Devri

Recherche 'hê...' : 568 mots trouvés

Page 7 : de henvelekaat (301) à her-2 (350) :
  • heñvelekaat
    heñvelekaat

    v.

    (1) V. tr. d. Conformer.

    ●(1732) GReg 195b. Conformer, rendre conforme à, tr. «hêvelecqât. pr. hevelecqëet.»

    (2) V. tr. i. Heñvelekaat gant : comparer à.

    ●(1866) FHB 56/29a. Merc'hed o redeg ann henchou ho-unan, n'oufenn ket gant petra ho henvelekaat.

  • heñvelekadur
    heñvelekadur

    m. –ioù Assimilation.

    ●(1931) VALL 41a. Assimilation, tr. «héñvelekadur m.»

  • heñveler
    heñveler

    m. –ion Imitateur.

    ●(1931) VALL 374b. Imitateur, tr. «héñveler, héñvelour.»

  • heñvelerezh
    heñvelerezh

    m. –ioù Imitation.

    ●(1931) VALL 374b. Imitation, tr. «héñvelerez m.»

  • heñvelfurm
    heñvelfurm

    adj. Uniforme.

    ●(1931) VALL 766a. habit d'uniforme, tr. «gwiskamant héñvelfurm.»

  • heñvelidigezh / heñveledigezh
    heñvelidigezh / heñveledigezh

    f.

    (1) Ressemblance, similitude.

    ●(1612) Cnf 72b. ouz ma croeiff do Imaig, ha hiuilidygaez à hanoch.

    ●(1659) SCger 104b. ressemblance, tr. «heuelidiguez.» ●(1710) IN I 91. implija un hevelediguez hac ur gomparæson bennâc. ●(1732) GReg 195b. Conformité, ressemblance entre deux choses, tr. «Hêvelediguez un eil dra ouc'h eguile.»

    ●(1860) BAL 149. o clevet en doa an Abostol santel-se, un eveledig'ez vraz gant on Aotrou Jesus-Christ. ●153. An encrez-se a ro dezo ive un eveledig'ez all gant or Zalver. ●(1868) KMM 264. e rancomp poania da gaout evelidigez gant Jesus-Christ.

    (2) Semblance, aspect, apparence.

    ●(1659) SCger 109b. semblance, tr. «hevelediguez.»

    (3) Parabole.

    ●(1911) SKRS II 80. Henveledigez ar greun taolet en douar.

    (4) Comparaison.

    ●(1847) FVR 320. Ar Pab Pi VI, en devoa great he-unan ann heveledigez-ze enn eur berr-lizer. ●386. Heveledigezou.

    ●(1905) BOBL 21 janvier 18/1c. Eur fonz douar pinvidik he deuz, hag a c'hell soutenn hevelidigez gant fonz douar neb bro bennag.

    (5) Égalité.

    ●(1906) BOBL 28 avril 84/1b-c. la Liberté, l'Egalité et la Fraternité ne seront pas de vains mots, tr. «ar giriou a Frankiz, a Henvelidigez, a Vreudeuriez, na vezint ket giriou kleuz ha dilavar.»

  • heñveligezh
    heñveligezh

    f. Resssemblance.

    ●(1688) MD I 30. antren en henveliguez parfet ouc'h vertuziou Iesus.

  • heñveliñ
    heñveliñ

    voir heñvelout

  • heñvelout / heñveliñ
    heñvelout / heñveliñ

    v.

    (1) V. tr. i. Heñvelout ouzh : ressembler à.

    ●(1557) B I 691. A rez ez heuelez deza / Gant un termen a estrenua / Dre abec ung tra oz Caym ! tr. «et voilà que, par un crime énorme, tu vas, d'une certaine façon, ressembler complètement à Caïn !»

    ●(1659) SCger 104b. ressembler, tr. «heuelout.» ●(1732) GReg 814a. Il ressemble entierement à son père, tr. «hêvelout a ra èn oll d'an oll ouc'h e dad.»

    ●(1868) KMM 264. evit eveli ouz Jesus-Christ, e rancomp beza evel ouz Mari. ●(1880) SAB 180. ober vad an eil d'egile, abalamour da evelout ouz o Zalver.

    (2) V. intr. Sembler, paraître.

    ●(14--) Jer A.117. (a) Am hevel. Am henvel. (b) Evytaff, a m’hevel, marvayll eu e guelet, tr. « (a) Il me semble. (b) Quant à lui, il me semble, c’est merveille de le voir »

    ●(1659) SCger 109a. sembler, tr. «heuelout.» ●(1732) GReg 695b. Paroitre, sembler, tr. «hevelout. pr. hevelet.» ●Il paroît honnête homme, tr. «hevelout a ra beza dèn honest.» ●(1752) PEll 287. On trouve dans les vieux Dictionnaires, & il se dit encore assez communément, Evelhout, sembler.

    ●(1847) FVR 308. ann dra a henvel beza gwir.

  • heñvelson
    heñvelson

    adj. Homophone.

    ●(1931) VALL 363b. Homophone, tr. «héñvelson.»

  • heñvelsonelezh
    heñvelsonelezh

    f. Homophonie.

    ●(1931) VALL 363b. Homophonie, tr. «héñvelsonelez f.»

  • heñvelster
    heñvelster

    adj. Synonyme.

    ●(1926) CBOU 5/67. an holl c'heriou henvel-ster. ●(1931) VALL 722a. Synonyme, tr. «héñvel-ster.»

  • heñvelsteriezh
    heñvelsteriezh

    f. Synonymie.

    ●(1931) VALL 722a. Synonymie, tr. «héñvel-steriez f.»

  • henveuriad
    henveuriad

    m. –où Ancienne tribu.

    ●(1923) SKET I 117. Breiziz an hen-veuriadou.

  • Henvig
    Henvig

    n. de l. Henvic.

    (1) Henvig.

    ●(c.1660-1670) VEach 72. Curé Henuic.

    ●(1851) PENgwerin4 96. Da digass da Henvik d’an douar. ●(1851) PENgwerin5 205. Ar skaff neve deus a Henvik. ●(1865) FHB 48/383b. Ian-Francez Queguiner, eus a Henvic. ●(1890) MOA 21a. Henvik.

    ●(1915) HBPR 78. Ar vugale a vije kaset, oll, da vadezi da Henvic.

    (2) [Toponymie locale]

    ●(1851) PENdast 80. en eun ti en Kerantreïz. ●(1878) EKG II 252. Eun dervez, Per a ioa eat, gand he jao, da gerc'hat eur c'harrad bezin digaset d'ezhan da Dreiz-ar-Gordenn gand eur vak a Garantek.

  • henviret
    henviret

    = (?) coquille pour henvelet (?).

    ●(1864) SMM*** 87. C'hoant am befe dreist pep tra da viret ouzoc'h da veza, epad ho puez, henviret oc'h eur vezen ha ne zougfe morse a frouez.

  • henvoaz
    henvoaz

    m. Tradition, coutume ancienne.

    ●(1931) VALL 749a. Tradition, tr. «henvoaz m.»

  • henvrezhoneg
    henvrezhoneg

    m. Vieux-breton.

    ●(1931) VALL 81b. vieux-breton, tr. «hen-vrezoneg.» ●(1976) LLMM 175/124-125. doare-skrivañ an hengembraeg, an hengerneveg hag an henvrezhoneg.

  • henvrezhonek
    henvrezhonek

    adj. En vieux-breton.

    ●(1976) LLMM 175/124. skridoù hengembraek, hengernevek ha henvrezhonek.

  • henvroad
    henvroad

    m. –ed, henvroidi, henvroiz Aborigène.

    ●(1931) VALL 3a. Aborigène, tr. «henvrôad pl. henvroïdi, henvroïz.»

  • henyezh
    henyezh

    f. –où Langue ancienne.

    ●(1976) LLMM 175/125. an div henyezh all.

  • henzenoniezh
    henzenoniezh

    f. Paléontologie humaine.

    ●(1931) VALL 525b. Paléotologie humaine, tr. «henzénoniez f.»

  • henzouaroniezh
    henzouaroniezh

    f. Paléogéographie.

    ●(1931) VALL 525b. Paléogéographie, tr. «henzouaroniez f.»

  • Heodez
    Heodez

    n. pr. Aude.

    ●(1909) MMEK 135. dimezi da Heodez. ●(1929) FHAB Meurzh 95. buhez sant Tanguy ha santez Heaudez.

  • heol
    heol

    m. –ioù

    I. (astronomie)

    A.

    (1) Soleil.

    ●(1499) Ca 109a. Heaul. g. soleil. ●(1576) Cath p. 7. sell ouz an heol han planedou, tr. «regarde le soleil et les planètes.» ●(1576) H 46. Heaul sclear, loar can, quen splan han efu, tr. « Clear Sun, white Moon, as bright as heaven. » ●(1650) Nlou 95. An eaul splan, hac an loar, / An douar à paras, tr. «le soleil éclatant et la lune, / la terre, il forma.»

    ●(1659) SCger 154b. heol, tr. «Soleil.» ●(1732) GReg 729a. Le soleil, tr. «An héaul.» ●(1792) BD 3779. an heol en de se agollo e sclerder, tr. «Le soleil, ce jour-là, perdra sa clarté.» ●(17--) TE 2. ean e grouéas en Heaul eit splannein durand en dé.

    ●(1838) OVD 170. ind e daie èl éerh doh en heaul. ●(1856) VNA 13. le Soleil, tr. «en Hiaul.» ●(1866) SEV 111. groez ann heol. ●(1869) HTC 106. an heol a bare varnhan a bloumm.

    ●(1912) AHBT 34. Splannein e hrei kent pèl èl en hiaul. ●(1912) MMKE xvii. Eun heol tomm eta, a bare hag a greske kaerder ar gouel. ●(1928) BREI 58/4b. an heol skedus o sederaat an treo hag an dud.

    (2) Edan tro an heol : sous le soleil, à la surface du globe, ici-bas.

    ●(1792) HS 35. er hérieu criminellan e vehai bet cavet, ahouel nezé, édan tro enn héaul.

    B.

    (1) Andenn heol : rayon de soleil.

    ●(1904) LZBg Meurzh 61. andenneu en hiaul.

    (2) Balvenn heol : rayon de soleil.

    ●(1847) BDJ 19. Balvenhou heol a rank beza her meas.

    (3) Bann-heol : rayon de soleil.

    ●(1907) FHAB Gwengolo 193. Fuet oant holl evel bleud en eur bann heol. ●(1923) FHAB C'hwevrer 61. ar poultrennouigou a welomp o tansal e bannou an heol.

    (4) Gwazhenn heol : rayon de soleil.

    ●(1866) SEV 87. Herodez a lugerne gant ar gwazennou heol a bare war-n-ezhan.

    ●(1906) KPSA 236. gwazennou diveza an heol.

    (5) Terenn heol : rayon de soleil.

    ●(1849) LLB 927-928. E ma ret mé tuemeint toh tereneu en heol.

    (6) Saezhenn-heol : rayon de soleil.

    ●(1911) SKRS II 80. Saezen-heol zo memez tra evel bann-heol, rayon de soleil.

    C.

    (1) Ur banne heol =

    ●(1962) TDBP II 31. Pa vez eur bannah heol, tr. «quand il y a un peu de soleil.»

    (1) Kog-heol : parhélie.

    ●(1927) GERI.Ern 304. kog-heol, tr. «parhélie, image du soleil réfléchie dans un nuage.»

    (2) Barr heol : apparition momentanée du soleil.

    ●(1732) GReg 779a. Le Soleil raïonnant par intervalles, tr. «Barr héaul. p. barrou héaul.»

    (3) Gorrenn-heol =

    ●(1867) FHB 103/401b. gorennou heol hag a zeo.

    ●(1935) FHAB Gwengolo 264. ha p'eo en em zispaket gorennou heol miz gouere. ●(1942) FHAB Meurzh/Ebrel 149. gorenn = gorenn-heol : mare m'en em ziskouez an heol pa vez goloet an amzer. ●(1943) FHAB Mae 273. gant e oabl glas, e c'horennou heol tomm. ●(1951) BLBR 36/2. an nevez amzer (...) gant e oabl glas hag e c'horennou heol.

    (4) Ruz-heol =

    ●(1928) DIHU 207/131. Ru-héaul, tr. «ciel rouge au levant ou au couchant.»

    C.

    (1) Heol grilh = heol berv.

    ●(1929) FHAB Mezheven 327. dindan an heol-grilh. ●(1935) LZBl Du/Kerzu 198. devet gant an heol grilh, ha diyac'h, mar deus.

    (2) =

    ●(1896) LZBt Meurzh 32. an heol tomm devet.

    (3) Heol pik =

    ●(1964) BAHE 38/36. Ur verzherenti ez eo bezañ (…) a-hed an deiz e-kreiz an heol pik.

    (4) Heol toull =

    ●(1971) BAHE 68/23. Heol toull. Pa vez gwelet an heol a-dreuz ar c'houmoul pe ar vrumenn.

    (5) Heol loarennet =

    ●(1971) BAHE 68/23. Heol loarennet. Pa vez gwelet an heol a-dreuz ar c'houmoul pe ar vrumenn.

    (6) Heol sav =

    ●(18--) KTB.ms 14 p 67. chanj plaz d'ar menez a zo dirag ho kastell hag a harz ann Heaul-sav da bara warnezhan.

    D.

    (1) Kambroù an heol : signes du zodiaque.

    ●(1744) L'Arm 410b. signeu, érvé er feurme ag er yohic stairéd é péré é rescondant pep miss ag e laramb éhué, Cambreu enn Hiaule.

    ●(1829) CNG 53. Logeris en Drindet, er Sænt hac en Ælé, / A zou preparet tein guet brassoh ornemant / Aveit cambreu en héaul pe vai én Oriant.

    (2) Roudenn an heol : équateur.

    ●(1868) FHB 173/130a. unan euz ar barrou avel-ze ha ne veler nemeur nemet a dost da rouden an heol.

    (3) Linenn an heol : équateur.

    ●(1904) LZBg Du 248. En Afrik édan linen en hiaul. ●(1921) LZBt Here 21. e kreiz an Afrik, dindan linen an heol.

    (3) Sterenn an heol : Vénus.

    ●(1732) GReg 375a. L'etoile du matin, ou de l'aurore, tr. «sterenn an héaul.»

    II. par anal.

    (1) =

    ●(1944) VKST Ebrel 108. evit mont betek an heoliou-se.

    (2) Heol ar bleiz(i) : pleine lune.

    ●(1885) ARN 37. Lune. – Br. : Loar. Arg[ot] : Heol ar bleiz, littéralement : le soleil du loup. – Pa vo savet heol ar bleiz, quand sera levé le soleil du loup (formule de rendez-vous).

    ●(1912) MELU xi 209. Heol bleiz, tr. «Soleil de loup, la lune. (Ploun[evez] Moëd[ec].) ●(1915) KZVr 137 - 17/10/15. Heol bleiz, la lune, par plaisanterie, Plounévez-Moédec.» ●(1931) VALL 434b. pleine lune, tr. «heol ar bleizi m. par plaisant.»

    III. (religion) Heol ar Sakramant, heol-Sakramant : ostensoir.

    ●(1924) NOLU 41. èl en héaul-sakremand. ●(1976) LIMO 17 avril. Héol er Sakremant, tr. «ostensoir.» ●(1984) HBPD 223. en eutru person é toug get doujans ha respet héaul er Sakremant.

    IV.

    (1) Laouen evel an heol (benniget) // Sichant evel heol miz Mae // Mav evel an heol (d'an nevez-amzer) : très joyeux.

    ●(1732) GReg 390b. Face sereine et charmante, tr. G. Rostrenenn «Qer laouënn evel an héaul.»

    ●(1866) FHB 94/333a (L) Y. Pouliquen. Mæz var dro pemp heur e tigouezas er guær va map bihan laouen evel an eol. ●(1870) MBR 68 (L) A. Troude. Ann ozac'h a zistro d'ar gear ker laouen hag ann heol. ●168. Mad ar bed, eme-z-hi out-hi he-unan, hag hi kel laouen hag ann heol benniget. ●(1877) EKG I 79 (L) L. Inisan. A-veac'h ma oamp savet enn hor za, goude hor pedennou, ma velchomp o tont er c'hraou mab kosa Jan-Mari hag e verc'h, kel laouen hag an heol. ●219. Hag en eur zistrei kel laouen hag an heol ouc'h ar zoudarded. ●(1890) MOA 279 (L). Très gai, tr. J. Moal «kel laouenn hag ann heol (mot à mot : aussi gai que le soleil.» ●315. Très jovial, tr. J. Moal «kel laouenn hag ann heol.» ●(1894) BUZmornik 861. Peger reuzeudik bennag ma'z oa he stad, e veze bepred laouen evel ann heol.

    ●(1908) KMAF 23 E. Crocq. Bremaik eo eat eus ar gear, laouen e-giz an heol, en eur lavaret roi bep a vanne eus e win mat da gement hini a deuje en ti. ●(1908) FHAB 98 (L). Hen, laouen evel an eol, ne ehan ket da sevel e zorn evit bennigen an dud daoulinet gant doujans dirazan. ●(1910) BUJA 12 G. Helies. Dont a ra a diz, gant eun ear laouenoc'h... eget an heol ! ●26. Dous evel eun oanik, laouen evel an eol d'an nevez amzer. ●(1911) RIBR 51 (L) K. ar Prat. Pa deuas he fried Laou en ti gant eun drem laouen evel an heol. ●(1936) FHAB Mae 187. An dud a enor, mô evel heol an nevez-amzer. ●(1954) LLMM 47/28 (Ki) Y. Drezen. Genaoueien ! a responte ar plac'hig, chichant e-giz heol miz Mae. ●(1973) SKVT II 100 (Ki) Y. Drezen. Rak chichant e oa e-giz heol-vae. ●(1981) ANTR 200 (L) *Tad Medar. Laouen evel an heol eo an daou zen yaouank o lavared kenavo an eil d'egile.

    (2) Bezañ bet un taol heol : il est chauve.

    ●(1912) MELU XI 376. Hen 'n eus bet tôl yaol, tr. E. Ernault «Il a eu un coup de soleil = il est chauve.»

    (3) Bezañ bet un taol heol : il est ivre.

    ●(1912) MELU XI 376. Hen ‘n eus bet tôl yaol, tr. E. Ernault «Il a eu un coup de soleil = il est chauve.» Cela veut dire aussi : Il est ivre ; on dit encore dans ce sens : Tapet ‘n eus tôl yaol. Il a pris un coup de soleil.»

    (4) Tomm an heol gant ub. : ivre.

    ●(1910) MAKE 28 E. Crocq. Gabriel ha Visant, tomm an heol ganto. ●(1947) YNHL 20 (Ki) Y. Drezen. Tomm an heol er-maez, ha tomm an heol gant ar festourien. ●22. Me 'laka 'zo friko ganeoc'h ! Ha tomm an heol memes ! ●(1974) SKVT III 85 (Ki) Y. Drezen. «Tomm eston eo an heol», emezañ, «ganeoc'h atav, ha pa na ve ken !»

    (5) Terriñ a ray an heol e c'houzoug : il fait très chaud.

    ●(1912) MELU XI 376 (T-Trevereg). Torein 'rei ë yaol i c'houk, tr. E. Ernault «Le soleil va se rompre le cou, il fait très chaud. (Trév[érec].)»

    (6) (Lugernus, lintrus, skedus, flamm, splann) evel an heol : très brillant.

    ●(1838) OVD 109 (G) I. Marion. ur verh youanq bràu meurbet, sclinguernus èl en heaul. ●(1861) JEI 272 (G) Bourdy. É ma é zeulagad liguêrnussoh eit en héaul. ●(1861) BSJ 189 (G). un dra splannoh eid en hiaul de greisté. ●(1866) FHB 55/23b (L) Goulc'hen Morvan. He visach a zeuas da veza skedus evel an heol. ●(1893) IAI 120 (L) L. Kerne. Gwelet ma raent ive bemdez er prizoun he vertuziou a gristen hag a roue ker flamm hag an eol. ●156. Diskuezet e voe ker splamm hag an eol. ●(18--) SAQ ii 205 (L) J. Quéré. Daou eal, unan lugernuz evel an heol, egile du evel askel eur vran.

    ●(1907) BSPD I 536 (G) J. Larboulet. Hag en dud-sé e oé ligernus èl en héaul. ●(1915) MMED 79 (L) Y.-M. Madec. Skeduz evel an heol, ha koant evel an deiz o c'houlaoui. ●(1915) MMDE 124 (L) Y.-M. Madec. He bizach a ioa lugernus evel an eol. ●(1938) FHAB C'hwevrer 55 D. ar Mezou. Hag an êlig Doue, laouen evel ar Spered Santel, lugernus evel an heol, kregi em dorn. ●(1949) KROB 20/8 (L) *Ab Sulio. O ! Pebez fuzul gaer ! Lintrus evel an heol !

    (7) Kas da gousket d'an heol : envoyer au diable.

    ●(1910) MAKE 94 E. Crocq. Boulc'hurun ! Ar zod a rez ac'hanoun, va fôtr ? eme Noun-Dal; pak ha kerz da gousket d'an heol ! Ha Pibenn, disvanta eur vodennad gant an aotrou.

    (8) (Kaer, koant) evel an heol : très joli.

    ●(1867) MGK 121 (L) G. Milin. Netra, netra er bed gant Doue ne d-a da goll : / Eul loumm dour er mor braz, war ann douar eur ieoten / A zo a ziraz-han ker kaer evel ann heol.

    ●(1914) MAEV 148 (L) *Dirlemm. Eur bugelig, frouez o c'harantez, a deuas c'hoaz da startaat al liam a stage an daou bried. Koant e oa evel an heol. ●(1928) FHAB 222 (L) Y.-V. Perrot. Eur brinsez yaouank, koant evel heol benniget an Aotrou Doue, pa vez o sevel, en eun oabl digatar, d'an nevez amzer.

    (9) Sellet ouzh an heol : fainéanter.

    ●(1905) BREH 28 (G) M. Gouron. Ne oé ket ur méh guélet en dén iaouank-sé é sellet doh en hiaul tro en dé.

    (10) Chom e zouar da sellout ouzh an heol : laisser ses terres en friches.

    ●(1866) FHB 95/340a. Labourit hag adit ho park, ag o' pezo eun dra benâg enn-han. Mar lezit aneza ouz an heol, ha mar chommit oc'h-unan da domheoli, bezit sûr penaôz n'o'pezo ket a ed en ho park.

    ●(1942) FHAB Gwengolo/Here 199 (Ki) Y.-V. Kerzale. Mistri tiegez ha ne jome ket o douarou da «zellout ouz an heol». ●(1943) FHAB Gwengolo/Here 350 (K-Skaer) V. Fave. Sellet ouz an heol. Douarou o sellet ouz an heol, douarou hag a jom hep beza labouret.

    (11) En em lakaat en heol : se montrer.

    ●(1871) CST 89 (L) Y.-V. Gwilhou. Koulskoude Theodot en em lakae re en heol evit tremen hep beza gwelet.

    (12) Aet an heol hebiou d'e brenestr : vieillir.

    ●(1932) FHAB 159 (L) H. Caouissin. Dies ez a va fenn o welet pegen troet out ouz ar paotr yaouank-se; mont a ra an heol ebiou da brenestr ha, glaoustre, e chomi dizimez. ●(1942) VALLsup 175. D'une personne âgée on dit : aet an heol ebiou e brenestr fam. ●(1953) BLBR 57/2 S.S. diaes e kav koza ha gwelet an heol o vont a-biou d'e brenestr.

    (13) Bezañ an heol war e dreuzoù : être vieux, âgé.

    ●(1957) BRUD 2/78 (K) Y. ar Gow. Ema an heol war va zreuzou ! a zoñje en devez-ze Tonton Fañch.

    (14) Tremenet an heol (dreist, diwar, war) e dreuzoù : vieillir.

    ●(1732) GReg 19a. Agé, et debile, tr. G. Rostrenenn «Nep so trémenet pell so an héaul divar e dreuzou.» ●GReg 268a. Cet homme déperit à vuë d'oeil, sans esperance de retour, tr. «trémenet eo an héaul divar e dreuzou.» ●794a. Si l'on veut vivre longtemps il faut user de régime, tr. «Nep a fell dezâ guëllet cozny, a rencq cundui ur vuhez moder; a nez ez trèmeno abrèd an héaul divar e dreuzou.» ●896b. Cette dernière expression supose qu'elle est vieille; de même que la suivante, tr. «Ur plac'h a so tremenet pellicq-so an héaul divar he zreuzou.

    ●(1857) CBF 55 (L). Fich-bleo a zo etre daou zen a zo tremenet ann heol diwar ho zreuzou, tr. Troude/Milin «Ce sont deux hommes d'un âge fort respectable qui se prennent aux cheveux.» ●(1878) SVE 635. Tremened eo ann heol war he dreuzou, tr. L.-F. Salvet «Le soleil a quitté d'œil de sa porte. (Il se fait vieux. Il dépérit à vue d'oeil.)»

    ●(1942) VALLsup 175. D'une personne âgée on dit : tremenet an heol dreist e dreuzou fam.

    (15) Paseet an heol a-dreist e di :

    ●(1911) RVUm 361 (Gu). Paset é en heaul adrest hou ti, / Biskoah endro ne zei mui, tr. P. ar Gov «Le soleil est passé sur votre toit, / Jamais plus il ne reviendra : se dit aux jeunes gens qui viennent de se marier.»

    (16) Sklaer evel an heol : très clair.

    ●(1930) BIAL 30 A. de Carné. Azenor, sklearoc'h eged an heol, koantoc'h eged eur goulm, en em gave el lïorz. ●(1931) ATBR 37 A. de Carné. N'hello ket paea kemend all a arc'hant; an dra ze a zo sklearoc'h eged an heol.

    (17) Gwelet pemp heol o parañ // Gwelet daou pe dri heol o parañ : voir 36 chandelles.

    ●(1870) MBR 148-149 (L) A. Troude. Ha me badinellet ivez, ken a weliz tri heol o para ha kant steredenn o lugerni. ●(1874) FHB 485/120a (L) G. Morvan. Jugal a gave dezhan guelet daou pe dri heol o para.

    ●(1926) FHAB Gwengolo 359 *Mabig Breiz. Pa zistagas Leon gantan eur vazad a lakeas anezan da welet pemp heol o para. ●(1931) VALL 109. Voir 36 chandelles, tr. F. Vallée «gwelout tri heol o para.»

    (18) Krediñ e sav an heol en e revr : être très orgueilleux. Cf. he thinks the sun shines out of his ass (il croit que le soleil brille depuis son trou du cul).

    ●(1917) LILH 27 a viz Genver (G) L. Herrieu. Ia, Mokaer e gred (èl ma larér é Groé) é saù en héaul én é rèr ! ●(1939) DIHU 334/247 (G) L. Herrioù. Bout e zo tud hag e gred, haval e vehè, «é ma en ou... é saù en héol», èl ma lar chikerion Groé !

    (19) Eus an eil heol d'egile : entre deux soleils.

    ●(1870) MBR 92 (L) A. Troude. Ar greun-man a rank beza didouesiet euz ann eil heol d'egile.

    (20) Bezañ aet an heol e kornog ganti : voir kornôg.

    (21) Bout kogus àr an heol : voir kogus.

    (22) Kas da dreiñ bili d'an heol : voir bili.

  • heolata / heolatat / heoliata
    heolata / heolatat / heoliata

    v.

    (1) V. tr. d. Exposer au soleil.

    ●(1876) TDE.BF 286b. Heoliata, v. a. et n., tr. «Exposer au soleil.»

    (2) V. intr. Se chauffer au soleil, prendre le soleil.

    ●(1876) TDE.BF 286b. Heoliata, v. a. et n., tr. «se mettre, se chauffer au soleil.»

    ●(1934) BRUS 50. se chauffer au soleil, tr. «héolatat.» ●(1942) DIHU 370/62. Monet e hramb de héolata èl kihiér. ●(1982) PBLS 333. (Langoned) heoliatat, tr. «prendre le soleil.»

  • heolataerezh
    heolataerezh

    m. Action de se chauffer au soleil.

    ●(1932) BRTG 115. eih déad gloéh ha héaulatereh.

  • heolatat
    heolatat

    voir heolata

  • heolel
    heolel

    adj. Solaire.

    ●(1931) VALL 697a. Solaire, tr. «heolel.»

  • heolenn
    heolenn

    f.

    (1) =

    ●(1932) BRTG 159. Bamdé, un droiad héaulen kaer é kreiz en dramùèl glas-teur.

    (2) (liturgie) Heolenn (ar sakramant) : ostensoir.

    ●(1919) DBFVsup 31b. hiaulen er sakremant, tr. «l'ostensoir.» ●(1931) VALL 519b. Ostensoir, tr. «heolenn (ar sakramant) f. d'après V[annetais].»

  • heolet
    heolet

    adj. Qui a reçu les rayons du soleil..

    ●(1872) ROU 103a. Pour peu que le beurre ait été au soleil il perd son goût, tr. «an disterra ma vez eoled an aman, e coll e vlaz.»

  • heoliañ / heoliat
    heoliañ / heoliat

    v.

    (1) V. intr. Prendre le soleil.

    ●(1732) GReg 872b. S'échauffer au soleil près de la mer, tr. «héaulya èn tévenn.» ●(1772) KI (abrege). Ky Berson Lannilis, FINAO, a yoa en dervez och Eollia dirac dor ar prosbital.

    ●(1876) TDE.BF 286b. Heolia, v. n., tr. «se mettre, se chauffer au soleil.»

    ●(1906) KANngalon Here 228. ar re goz (...) a glazke toma eun tam ho goad oc'h eolia. ●(1907) PERS 301. oja ar c'holc'het guele bet lakeat da heolia var an deiz. ●(1925) BILZ 111. eur vorgazenn en he zoull, en ur poull, oc'h eolia, ya. ●(1982) PBLS 334. (Sant-Servez-Kallag) heoliad, tr. «prendre le soleil.»

    (2) V. tr. d. Exposer au soleil.

    ●(1732) GReg 872b. Exposer quelque chose au soleil, tr. «Héaulya. p. héaulyet.»

    ●(1857) CBF 92. Ke da heolia ar foenn, tr. «Va étendre le foin au soleil.» ●105. Heolia ar foenn, tr. «Faner le foin.» ●(1872) ROU 103a. Pour peu que le beurre ait été au soleil il perd son bon goût, tr. «an disterra ma vez eoled an aman, e coll e vlaz.» ●(1876) TDE.BF 286b. Heolia, v. a., tr. «Exposer au soleil.» ●(1890) MOA 471a. Pour peu que le beurre ait été au soleil il perd son bon goût, tr. «ann distera ma vez heoliet ann amann e koll he vlaz.»

    (3) V. pron. réfl. En em heoliañ : prendre le soleil.

    ●(1659) SCger 117a. se tenir au soleil, tr. «en em heaulia.»

  • heoliat
    heoliat

    voir heoliañ

  • heoliata
    heoliata

    voir heolata

  • heoliek
    heoliek

    adj.

    (1) Ensoleillé.

    ●(1923) SKET I 66. frankizennou heoliek. ●(1935) TRAG 63. Eun devez heoliek.

    (2) Kadran heoliek : cadran solaire.

    ●(1732) GReg 128b. Cadran solaire, tr. «cadran-héaulyecq.»

    (3) Où brille le soleil.

    ●(1923) SKET I 23. Diouz an tu heoliek eus an enezenn edo ar park.

  • heolienn
    heolienn

    f. –où

    (1) Endroit ensoleillé.

    ●(1941) FHAB Genver 5. heoliennou ar c'hoad.

    (2) Clairière.

    ●(1931) VALL 126a-b. Clairière, tr. «heolienn f.»

  • heoliet
    heoliet

    adj. Ensoleillé.

    ●(1908) BOBL 16 mai 177/2b. an deiziou heoliet.

  • heolikañ
    heolikañ

    v. intr. Prendre le soleil.

    ●(1957) PLBR 121. heolika, tr. «se chauffer au soleil, Plozévet.» ●(1968) BAHE 56/63. en ur vont gantañ dre an dorn bemdez, betek bankoù ar re gozh da heolikañ ! ●(1977) PBDZ 725. (Douarnenez) heolikañ, tr. «se prélasser au soleil, se dorer au soleil.»

  • heom
    heom

    m. Heaume.

    ●(c.1500) Cb 99a. [gourre] Jtem hic cinus / ni. g. la sommette du haulme. b. an gourre a vn heom.

  • hep .1
    hep .1

    prép., adv. & conj.

    I. Prép.

    (1) Sans.

    ●(1499) Ca 110a. Hep. g. sanz.

    ●(1659) SCger 107b. sans, tr. «hep.» ●(c.1680) NG 1039-1040. Ha hemp repos / E hortosant.

    ●(1869) HTC 252. chom a ra eno eb flach.

    (2) Hep ket : sans aucun.

    ●(c. 1501) Donoet 13-4. gant am[se]r hep quet acas, tr. « (par) temps, sans cas » ●(1650) Nlou 492. hep quet douetanc, tr. «sans aucun doute.»

    ●(c.1680) NG 62. Ret du monnet, hem quet aruar.

    ●(1727) HB 317. hepquet ar Goueliou al.

    ►Hep + substantif + ket

    ●(14--) N 1628-1629. Mar car touet voar an fetou / Voar an relegou hep gou quet, tr. «Si elle veut jurer de ces faits, / Sur les reliques, sans mentir.» ●(1530) Pm 127 (Tremenuan). Sant thomas hep abaff quet, tr. « Saint Thomas, sans aucun doute. » ●(1650) Nlou 49d. Euel he quer map, hep goap quet, tr. « comme son cher fils, sans raillerie aucune. »

    (3) Hep ket : sans rien du tout.

    ●(1919) LZBl Genver 14. Mez buan e vint ingalet, hag e chomo c'hoaz kalz hep ket.

    (4) Hep gouzout da : à l'insu de.

    ●(1659) SCger 107b. sans y penser, tr. «hep gouzout dînme.» ●(1783) BV 530. goude da uout maguet un trimisues antier / hep gout Da den gannet dre clas (lire : cals) ves a miser.

    (5) Chom hep : ne pas.

    ●(1792) HS 100. chom hemp daibrein.

    ●(1911) BUAZperrot 675. a hent all n'eo ket eur brao chom heb ober o lavariou ouz ar brinsed. ●(1941) FHAB Genver 16. Chom hep mont war raok a zo dont a-dre.

    (6) Hep chom : sans s'arrêter.

    ●(1472) Js ms latin BNF 1294 f°198. Gruet eu tom hep chom an comun goude dilun an suzun guen. / breman ez guellet guelet scler na gueu quet ter map an spernenn. tr. « Le commun (des saints) a été fait vivement, sans s'arrêter, après le lundi de la semaine blanche (des Rogations) ; / Maintenant vous pouvez voir clairement si le fils de l'Épine n'est pas expéditif. »

    (7) Hep + verbe : ne pas.

    ●(1840) EBB 24. ac dène elise hune déogheuve he péiême màd hèm gober gheuve, tr. « Nous devons payer scrupuleusement nos dîmes à l’église. »

    II. Adv. Chom, tremen hep : se passer de.

    ●(1908) FHAB Eost 238. ober ar c'helc'hou-studi : red int eta, ha keit ha ma ne vellaio ket an doare da skolia bugale Breiz n'hellimp mui tremen heb. ●(1944) VKST Genver 10. ar paour eo a rank chom hep.

    III. Loc. conj.

    (1) Hep e/ez : sans que.

    ●(1575) M 3186. hep ez duy muy da nep heny diuez, tr. «Sans que vienne plus à chacun de fin.» ●3590. Hep ez galhe(t) caffout remet ledan, tr. « Sans qu’on puisse trouver rémission, au loin. »

    ●(c.1660-1670) VEach 37. hep euoé gallet bizcoaz gouzout piou en deuisey lequet eno. ●38 [imprimé 58 par erreur]. hep euisé den auertisset.

    (2) Hep ma : sans que.

    ●(1907) PERS 349. an amzer a dremen heb ma c’houzer. ●(1942) VALLsup 155a. Sans que ne... peut se rendre par hep ma, au lieu de hep na, si la phrase est plutôt affirmative : (ce marché ne peut être conclu) (sans) qu'il ne soit présent hep ma vefe eno. Dans l'exemple français on peut supprimer «sans» : qu'il ne soit présent.

    (3) Hep na : sans que.

    ●(1942) VALLsup 155a. Sans que ne... peut se rendre par hep ma, au lieu de hep na, si la phrase est plutôt affirmative : (ce marché ne peut être conclu) (sans) qu'il ne soit présent hep ma vefe eno. Dans l'exemple français on peut supprimer «sans» : qu'il ne soit présent.

    IV. Loc. adv.

    (1) Hep mar (ket) : sans aucun doute.

    ●(1532) Pmof 9. da conquerif an breiz man hep mar quet, tr. « Afin de conquérir cette Bretagne-ci, sans aucun doute »

    (2) Hep ket a var : sans aucun doute.

    ●(c.1660-1670) VEach 25. oc'h é conseilj da ober vn nauet en hé Chapel, ha hep quet à mar è receuuse ar iec'het dre ar memes dourn pehini en deuaeff blesscet.

    ►[paradigme]

    S1 hepon / hepzon / hepzin / hepdon

    ●(1818) HJC 323. hemp zeign n'èle quet gober nitra. ●(1862) JKS 381. kaout hep-zoun holl vadou an douar. ●(1870) MBR 344. a-walc'h zo hep-d-oun. ●(1879) MGZ 165. rag hebdoun-me ne c'hellit ober netra.

    ●(1907) AVKA 280. evid hep on, netra na c'hallet. ●(1910) MBJL 115. kanet e vo hepon.

    S2 hepout / hepdout / hepous

    ●(1829) IAY 124. a so cresquet hep out. ●(1841) IDH 306. Hemb-ous ne vou jamæs peah. ●(1838) OVD 300. Hemb ous er mad, en droug (…) e zou carguet a néhance. ●(1894) BUZmornik 864. p'e guir em euz selebret hebdout gouel Nedelek.

    ●(1912) BUAZpermoal 177. a varvo hep-out.

    S3m hepañ / hepzañ / heptañ

    ●(c. 1501) Donoet 2-5. hepzaff hanaue, tr. « sans (lui il re)connaît.

    ●(1710) IN I 119. Hepzàn ne deo ar repos nemet lesireguez. ●(1792) CAg 109. Hem-zou é-hon é poenn.

    ●(1818) HJC 6. ac hemb zon ne üehai quet bet groeit nitra. ●(1861) BSJ 3. hag hemb-z-hou n'en dès bet groeit nitra. ●(1874) POG 182. netra n'en d-eo bet great hep-z-an. ●(1879) MGZ 49. ne d'eo bet great heb d'hen. ●166. Hebdan ne c'hellomp ober netra.

    ●(1909) NOAR 93. n'hellomp ket bevan hebzan. ●(1912) BOEG 138. me zi e zou iein ha tioél hembzon. ●(1923) LZBt Gouere 35. eur mestr gant breved pe hepan.

    S3f hepi / hepzi / hepti

    ●(1727) HB 62. N'allan netra hepzi.

    ●(1821) SST i. Hemp d'hi ne hueler lom. ●(1841) IDH 264. Hemb-z-hi n'en dès na gùir joé... ●(1862) JKS 323. Hep-z-hi ann den ne d-eo ket evit gounid.●(1879) GDI 1. hemb-z-hi n'en dé quet possibl hum salvein.

    ●(1925) DIHU 165/240. Petra e iè d'arriù getè hembzi ? ●(1933) MMPA 45. n'eo ket evit beva hep-i. ●75. Hep-hi, n'hallfomp ket plijout da Zoue.

    P1 hebomp

    ●(1854) PSA II 155. Doué, péhani en dès hur hrouéet hemb omb, n'hur salvou quet hemb omb.

    P2 heboc’h / hepzoc’h / hepdoc’h

    ●(1710) IN I 451. hepzoc'h ar mad a so droug.

    ●(1849) LLB 12. Mar labourer hemb oh. ●(1862) JKS 341. Peleac'h ounn-me bet eaz hep-z-hoc'h.

    ●(1912) BOEG 158. Rak hemb zoh, chonjet mat, hem zoh hui. ●(1942) DRAN 128. Daoust hag aon ho poa n’achufe ar brezel hepdoc’h ?

    P3 hepe / hebe / hepzo / hepze

    ●(1841) IDH 73. penaus hum bassein hemb-z-hai. ●(1862) JKS 137. c'houi hep-ken a hell hep-z-ho va deski e doare. ●(1866) LZBt Genver 78. pe dremen hep-he. ●(1867) BUE 56. e tremene hep-ze.

    ●(1903) MBJJ 75. n'heller ket bean hepe eur gwir gristen. ●(1912) BUAZpermoal 391. heb-e, ar poaniou a vije diêsoc'h da zougen. ●(1937) DIHU 310/251. obér nitra hepzé.

  • hep .2
    hep .2

    interj.

    ●(1910) MAKE 4. Hep, hep ! Kolaïg, arabat d'it dont goullo d'ar gear ! ●47. Hep ! tôer, emezan, n'ho peus ket gwelet eul laer o tremen ? ●(1959) BRUD 7/20. Ep ! Mous ; a lavare din-me.

  • hep pep pep
    hep pep pep

    interj. Non ! non ! non !

    ●(1910) MAKE 30. «Hep ! pep ! pep ! emezi, lezit an traou-ze aman, mil gutez !

  • hepik
    hepik

    = (?).

    ●(1941) FHAB Mae/Mezheven 51. Hepik avat !

  • hepken
    hepken

    adv. & loc. adv.

    I. Adv.

    (1) Seulement.

    ●(1575) M 2464. lecquet hep quen en couffr à tan souffr diconfranc (lire : dicoufranc), tr. «mis seulement dans un coffre de feu et de soufre, sans répit.» ●(1621) Mc 84-85. pan eo chuy hep quen à guell é ober. ●(1633) Nom 187a. Pugna imaginaria : bataille contrefaite, faulse & de ieu : bresel countrefettet, euit hoary ep quen. ●(1650) Nlou 186. En craou an loeznet, ez voe ganet certen, / Hogos da Iosep, en un presep hep quen, tr. «C’est dans l’étable des bêtes qu’il fut certes enfanté, / près de Jospeh, dans une crêche, sans plus.»

    ●(c.1660-1670) VEach [51]. Iann map da Rolland Pherlicot, ha da Fiacra Guillemot ames à parres Plouhà à Escopti Sant Briec, oaget hep quen à chuezec mis, var tro gouel ar Madalen, er bloaz 1630. ●(1790) MG 55. Un Doué hemb quin e adorei.

    ●(1849) LLB 628. A hou torn hui hemb kin é ta ol er madeu. ●(1866) HSH 62. Ar Gabaonited hepquen. ●(1878) EKG ii 65. n’oc’h bet nemed eur veach epken e ti-kear. ●135. Ha n’oa nemed Ian Pennors epken o lakaat kement-all a gemmesk. ●(1879) GDI 84. Ne vern quet mar vé laret er honzeu-cé a vêg hemb quin.

    ●(1907) PERS 351. ha d’ezhi hebken. ●(1911) BUAZperrot 173. daou vloaz varn ugent hebken d’ezan. ●(1913) HIVR 31. nepas hembkin eit un herradig.

    (2) Hag hepken : qu’un seul, et un seul.

    ●(1925) CBOU 5/67. Evelse Breuriez ar Brezoneg he devo eur Mestr hag hepken hag e sento outan an holl vistri all.

    II. Loc. adv. Hepken dout : sans nul doute.

    ●(1575) M 113. Oll ez disquer oar huen, pobl humen hep quen dout, tr. « Tous elle renverse sur le dos les gens humains, sans nul doute. »

  • hepmui
    hepmui

    adv.

    (1) Sans plus.

    ●(1530) Pm 229 (Mab Den). ne douguy / Nemet hep muy vn coz lyen, tr. «tu n'emporteras / Que, sans plus, une méchante toile.» ●(1580) G 51. Deomp da clasc guell abry hep muy da Breyz byhan, tr. «Allons chercher meilleur abri, sans plus, en Petite-Bretagne.» ●(1650) Nlou 88. hep muy autronyez, tr. «sans plus de domination.»

    (2) Seulement.

    ●(1612) Cnf 20a. Vn Doué hep-mui à adory.

  • hepmuiken
    hepmuiken

    adv. Seulement.

    ●(1612) Cnf.epist 21. non pas hep muy quen an Scol ves an Theologi. ●(1612) Cnf 3a. Ouzpen ma maruent gant Atrition hep muy quen eues ó pechedou. ●18b. à hanné ez dlé an pœnitant confes non pas hep muy quen an nyuer eues an pechedou extern, hoguen yuez an desirou hac an youillou eues, è calon, ez quement mazeo dezaff possibl. ●(1621) Mc 31. euit vn delectation hep muy quen. ●90. da gouzout eo euit vn pechet hep muy quen. ●107. pe en tra en em caffo coupabl, ha faziet hep muy quen.

    ●(1659) SCger 115b. tant seulement, tr. «hep mui quen.» ●154a. hep muy quen, tr. «seulement.» ●(c.1660-1670) VEach 12. nedeo quet possibl, na credabl eue bet scars, na sich, é queuer he mam hep muiquen. ●50. honnez á so vr secret, hac vn outrach, pehini à apparchant ou'ch doué hep muy quen. ●(1732) GReg 12a. Additionner, terme d’arithmetique, tr. «Eus a veur a soum ober unan hepmuyquen.» ●965b. Uniquement, tr. « hepmuyqen. hemyqen. » ●(1766) MM 430. ivit hévélet emiquen, tr. «rien qu’à le voir, sans plus.»

    ●(1889) ISV 345. Eugi a ra va c'halon gant donjet o sonjal enho ep mui-ken. ●(18--) SAQ I 138. hor labour heb mui ken.

    ●(1921) FHAB C'hwevrer 44-45. Gant ar jistr, hep mui ken, ar pred ne zisken ket.

  • hepmuiket
    hepmuiket

    adv. Sans plus, seulement.

    ●(1499) Ca 110a. Hep muyquet. g. tant seulement. ●(1530) J 65b. An marv so da den ordrenet ; / Hep muy quet, dre pechet graet cam, tr. «la mort attend l'homme, c'est dans l'ordre ; il ne peut l'éviter à cause du péché méchamment commis par lui.» ●80b. Pebez mecher en matery / Onneux ny a quen testeny / Nemet e heny hep muy quet ? tr. «Qu'avons-nous besoin, dans cette affaire, d'autre témoignage ?»

    ●(1557) B I 659. En enor dichuy heb muy quet, tr. «en votre honneur seulement.» ●(1576) H 10. Dre iusticz mar deu ret / en touey hep muy quet / nep an toueo hep reson, tr. « If it is needed by justice, thou shouldst swear by it without more. »

  • hêr
    hêr

    [mbr aer, hear, brpm hear, hær < vfr heir (fr juridique hoir) < lat pop *herem (cf. lat heres, heredis « héritier, légataire ») (TLFi s. hoir, FLMB 22)]

    M. –ed

    (1) Héritier.

    ●(1499) Ca 5a. g. de hoir. b. aer. ●(c.1500) Cb 11a. de hoir. b. hear. ●g. substitue pour hoir. b. nep so laqueat eguyt hear.

    ●(1732) GReg 385b. Exhereder, desheriter l'heritier directe, tr. «disc'hrizyenna an ered natur.» ●492b. Heritier, tr. «hear. hær. pp. hæred.»

    ●(1866) BSLss I 187. Mar d-eo ivé diverc'h, en dévézô hé vreudeur da héred. ●(1876) TDE.BF 287a. Her, hear, s. m., tr. «Héritier ; pl. ed.»

    (2) Hêr a-gostez : héritier collatéral.

    ●(1931) VALL 131b. héritier collatéral, tr. «hêr a-gostez.»

  • her .1
    her .1

    adj.

    I. Attr./Épith.

    (1) Audacieux.

    ●(1499) Ca 111a. Hezr. g. hardi. ●(1633) Nom 17b-18a. Oculi noctuini, herbei quos selineos vulgò dicimus, glauci : yeux ardans : daoulagat ardant hac hezr. ●18a. Oculus lynceus, aquilinus, miluinus : veuë tres aiguë : an guelet lem hac herz.

    ●(1659) SCger 48b. effronté, tr. «hezr.» ●(1732) GReg 64a. Audacieux, effronté, tr. «hér.»

    (2) Bezañ her war udb. : être fort, porté sur qqc.

    ●(1931) VALL 21b. être amateur de, tr. «beza her gant C[ornouaille].» ●314a. je ne suis pas fort sur le cidre, tr. «n'oun ket her war ar sistr C[ornouaille].»

    II. Adv. Audacieusement.

    ●(1857) HTB 131. en em laket da vont her-mad en eil tu hag egile.

  • her .2
    her .2

    voir er 1.

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...