelles man. ●(17--) ST 28. ha pa n’euz nemed-on.
●(c.1825-1830) AJC 3620. na neus den nemerdon.
S2 nemedout / nemedous
●(1850) JAC 93. Nemedout da-unan.
●(1907) PERS 344. ne’z euz nemedout oc’h adori Doue. ●(1912) BOEG 24. Ne oé ket meidousté e vanké. ●(1936) PRBD 109. N’eus nemedout o chom heb mont da gofes.
S3m nemetañ
●(c.1680) NG 718. Ne moé quin map namaitou.
●(1829) HBM 11. na zeu nemertàn bremâ a zastum ar per. ●(1866) LZBt Gouere 152. ean den nemet-han n’en devoa diskrid anhe.
●(1908) PIGO ii 24. en eur c’hombot elec’h ne oa nemetan e-unan. ●(1919) FHAB Kerzu 180-181. ne oa nemetan eno d’an ampoent. ●(1921) PGAZ 88. n’en doa nemet’han a vugale.
S3f nemeti
●(1806) JOS 7. Eus a ur c’hrim a bini n’oa nemeti faut-us.
●(1925) FHAB Mae 163. n’eus nemeti hag a oar disrann.
P1 nemedomp
●(1907) PERS 343. pa ne vez nemedomp en iliz.
P2 nemedoc’h
●(1621) Mc 67. Petra eo à desiraff me (…) nemet och autraou ?
●(1835) AMV 30. ne guaran nemedoc’h. ●(1849) LLB 760. N’en des nameid oh hui e gan ha dé ha noz. ●(1877) FHB (3e série) 9/66b. Ma na vije nemedoc’h-u da zifen ar belek en deuz ho padezet. ●(1883) IMP 61. ne vanke nemedoc’h.
P3 nemeto
●(17--) VO 64. ne vai meit-t’ai e ra mat.
B.
(1) Koshañ nemet unan : deuxième enfant.
●(17--) TE 17. Cham, er hohan meid unan ag é vabèt.
(2) Diwezhañ nemet unan : pénultième.
●(1732) GReg 711b. Penultieme, tr. «An divezâ nemed unan.»
●(1907) BSPD i 550. Pièr e oé en deùéhan meit unan.
(3) Ken nemet gant : rien qu’avec, rien que par.
●(1928) FHAB Kerzu 443. Paotred yaouank a zo ha n’int atapiet ken nemet gant ar «Sports».
(4) Nemet ha : à moins que.
●(1905) BOBL 04 mars 24/3b. nemed ha gwelloc’h e ve ganto mond da vleutta. ●(1905) BOBL 05 août 46/3b. nemed ha chanch a rache an traou.
II. Conj.
A. Pourvu que, à condition que.
●(1908) PIGO ii 93. Me ne ran forz ebet ’met e vo d’evan. ●(1942) HERV 18. Nemet ne daio ket ar c’hagn-mañ er strouez aze ! ●97-98. ne dint ket enebourien da Vreiz ha d’ar brezoneg, nann, nemet e e servicho kement tra er vro-mañ da vrasañ gloar ar Frañs.
B. Loc. conj. Nemet ma.
(1) Sauf que.
●(1890) BSS 6. ha mar tigouezas ganta fazia ive, a sina gant ar re all, en e galon e talc’has mad atao d’ar feiz guirion ; nemet ma lacaas re nebeut a evez ouz comzou treut an Arianet ac e c’haccordas re ganto.
(2) Pourvu que.
●(1790) MG 217. N’en dès quet paud a guêmb itré rein gùin d’un dén meàu, ha quemér argand ag é boche. Mæs en darn-muyan ag en davarnerion e rehai a volanté vat d'ivêt d’un hoh, meit m’en devehai argand de rein dehai. ●426. Me mès cleuét guet un dén santel, penaus, pe laquehèmb én hur chonge de monèt ar droèd de Rom, ha ma tehai demb couéh quemènt pas e rehemb, meit ma saùehemb arré quentéh, hul lammeu ne virehènt quet n’arrihuehèmb é Rom. ●(1792) HS 136. El-cé ér broyeu m’enn, ur bélec e vou deine asséss, forh a zeine memp, meit ne larou nétra de zeine.
- nemetkennemetken
adv.
(1) Uniquement.
●(c.1500) Cb 19b. gal. seautrement. b. nemet quen.
●(1911) BUAZperrot 67. abalamour d'an dra-ze nemed ken eo barnet d'ar maro. ●171. dre garantez evitan nemed ken.
(2) Tra nemetken : uniquement.
●(1911) BUAZperrot 652. Eun den oa eta, hag abalamour d'e vicher tra nemet ken, a ioa gwelet fall gant e genvroïz.
(3) Tra nemetken nemet =
●(1911) BUAZperrot 280. eur zonj hag a rea plijadur d'ezan, tra nemed ken nemed he sonjal. ●289. Keit ha ma chomit var var euz Jezuz-Krist hag eus he Iliz, tra nemed ken, nemed abalamour ma ne gavit ket a sklerijen hag a desteniou, an danjer n'eo ket bras !
- nemeurnemeur
adv. cf. nep
I. Adv.
(1) Guère.
●(c.1500) Cb 25a. migrocosmus / mi. g. le petit monde cest homme qui petit dure. b. an bet byhan / pe vn den na veo nemeur. ●(1530) J 17b. Mar beu, nemeur ez conqueuro / Quement manier den so en bro, tr. «s'il vit, dans peu de temps il gagnera tous les gens du pays.» ●(1575) M 1579. Ha nep na hat nep meur, nep meur ne conquero, tr. «Et celui qui ne sème pas beaucoup, n’amassera pas beaucoup.» ●(1580) G 171. Ez eo nec eus nemeur querz Breyz-meur conqueret, tr. «Que toute la Grande-Bretagne vient d'être conquise.»
●(1659) SCger 64a. gueres, tr. «uemeur (lire : nemeur).» ●91b. peu, tr. «nemeur.» ●(1752) BS 29. ne veler-quet nemour a dud, goude ur vuez disordren, o tont da veza devot ha vertuzus. ●(17--) EN 2369-2370. nin exersou (a) nean eb nemeur a repos, tr. «nous l'exercerons sans guère de repos.»
●(1865) LZBt Gouere 27. goude nemeur a deio. ●(1869) SAG 34. eul lodenn vraz euz ar gristenien ne reont nemeur sin ar Groaz. ●201. Ne deuz erruet var an douar nemeur a draou surroc'h eget ar re-man.
●(1909) KTLR 111. ne gemeras ket nemeur a nec'hamant.
(2) Na dalvezout da nemeur : ne pas servir à grand-chose.
●(1924) ZAMA 88. kement-se n'en dije ket talvezet d'in da nemeur.
II. Loc. adv.
A.
(1) A-barzh-nemeur : avant peu, d'ici peu.
●(1864) SMM 214. hor receo abars nemeur. ●(1877) EKG I 277. abarz nemeur e velchomp daouzek pe bemzek soudard var loan. ●(1889) SFA 228. her greot abarz nemeur. ●275. e z'ign abarz nemeur d'he velet d'ar bed all. ●(1894) BUZmornik 847. Abarz nemeur a oue treac'h d'ar venac'h all dre he aked d'ar bedenn.
(2) A-barzh-nemeur amañ : avant peu, d'ici peu.
●(1878) EKG II 193. abarz nemeur aman, ne deuio ken ar veleien da gounta d'eomp ho zorc'hennou diskiant.
●(1921) PGAZ 10. rag abarz nemeur ama e vezo skrivet gant an tad Jean-Louis. ●59. hag aoun am euz na veac'h kastizet gant Doue abarz nemeur ama.
B.
(1) A-benn-nemeur : avant peu, d'ici peu.
●(1847) MDM 129. An hini ne kendalc'h ket da lenn, a-benn-nemeur ne oar mui lenn.
(2) A-benn-nemeur amañ : avant peu, d'ici peu.
●(1921) PGAZ 67. e teui a-benn nemeur ama ar C'houarnamant da velet eo bet faizet.
C. War nemeur a dra : à peu de choses près.
●(1921) PGAZ 37. Hennez a lenno ar gentel-ze koulz ha c'hui, var nemeur a dra.
- nemorantnemorant
m. –où
(1) Reste, restant.
●(1530) J 168b. An demorant ny ho goaranto, tr. «nous (…) vous garantissons ce terme.» ●(1621) Mc 62. an demorant an Sent han santesou. ●(1633) Nom 13b. Truncus : le tronc du corps, corps sans teste : corf ep pen, an demorant an corf nemet an pen. ●119b. Panni : pieces : pezyou, demorantou mezer, restadou. ●252a. Segmenta : retailles : rataillou, demorangou.
●(1727) HB 516. Roit din an demorant. ●(1732) GReg 264a. Demeurant, restes, tr. «An nemorand. an demorand. Van[netois] en damourand.» ●(17--) VO 3. hac é teli Doué bout coutant guet ou damorant.
●(1864) SMM 83. An nemorant a dremen ebiou deomp evel eur skeud. ●(1889) SFA 67. An nemorant euz ar bloaz-se. ●(1894) BUZmornik 37. an nemorant euz he vuhez.
●(1904) SKRS I 223. An nemorant euz he vuez. ●(1904) DBFV 40b. damorant, damourant, m., tr. «reste, exédent.»
(2) Reliefs.
●(1834) SIM 142. goude beza refuset e zemaurant d'ar paour. ●(1868) FHB 201/354a. o veva gant demorantou ar beorien a vagont. ●(18--) SAQ I 152. me a zigaso deoc'h nemoranchou, lostennachou ar pec'het !
●(1904) DBFV 40b. damorant, damourant, m., tr. «reste, excédent ; superflu.» ●(1919) DBFVsup 13b. dabourant (Naiz[in]), restes. ●(1939) RIBA 37. damoranteu hou predeu a ziagent.
(3) An nemorant : le superflu.
●(1723) CHal 46. En damourant, tr. «superfluité, superflu.»
●(1904) DBFV 40b. damorant, damourant, m., tr. «excédent ; superflu.»
(4) Hag an nemorant : ecoetera.
●(1732) GReg 370a. Et le reste, tr. «Hag an nemorant.»
- nemorantiñnemorantiñ
v. tr. d. Manger (qqc.) en faisant des restes.
●(1906) DIHU 11/191. Azéet é Pipi doh taul é chudellad adal dehon. Nen da ket don abarh ; hé dabourantein e hrei èl er sulieu aral betag en ternoz.
- nempasnempas
voir nompas
- NenaNena
voir Na
- nendnend
part. verb. [construction négative]
(1) Nend eo/oa : n’est-ce, n’était-ce.
●(1530) Pm 144. nendoae marz, tr. «n’était-ce pas merveille ?» ●156. hennez nendeu queffrin, tr. «cela n’est pas (un) secret.» ●(1575) M 108. Nen deux Saux quen ruset, tr. «Il n’y a pas d’Anglais si rusé.» ●173. Ha ne’n dout nemert sqeut, tr. «Et tu n’es qu’une ombre.» ●326. Nen deu quet da caquet etabl, tr. «Ton caquet n’est point raisonnable.» ●(1633) Nom 51b. Cibus anceps : viande qui duit à l’vn, & nuit à l’autre : boüet á plig da vnan, hac ne’n de quet mat da vn all. ●247b. Argentum infectum, rude : argent qui n’est point ouuré : archant pehiny nan de quet euffret.
●(1834) SIM 120. n’en doun qet en em dromplet. ●(1835) AMV 208. Nen d eus netra justoc’h.
(2) [empl. comme réponse négative] Nend eo : non.
●(1908) NIKO 13-14. (Er Pélikard) Nen dous ket ta / Hoah marù elkent ? (Goulven) Nanndé : neoah er gouian-ma / En des heijet muioh eit biskoah er boulom. ●77-78. (Garo) Ne gredet ket / Hui en dra-sé ? (Ardeven) Nanndè.
- nennnenn
f. Grand-mère.
●(1876) TDE.BF 475b. Næn, s. f. (anc.), tr. «Grand'mère, terme de tendresse. Il ne s'emploie guère qu'au vocatif. Ia, næn, oui, grand'mère.»
- nennignennig
s. (herpétologie) Lézard.
●(1916) KZVr 198 - 01/12/16. An nennig, tr. «le lézard.» ●Gwasa aneval 'zo e Breiz / Eo an nennig da greisteiz.
- nentnent
voir lent
- neñvneñv
m. –où
I.
(1) Ciel, cieux.
●(1456) Credo 2-3. Me cred bepret indoe an tat crouer / anneff han douar, tr. «Je crois toujours en Dieu le père, / créateur du ciel et de la terre.» ●13-14. An costez dehou assezas de doe antat / hel (lire : hol) galloedus Innenoff (lire : in-neffou) ez (manque : em) gourrehas, tr. «s’assis au côté droit / de Dieu le père tout-puissant, / il monta au ciel.» ●(1499) Ca 68a. Doe ann effou holl galloedus. g. dieu des cieulx tout puissant. ●73b. Eff. g. ciel. ●(1505) Vc 6. donaezon doé en neffou, tr. «Don de Dieu dans les cieux.» ●17-18. O neffou, scuylet oz clyzenn / E graczou puyll var bro Breytz, tr. «Ô cieux, versez votre rosée, / En grâces abondantes sur le pays de Bretagne.» ●166. Neuse en neff da bout ytron / Ez aez hep gaes dre fin rayson, tr. «Ensuite au ciel pour être Dame, / Elle alla, sans moquerie, avec grande raison.» ●(1575) M 1943. Mar gourreont en neff, tr. «S’ils montent au ciel.» ●(1576) H 46. Heaul sclear, loar can, quen splan han efu, tr. « Clear Sun, white Moon, as bright as heaven. » ●Roeanez an nefu pliget guenez. ●(1633) Nom 125a. Cæruleus, cærulus, glastinus, cæsius, glaucus : couleur de ciel, cerin, perse : liou an euf, liòu pers. ●217b. Sidera : astres, signes au ciel : astrou, sinou en euff. ●(1638) Peiresc 17-18. An ay ho guellet och hoberiou / En deus ho lamet diuar an delliou, tr. «Le ciel en voyant vos œuvres / vous a (?) libéré de vos dettes (péchés) (?).» ●(1650) Nlou 569. An tan glaou en effaou à dezraouo tr. «Le feu de braise commencera aux cieux.» ●575. Neuse an stirill an trompillaou / A cleuer, ho leuff diouz an effaou, tr. «alors de l’éclat des trompettes / on entendra la plainte venant des cieux.»
●(1659) SCger 146b. ên, tr. «ciel, pl. ênuou.» ●(c.1680) NG 6. En ennet en nenf. ●74. vr steren ac en enf. ●268. createur en nenfuë. ●1557. in enfuë pen du montet. ●(1689) DOctrinal 163. Evit excita an tud da lesell ho voluptéou frioul eux ar bet, ha aspira var Zu an Eff. ●(1732) GReg 168b. Ciel, tr. «Eê. p. evou. eñ. p. eñvou, eñvaou. Van[netois] eñveü, eaneü.» ●Le Ciel, tout ce qui paroît au-dessus de nous, tr. «an Eñ.» ●252a. C’est du Ciel que découlent toutes les grâces que nous recevons, tr. «Eus an eê e dired deomp an oll c’hrasou a recevomp.»
●(1818) HJC 26. rouanteleah en nian. ●(1821) SST 266. D’en Ascension d’en ean e has. ●(1849) LLB 33. en nean e grein. ●(1894) BUZmornik 842. Ann env a ioa diroufenn, ann amzer sioul, hag ann heol a bare skeduz.
(2) [au plur. après un art. ind.] Un neñvoù : un ciel.
●(1905) MRPL 115. ebarz eun envou digoc’hen. ●(1908) FHAB Du 334. en eun nenvou digoc’hen.
(3) par ext. Le peuple des anges.
●(1911) BUAZperrot 840. an nenv koulz hag an douar a embann e vurzudou.
(4) E barr an neñv : au plus haut des cieux.
●(1911) BUAZperrot 46. e barr an nenv ar stered a vil vern a lugerne.
(5) (cosmogonie & religion) An eizh neñv : les huit cieux.
●(1530) Pm 3 (Tremenuan). Maz voe sacret oar an eiz neff, tr. «De sorte qu’elle fut sacrée au-dessus des huit cieux.»
(6) Bolz an neñv(où) : voûte des cieux.
●(18--) SAQ i 277. hadet hen deuz e bolz an Envou stered kaer ha lugernuz.
●(1913) FHAB Genver 19. bolz an nenv a zo barbilimet a steredennou lugernus. ●(1931) DIHU 241/293. É bolz en néan stergannek é luéhè el loér guen kann.
(7) Porzh an neñv(où) : le paradis.
●(1741) RO 1395. Rac persier an euo siuoas a vo seret.
●(1835) AMV 253. Ha cundui o c’hamejou / Varzu ar pors eus an êvou. ●258. Serret voa ouzin pors an evou.
●(1911) BUAZperrot 51. sturia an holl eneou betek porz an nenvou. ●165. N’eo ket awalc’h kaout c’hoant da dizout porz an nenv.
(8) Bali an neñv : avenue du ciel.
●(1911) BUAZperrot 857. N’en devoa nemet sellet ouz ar re a valee en e raok var hent ar vuez, evit gouzout an tu da gerzet ervat e bali an nenv. ●877. ne dalvezont da netra pa ne lakeont ket o ferc’hen da gerzet e bali an nenv.
(9) Arme an neñvoù : les phalanges célestes.
●(1945) GPRV 8. Sant Mikêl, « kabiten arme an Neñvou » pe c’hoaz « balañser an eneou».
(10) Gwareg-an-neñv : l’arc-en-ciel.
●(1633) Nom 219b. Iris, arquus, arcus cælestis : l’arc au ciel : gouarec an euff.
II. Kousket dindan bolz an Neñv : dormir à la belle étoile.
●(1889) ISV 388 (L) G. Morvan. Avechou e cave eur guele da gousket enhan, aliesoc'h e couske dindan bolz an Env.
- NeñvedNeñved
voir Koad-Neñved
- neñvedneñved
voir neved
- neñvedennneñvedenn
voir nevedenn
- neñvek
- neñvel
- neñvusneñvus
adj. Céleste, qui vient des cieux.
●(1907) AVKA 86. o Tad envuz a oar oc'h ezom. ●159. goulont a garoint, hag ho devo digan ma Zad envuz.
- neoazh / newazhneoazh / newazh
adv. Cependant.
●(1732) GReg 144b. Cepandant, néanmoins, toute fois, tr. «Van[netois] neoäh. naoüah.» ●(1744) L'Arm 160a. Toutes-fois, tr. «Naouah.» ●(1790) MG 46-47. n'en dint quet neoah gusquetoh eid er-ré-ral. ●170. Me rescond deoh neoah ne hantein quet mui hou Marion. ●284. neoah é ma en halén e ra goust d'er hiq, hac en ampeche a oahad.
●(1821) SST 27. ha naouah ne losquant, na ne glubant quet. ●130. ne ell quet naouah hen dout ur merite surnaturele. ●(1838) OVD 92. ellein e rér neoah ou hélie mui pé bihan. ●(1849) LLB 47. Neoah, memb a pe sko. ●333. Ne chonget ket neoah arlerh me hues hadet / N'en des nitra d'hober bet ke ne vo médet. ●821. Choejet naoah ul leh e jauj doh hou koedeu. ●1851. Neoah, nag e heheh ér piar horn ag er bed. ●1887. Neoah mar ou guélet é koeh é klinwedeu. ●(1861) BSJ 42. Neoah, deustou ma oé youanq, ne oé nitra croaidur én é gonzeu nag én é oevreu. ●159. ha neoah pihue e gavou un hanad guet-n-ein ag ur gueu hag ag er péhèd. ●(1895) FOV 248. Nehoah ol er bautred ne veint ket ker melzin, tr. «Cepandant tous les jeunes gens ne seront pas aussi dédaigneux.»
●(1905) DIHU 5/88. Bréhein e hré en amzér neoah ha diù pé tér stiren e oé déjà dibouket ér gevred-ihuél. ●(1939) DIHU 332/213. deusto neoah n'ou doè ket, a hed pel, kement a rézonieu de gilein. ●(1943) DIHU 383/261. Guéhadeu é tè neoah d'en ti-ni.
- nepnep
adj., adv. & prép. cf. neb
I. Adj. ind.
(1) Aucun.
●(1530) Pm 176. Nep art dyaoul foll dyboellet, tr. «Aucun artifice de diable fou (et) furieux.» ●(1612) Cnf 46b. né gallé quet è absolff, n'ac administraff dezo nep sacramant.
●(c.1680) NG 10. Na rant nep tam der peurerion.
●(1866) LZBt Du 201. mar bije koulskoude nep tu da viret hon renerien ouz ar c'hlac'har-hont. ●(1868) KMM 77. Mari ne zantas nep seurt poan ebed.
(2) Quelque.
●(1612) Cnf 36a. Nep à ro conseil da lazaff nep den.
(3) Un nep : un quelconque.
●(1888) SBI II 106. Ma merc'h, m'ho peus eun nep clenved, tr. «Ma fille, si vous avez quelque maladie.»
II. Loc. adv.
(1) Nep tro : jamais.
●(1530) Pm 176. Eno nep tro ne noaeso quet, tr. «Là jamais ne nuira.»
●(1876) TDE.BF 479b. Nep-tro, adv., tr. «Mot contracté pour e nep tro, en aucune occasion.»
(2) Nep meur / Nemeur : guère. cf. nemeur
●(1575) M 1579. Ha nep na hat nep meur, nep meur ne conquero, tr. «Et celui qui ne sème pas beaucoup, n'amassera pas beaucoup.»
(3) Nep pred : à tout instant.
●(c.1350) Io ms latin 14355 f°399r°. Mar hamguorant va karantit da vout in / nos ohecostit uamgaret. nep pret. etc. tr. « Si me garantit mon amour d'être la nuit à son côté, femme aimée, à tout instant, etc »
(4) A-nep-penn / A-nepenn : pour nul motif.
●(14--) N 118. Aman ma hunan ez manenn // den a nep penn nem goulenne, tr. « Je restais seul ici, sans que personne au monde s’inquiétât de moi. » ●tr. Fleuriot GVB 269 « pour nul motif. »
(5) A-nep-perzh : d’aucune part.
●(1575) M 1910. Ne douig plen é enep, sech na gluep anep perz, tr. « Qui ne craigne, certes, sa face ; sec ni humide, d’aucune part. »
(6) Evit nep-penn : aucunement.
●(14--) N 1563. Eguit nep penn ne proffenn quet, tr. « Je ne puis aucunement le prouver. »
III. Loc. prép. Hep nep : sans aucun.
●(1612) Cnf 6a. me cred à tra certen pa na vé mez, em lacquahent ouz an taul Pascal hep nep difficultez.
- Nepalian
- nepasnepas
voir nompas
- nepellnepell
adv. Non loin.
●(1923) SKET I 19. nepell diouz raosklegou an aven. ●(1927) GERI.Ern 413. nepell adv., tr. «Non loin (diouz de).» ●(1928) FHAB Eost 281. Eun den pinvidik a veve nepell ac'hano. ●(1954) VAZA 53. dindan ur c'hast amzer nepell eus an Douar Nevez. ●(1957) AMAH 218. ha goude, mar grit diouzh va ali, e c’hellot mont da beurbareañ en ur gêriadenn bennak er C’hreisteiz, nepell diouzh Nisa.
- nepennnepenn
voir nep
- nepoannepoan
adv. = (?) nebaon (?).
●(1710) IN I 59. Hardimant, nepoan, emezo, ene devot, mignones guer ; nep a gonsidero (…).
- neprednepred
adv.
(1) Jamais.
●(1575) M 1795. Fellel ne galhe quet, nepret en é setanç, tr. «Il ne saurait jamais faillir dans sa sentence.» ●(1621) Mc 97. Ha nepret nep lech ne pechy. ●(1650) Nlou 426. Nepret ne guelat hep atfer, / Nep amser quen bras steren, tr. G. Pennaod «Jamais on ne vit, sans hésitation, en aucun temps, une aussi grande étoile.» ●tr. La Villemarqué / E. Ernault «Jamais ne fut vue sans nul doute en autre temps si grande étoile.»
●(1659) SCger 67b. ie ne bois iamais, tr. «ne euân nepret.» ●161a. nepret, tr. «iamais.» ●(1732) GReg 201b. Constamment, qui ne change point de maniere, tr. «hep ceñch nepred.» ●262b. ce demain n'arrive pas, tr. «hac ar varc'hoaz-ze ne arru nepred.» ●719b. Peut-être engarde les gens de mentir, tr. «Nep a lacqa mar, ne fazy nepred.»
●(1847) FVR 70. fazia a ra evel eunn all, mes daoust d’an holl, ne voug nepred enn he galoun, ar garantez evit he vro, he dud hag he vignouned. ●(1860) BAL 14. eb falgaloni nepred. ●(1878) EKG II 11. nepred na zilezan va fedennou.
●(1933) MMPA 152. Ne loskaan nepred da vont da goll an hini en deus enoret ac'hanon.
(2) par antiphr. À tout instant.
●(c.1350) Io ms latin 14355 f°399r°. Mar hamguorant va karantit da vout in / nos ohecostit uamgaret. nep pret. etc. tr. « Si me garantit mon amour d'être la nuit à son côté, femme aimée, à tout instant, etc »
- nepreizh
- nepreizhelezh
- neptu
- neptuegneptueg
m. Personne neutre, qui ne prend pas parti.
●(1931) VALL 495a. Neutre subs., tr. «neptueg pl. neptueien.»
- neptuegezh
- neptuek
- neptuelezh
- ner