Recherche 'ka...' : 2103 mots trouvés
Page 5 : de kadour (201) à kaerell (250) :- kadourkadour
m. –ion, kaderion Combattant.
●(1921) LABR i. guir Vrèhat, guir gristén, kadour kalonek, tr. « vrai Breton, vrai chrétien, vaillant soldat ». ●(1931) VALL 133b. Combattant, tr. «kadour (anc[ien]) pl. ien.» ●(1942) DHKN 85. Kaderion, emé ean, ne oent (lire oen) ket én adrès hiziù d’hou tegemér. ●88. Ne vehè ket erhat, emé nezé timat, ur hadour bras ha koant, en ur seùel liant, ma vo Clet é e lodenno didan hor sel, hoh Mac Dâthô.
- kadouriezhkadouriezh
f. (domaine militaire) Stratégie.
- kadrkadr
m. -où (marine) Cadre.
●(1792-1815) CHCH 48. Kri er galon ne ouilehé, deulagad ne zaré / Huélet er hadreu chaviret’n eil tu hag égilé, tr. « Dur le cœur qui n’eût pleuré, les yeux qui n’eussent eu des larmes, / En voyant les cadres chavirés des deux côtés. »
- kadrankadran
m. –ioù
(1) Cadran, boussole.
●(1499) Ca 167b. Quadran. g. idem. l. hic quadrans / tis. ●(1580) G 147-148. Ha deomp lem en mor quosquor oar an mor goest / Ha quadran a rento, ha deomp. Pep bro so test, tr. « Et allons vite en mer, mes gens, sur la mer occidentale ; / Et la boussole rendra (service ?) ; et allons. Tout le pays est témoin »
(2) Cadran solaire.
●(1633) Nom 148b. Horologium sciatericum, solarium : vn quadran ou horloge à soleil : vn quadran, pe horolaig diouz an eaul.
●(1659) SCger 99a. QVadran au Soleil, tr. «quadran dioc'h an Heaul.» ●(1732) GReg 128b. Cadran solaire, tr. «Cadran. p. cadranou.»
●(1964) ABRO 38. un nadoz-vor, kadranioù, tri pe bevar gelc'hier.
(3) = (?) Manche d'aviron (?).
●(1633) Nom 152b. Remi manubrium : le manche de l'auiron : quadran pe lost an rouef.
- kadran-heol / kadran-heoliekkadran-heol / kadran-heoliek
m. Cadran solaire.
●(1732) GReg 128b. Cadran solaire, tr. «cadran-héaul. cadran-héauliecq.»
- kadran-heoliekkadran-heoliek
voir kadran-heol
- kadranadkadranad
m. –où Cadenas.
●(1659) SCger 18b. cadenas, tr. «cadranat.» ●(1732) GReg 128b. Cadenas, ou, cadenat, tr. «cadranad. p. cadranadtou.» ●(1744) L'Arm 41b. Cadenas, tr. «Cardenatt.. adeu.»
●(1839) BESquil 534-535. Er Goarnour (…) e ordrénas toullein é zivès ha passein dré-z-ai ur hardenad pé un alhuéicg hoarne aveit charrein é yêneu.
- kadranas
- kadranasiñ
- kadranerkadraner
m. = (?).
●(1905) BOBL 25 février 23/1c. Lod a lavaro marteze ez oun eun hunvreer, eur c'hadraner.
- kadrekadre
m. –où Cadre de tableau.
●(1904) KANNgwital 17/131. eur c'hadre alaouret (...) ar c'hadreou pe an arrebeuri. ●(1924) CDFi 29 mars 1. en eur c'hadre pinvidik.
- kadreañkadreañ
v. tr. d. Encadrer (un tableau).
●(1924) KANNgwital 263/199. imaj ar Verc'hez, Itroun Varia a guzul vat, a vezo gellet kadrea a lakat dirak daoulagad an oll e pep ti.
- kadrenn
- kadrinekadrine
s. (textile) Espèce de tissu.
●(1872) SBI I 181-182. Ha me ho cuisco en goege, / Hag en pourpr hac en cadrine. / Ar goèg, otro, 'zo d'an iliz, / Hac ar pourpr a zo d'ar bourc'hiz, / D'an dud gentil ar c'hadrine. (...) Goeg et cadriné, tissus anciennement usités et dont je ne connais pas les noms en Français.
- kadukkaduk
adj.
(1) Caduc.
●(1621) Mc 55. traou caduc.
(2) Droug-kaduk : épilepsie.
●(1633) Nom 257b. Comitialis morbus à Rom. comitiis, caducus morbus, à cadendo, maior morbus, Herculeus morbus, sacer morbus, vel epilepsia, lues deisica vel sacra, sonticus morbus : le mùal sainct Iean, le mal caducque, le haut-mal : drouc sant Ian, an drouc caduc, an drouc vhel.
- kae .1kae .1
m. –où, –ioù Haie de talus.
I.
●(1499) Ca 167b. Quae. g. haye despines. ●(1633) Nom 241a. Sepes, sepimentum, septum : vne haye : vn gartz, vn quaë.
●(1659) SCger 64b. haie, tr. «quae.» ●166a. quæ, tr. «vne haie.» ●(1732) GReg 484a-b. Haïe, abrisseaux, & halliers plantez sur un fossé, tr. «(Leon. Qaë. p. qaëou. ar c’haë.) Ailleurs. Garz. p. guirzyer. (Van[netois] garh. p. garhëu.»
●(1907) PERS 65. eur c’hae treut benag pe eun nebeut guern a hed ar goaziou.
(2) par ext. Talus de clôture.
●(1732) GReg 175a. Cloture, enclos, tr. «qaë. p. qaëou.» ●Faire une cloture, tr. «ober ur c’haë.»
●(1876) TDE.BF 313a. Kae, s. m., tr. «Clôture en terre, haie, échalier.»
●(1975) UVUD 88. (Plougerne) Ar c’haiou zo mein enno ar c’halz a zo var ar strejou. E kreiz an douar peus ket a vein e barz ar c’haiou. (…) Eur c’hae a gustum rinkla g’ar glao.
II. Ober kae : rester comme spectateur (à un défilé, etc.).
●(1925) FHAB Genver 20. Heuilhit mat ar brosesion. Arabat chom da ober kae dezi.
III.
(1) Chom e toull ar c'hae : ne pas …
(1958) BRUD 4/26 (L) *Mab an Dig. O vond da zimezi emañ Soazig ha Rozig. Oll ez eont ! Ha me a jom e toull ar hae.
(2) Bezañ bet an ed tost d'ar c'hae da ub. : voir ed.
- kae .2kae .2
m. -où, -ioù Quai.
●(1732) GReg 767b. Quai, construction de pierre de taille sur le bord de la mer, où d’une riviere, tr. «Qaé. p. qaëou. qéa. p. qéaou. Van[netois] qæ. p. qæëu. ●Sur le quai, tr. «Var ar c’haé. Van[netois] ar er hæ.»
●(1834) SIM 178. en eur arruout var qæ Montroulez : Cetu amâ ur c’hæ brao. ●(1876) TDE.BF 313a. Kae, s. m., tr. «quai sur un port.»
●(1903) MBJJ 31. pevar pe bemp pautr a zo war ar c’hæ, a denn davede ar pontik plenken. ●(1911) BUAZperrot 653. tostât al lestr ouz ar c’hae. ●(1919) MVRO 6/1a. War gaëiou Sant-Malo ha Sant-Servan. ●(1955) VBRU 31. Ha me kerkent all war ar c’hae d’ober va genou bras, met netra ne welis nemet boned krevek ar priñs o vransigellat a-us d’ur morad ofiserien a renk uhel, rak ur stumm fentus da gerzhout en devoa ar freilhennek treut-kagn-se.
- kae .3
- kae .4kae .4
prép. Da gae : vers. cf. keze
●(1580) G 31-32. Ef a yalo abret en stat-se/ Da gahe Doe e ampoeance, tr. «Vers Dieu, son appui.»
●(17--) EN 3611. na nin biquen en Frans, na quen da ge ma bro, tr. «je n'irai jamais en France, ni plus vers mon pays.» ●(17--) SP I 1048. Na perac e criet da qe an Env evel se, tr. «et pourquoi criez-vous au Ciel comme cela ?» ●(17--) SP II 188-189. cas eun al pa geret / Da qe ar provins-se, tr. «envoyez un autre quand vous voudrez / dans cette province-là.»
●(1857) HTB 185. ober eun dro da gae an eneziou. ●197. o tizrei da gae he vevelien. ●221. D'ar c'houlz-ze na welet den da gae an iliz na war-dro. ●223. N'euz bet den ebet da gae aze. ●(1895) GMB 84. Pet[it] Trég[uier] sellet dë gé bro-zaout, (regarder le pays des vaches), avoir la tête baissée.
●(1903) MBJJ 168. ec'h eont da gæ ar voger.
►[form. comb.]
S3m d'e gae
●(1741) RO 1698. ne houlennan quet mont enep feson degue.
●(1970) LLMM 143/439. ez on o vonet d'e gae.
S3f d'he c'hae
●(1910) MBJL 176. ne vo ket gellet ober d'he c'hê eur zell war-dre hep rann-galon.
P2 d'ho kae
●(17--) EN 701. chetu dif s[is]un sou, ne non qued deud do que.
●(1903) MBJJ 78. n'efont d'ho kæ. ●(1907) AVKA 292. na dostao ket ar pec'hed d'ho kê.
P3 d'o c'hae
●(1903) MBJJ 142. Eno 'c'h efomp d'o c'hæ.
►[form. comb.]
P1 da gae dimp
●(1903) MBJJ 84. bagik vihan ar c'hommandant o tont da gæ d'imp.
- kaead / kaeiadkaead / kaeiad
m. –où
(1) Talus de.
●(1931) VALL 351b. Haie formée de, tr. «kaead m.» ●(1975) UVUD 83-84. (Plougerne) pa vehe avel, eur c'haiad keuneud mad, an avel a groge en-enna. ●(1984) HYZH 154-155/53. troc'hañ ur c'haeiad keuneud.
(2) par ext. Rangée de.
●(1929) FHAB Ebrel 138. Tremen a eure dor ar palez etre daou gaead lakizien.
- kaeadenn
- kaeajkaeaj
m. –où Quayage.
●(1732) GReg 767b. Quaiage, droit de quai, tr. «Qaëaich.» ●Païer le qaiage, tr. «Paëa ar c'haëaich.»
- kaeañ / kaeat / kaeiñkaeañ / kaeat / kaeiñ
v.
I.
(1) Former une clôture.
●(1905) IVLD 221. Ne oe roet frankis ebet. Ar plench a jome da gaeat.
(2) Clore, enclore de talus.
●(1659) SCger 27a. clore, tr. «queat.» ●166a. quæa, tr. «faire des haies.» ●(1732) GReg 175a. Clore, enfermer une place de terre, tr. «Qaëa. pr. qaëet.» ●Faire une cloture, tr. «Qaëa. pr. qaëet.» ●427b. Fosseier, enclore un champ, &c. de fossez, tr. «qaëa. pr. qaëet Van[netois] qæeiñ. pr. qæët.» ●484b. Faire des haïes, tr. «Qaëa. pr. qaëet. Van[netois] qæëin. qæat.»
●(1876) TDE.BF 313a. Kaea, v. n., tr. «Faire une haie.»
●(1884) BUZmorvan v. Kaeat. – Ober eur c'hae pe eur c'hleuz enn dro da eunn tamm douar.
(3) Kaeat ouzh ub., udb. : clore pour empêcher qqn, qqc. d'entrer.
●(1890) MOA 171b. Clore pour empêcher d'enter, tr. «kaea oc'h…»
●(1910) FHAB Gwengolo 270. mont da c'houileta adrenv kein ar mogeriou ledan a oe savet a dreuz an Enez da gaeat outo. ●(1925) BUAZmadeg 719. Kaer o doa skolaerien Lan-iltud kaeat ouz ar mor, ho labour a veze freuzet bep miz.
(4) Tergiverser.
●(1921) FHAB Even 147. oh ! lavarout a rankit d'in, n'eus ket da gaeat ! ●(1924) NFLO. reculer. il n'y a pas a r[eculer] (= tergiverser), tr. «n'eus ket da gaea.»
(5) (marine) Aborder à quai, accoster.
●(1935) ANTO 17. Ha plas hor bo da gaea ?
II. sens fig.
A. Kaeañ/Kaeat ouzh udb. : faire obstacle, faire rempart à qqc.
●(1877) FHB (3e série) 6/41a. difennourien nevez a boagn da gaea outho.
●(1912) KANNgwital 114/156. Evit kaeat ouz an tech da eva traou krenv. ●(1916) KANNlandunvez 62/448. Ar giziou-ze a deu neubeut ha neubeut d’en em sila ive en hor touez ha zoken var ar meaz. Red eo kaeat outho ! ●(1916) KANNlandunvez 62/448. Ar giziou-ze a deu neubeut ha neubeut d’en em sila ive en hor touez ha zoken var ar meaz. Red eo kaeat outho ! ●(1943) FATI 61. kaea ouz ar c'hredennou nevez.
B. Kaeañ ouzh ub.
(1) Stopper (l'envahisseur) ; barrer la route à (qqn).
●(1884) BUZmorvan v. Kaeat ouz enebourien ar vro : stanka ann hent outho. ●130. Kenta tra a reaz er garg-ze a oue lakaat rapari mogeriou Rom evit kaeat oc'h al Lombarded.
(2) Empêcher qqn (de faire qqc.).
●(1884) BUZmorvan v. Klask kaeat ouz eunn den : klask miret outhan da ober ar pez en deuz c'hoant.
●(1925) BUAZmadeg 30. Honorat en em roas da vad d'an oberou a zevosion ; he dad, evit kaeat outan, a glaskaz he douella gant fals plijadureziou ar bed. ●374. Goulen a reaz beza resevet er memez Urs ; klask a oue great e peb giz kaeat outan.
C. Kaeañ dirak ub. : empêcher qqn de faire qqc.
●(1907) PERS 268-269. Da lod e roe d'anaout ho stad a vuez, evit lod all e tigore an hent pa falveze d'ho c'herent kea dirazho.
- kaeatkaeat
voir kaeañ
- kaeennkaeenn
f. -où Haie de branches entrelacées.
●(1962) EGRH I 23. kaeenn f. -où, tr. « haie de branches entrelacées. »
- kaeer
- kaeiell
- kaeiñkaeiñ
voir kaeañ
- kaekalkaekal
v. intr. Piaillier.
●(1934) MAAZ 72. Dihun e hra en éned ar ou hluteu, ha kaékal e rant goah der hoah.
- kaekenn / kêkennkaekenn / kêkenn
cf. keikenn
I.
A. F. -ed
(1) Femme de mauvaise vie.
●(1867) FHB 148/349a. Ruz eo kribel eur geken.
●(1914) DFBP 102. donzelle, tr. «keken.» ●(1984) LPPN 710. (Poullaouen) Ul liboudenn, ur gekenn, tr. « une salope, une poufiasse »
(2) Belle femme coquette, aguichante.
●(c. 1900) VALLtreg 305 (351-1). Keken : eur geken (Corn[ouaille], Jaffrennou), tr. « une coquette » ●Eur geken a zo eur plac’h a ve en em ficho, ordin o zellet ouz ar miliour (Stephan, Plounévez-Moëdec). ●(1957) ADBr lxiv 4/466. (An Ospital-Kammfroud) Kêkenn : n. f., pl. –ed : jolie fille aguichante : hounnez a oa eur gêkenn, kredit ahanon, en amzer ma oa yaouank. (Appartient surtout au langage des adultes).
(3) Ur gêkenn vihan : une petite chipie.
●(2014) VALLTreghsk 305. Ur gaekenn vihan signifie « une petite chipie » à Louargat.
B. Coll. Femmes
●(1983) ABBV 226 (Lannuon/Lannion). Eno e oa kaekenn ! : eno e oa merc’hed !
II. Vagin.
●(c. 1900) VALLtreg 305 (305-9). Kaekenn (Goëlo), tr. « vagin »
- kaekenniñkaekenniñ
v. Coïter.
●(c. 1900) VALLtreg 305 (305-9). kaekenni (Goëlo), tr. « coïre »
- kaekiñkaekiñ
voir kêkiñ
- kaelkael
f./m. –où, –ioù, kaeli, kili
(1) Grille.
●(1732) GReg 81a. Barreau, espece de grille, ou de balustrade, tr. «Kaël. p. Kaëlou, Kaëlyou, Kaëly, Kily.»
●(1837) COM Ar Bleiz hag ar C’hî treût. Lârout euré d’ar Bleiz dré gâel eur porz klôz. ●(1876) TDE.BF 313a. Kael, s. f., tr. «Balustrade, barrière en bois, grille, treillis ; pl. iou.» ●438b. eur c’hael spern-gwenn.
(2) Kael-houarn : portail en fer forgé.
●(1937) DIHU 310 Ebrel 247. Ur jiboèsour kifet mat, deu gi geton, e dremen étal kael-hoarn en Izeleg.
- kaeladur
- kaelañkaelañ
voir kaelat
- kaelat / kaelañ
- kaelata
- kaeliañ
- kaelidigezh
- kaer .1kaer .1
adj.
I. Attr./Épith.
(1) Beau.
●(1331) Bo f° 299 Henri Bossec alauar mar car doe me ambezo auantur mat ha quarzr tr. « Henri Bossec dit : si Dieu le veut, moi j'aurai bonne et belle aventure » ●(14--) Jer.ms 205. Avoultr vyll rybaot lazr / Ac evel se en compsou cazr / Da guyr Impalazr hep azrec, tr. « Vil bâtard, ribaud voleur, / Sont-ce là de belles paroles / (A adresser) à un véritable empereur, sans regret ? » ●(1499) Ca 34b. Cazr. g. bel. ●(1530) Pm 230 (Mab Den). Mar cazr na quen oas a quenet tr. Herve Bihan « Aussi beau que tu étais beau de beauté.» ●(1575) M 397. Merchet cazr ha Iolis, tr. «Filles belles et jolies.» ●(1576) Cath p. 8. rac meurbet ez oa cazre ha plesant da guelet, tr. «car elle était très belle et agréable à voir.» ●13. vn barn cazre, tr. «un beau jugement.» ●(1647) Am.ms 524. Caerz out sur isquis un Adonis coant, tr. « Tu es sûrement extrêmement beau, un joli Adonis »
●(1689) GMB (1628) et autres travaux sont à délaisser ; l’exemplaire qui avait servi à Emile Ernault (GMB 1628) porte le même texte mais est une édition différente avec une mise en forme différente, dont il manque les pages de début et de fin, et donc la date précise d’édition) (Voir Dnal). R. Hemon dans GIBR propose 1680, sans doute en référence à l’exemplaire de Kerdanet (voir Kaieroù Kristen, Nnn 4, 1947, pp. 54-55).">DOctrinal 199. ha goude assemblet ganta e Religiuset ec’heure dezo ur predication caezr.
(2) Kaer ar c'haerañ =
●(1867) BUE 8. Kaer ar c'haeran e kredfomp e vo eet ann dra gan-imp.
(3) Ken kaer all : aussi bien, tout aussi bien.
●(1959) TGPB 138. ken kaer all e vijen kouezhet er mor.
(4) Komzer kaer : beau parleur, beau diseur.
●(1499) Ca 41b. Comser cazr. g. beau parleur.
●(c.1718) CHal.ms i. Disert elocant, tr. «comser cäer, beguet mat.»
(5) Taol kaer ! : qu'importe ?
●(1896) GMB 683. pet[it] Trég[uier] eun tôl kaer ou simplement tôl kaer ! qu'importe ?
(6) Kaer ha mat : beau et bon.
●(1827/29) VSA 617. evub a voa eun asortiamand car amad, tr. «Ses meubles étaient un assortiment tout aussi bel et bon.»
(7) Au superlatif antéposé.
●(1883) KNZ 68. N'euz ket kaeroc'h skouer d'ann dud a lezen, / Evid Zant Ervoan, skouer ar veleien.
II. Attr.
(1) Zo kaeroc'h / kaeroc'h zo : qui plus est.
●(1866) LZBt Gwengolo 179. pourvein a reaz d'imp zo-kaeroc'h, kemend en doa a binvikan enn gwiskamancho oter. ●(1867) LZBt Gouere 31313. hag e oamp zo-kaeroc'h e-diwall enn hon c'hujadel.
●(1919) BUBR 10/264. kaeroc'h zo, n'int ket evit gouzout pelec'h. ●(1954) VAZA 83. A zo kaeroc'h, adal an devezioù kentañ dont a ris hag a zivec'his va c'henseurted.
►par ellips.
●(1889) SFA 200. Evelato, kaer-zo, her roan d'eoc'h.
●(1923) KNOL 14. Mez kaer oa, an derchen ne dec'he ket kuit. ●(1939) KTMT 109. Kaer a zo, kalon an dud yaouank n'eo ket graet evit an dilaouenidigez. ●(1955) STBJ 130. kaer a voe, ne laoskas ket ar Waloned da gemerout e batrom.
(2) iron. Kaeroc'h c'hoazh : de mieux en mieux.
●(1902) PIGO I 88. Kaeroc'h c'hoazh ! Eun de, Arnus a lakaz en e benn bean mear en e barouz.
(3) par ellips. (météorologie) Kaer bras : beau temps.
●(1935) DIHU 284/222. Glaù e hra, èl berpet ; met ne bad ket. Hag é ta kaer bras. ●(1936) DIHU 296/28. Deit é kaer bras.
(4) En e gaerañ : dans ses plus beaux atours.
●(1880) SAB 249. an dud en o c'haerra.
●(1907) PERS 23. Oll dud ar barrez, en ho c'haëra.
(5) Facile, évident.
●(1861) BSJ 202. Dré er honzeu huannadus-cé é ma caër hanàuèt é oé brassoh glahar Jesus é quevér maleurieu Jerusalem eit ne oé é joé é huélèt er bobl doh en inourein.
(6) Kaer eo dit : tu as beau.
●(1792) BD 817. caer eo dit erguin ret eo dit nem rentan, tr. «Tu as beau discuter, tu dois te rendre.»
(7) Kaer eo gouzout : il est évident (que).
●(1922) EOVD 244. é lakér bean en dorn ar é galon ; ha mar hé santér hoah é tossal un tammig, kaer é gout nen dé ket marù.
III. Épith. (famille)
(1) Breur-kaer : beau-frère.
●(1732) GReg 87a. Beau-frere, qui a épousé nôtre sœur, tr. «Breuzr-caër. p. breuzdeur-caër. Van[netois] Brérec. breurec.»
●(1921) PGAZ 25. d'he c'hoar ha d'he breur kaer.
(2) C'hoar-gaer : belle-sœur.
●(1878) EKG II 269. da zellet ouc'h he c'hoar-gaer.
(3) Tad-kaer : beau-père.
●(c.1718) CHal.ms i. beau pere, tr. «tadec, tadeguet, tadiguet, tat caër, tadeu caër.»
●(1869) FHB 233/192b. An tad caer a chorme, a c'hrosmole.
●(1923) KNOL 218. Rankout oa d'eza, skriva d'ar roue e dad-kaer.
(4) Mamm-gaer : belle-mère.
●(1732) GReg 88b. Belle-mere, Femme de notre pere, tr. «mam[m]-gaër. p. mammou-gaër.»
●(1818) HJC 70. mam gaër Simon e oai clan bras.
►
●(1732) GReg 88b. Belle-mere, mere du mari, ou, de la femme, tr. «mam[m]-gaër.»
(5) Mab-kaer : beau-fils.
(6) Merc'h-kaer : belle-fille.
●(1732) GReg 88b. Belle-fille, fille d'un autre lit, tr. «Merc'h-caër. p. merc'hed-caër.»
►
●(1732) GReg 88b. Belle-fille, bru, tr. «Merc'h-caër. p. merc'hed-caër.»
(7) Tud-kaer : beaux-parents.
(8) Niz-kaer =
●(1906) FHAB Mae/Mezheven 280. etrezoun ha va niz kaer.
(9) Lezverc'h-kaer =
●(1939) MGGD 64. eur vaouez a-zoare da veza lezverc'h-kaer d'ezi.
IV. Adv.
A.
(1) Grand, grandement.
●(1633) Nom 131a. Hypethrum, subdiale : galerie ouuerte, & à la descouuerte : galery digor, ha digor caër.
(2) Bellement.
●(1862) JKS 2. petra dal d'e-hoc'h prezek kaer diwar-benn ann Dreindet.
(3) =
●(1824) BAM 181. Aveichou ez ê ret gourdrous, aveichou all ez ê ret coms caer.
(4) =
●(1846) BAZ 104. O veza azezet var dreujou an nor er pedas caer da gaout truez outi.
(5) Kaer am eus : j'ai beau.
●(1867) MGK 73. kaer as po rigouignat. ●139. Kaer enn deuz furguta. ●(1877) EKG I 92. Kaer am euz lavaret d'ezhan beza dinec'h. ●(1878) EKG II 46. Kaer am boa sellet (…) a gleiz hag a zeou.
●(1919) MVRO 5/1a. Kaer am eus dislontra ma daoulagad. ●(1939) MGGD 81. kaer am eus bet ober ha dizober, n'oun ket bet gouest d'e ziluzia ac'hane. ●(1942) DADO 10. ha kaer ho po lammat ha sailhat, e klevot ho kentel penn-da-benn.
►[avec un inf. en incise]
●(1870) FHB 256/376a. Ar medisinet o doa caer ober, ho nerz, ho gouiziegez ne reent mui netra.
●(1908) KMAF 1. Kaer gortoz am eus. ●(1926) FHAB Ebrel 144. kaer ober en doe, da vihana, n'hellas ket mont er gambr. ●163. ha n'helle ket e venec'h kaout frouez ebet enni, kaer hada o doa.
(6) [en incise ou en fin d'énoncé] Avoir beau.
●(1866) SEV 222. ne c'houfemp ket, kaer hor be, stourm oc'h ar pez a dle beza. ●(18--) CST viii. an hini a vale war e ziou c'har a ya pelloc'h da goueza, kaer a zo, eget an hini na fell d'ezan bale nemet a c'harrig-kamm !
●(1906) KANngalon C'hwevrer 47. hag a vezo he vestr hag he varner kaer en devezo.
B. Adv. intens.
(1) =
●(1868) KMM 3. e oe conceved ar Verc'hez dibec'h-caer.
●(1909) TOJA 6. Jani, oc'h êsa tri pe bevar dog dustu-kaer. ●(1967) BAHE 54/28. un dintin din a zo klañv-kaer en ospital.
(2) Beaucoup.
●(1907) AVKA 165. Brud a oa kaer etouez ar bobl diwar e benn.
C. Loc. adv.
(1) Dre gaer : à l'amiable, de bon gré.
●(1792) CAg 121. N'em feahint mui na drè-vil, na drè gaérr.
●(1821) SST 150. hou hastiein meme, me ne blegant dré gair. ●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 54. péhani e glasquas er gounit a guetan rah dré gaër. ●(1876) BJM 191. Guelle o mont dre gaer d'an dud-se. ●(1894) BUZmornik 125. enn eur gomz outhan dre gaer. ●225. e skandale anezhan goustadik ha dre gaer.
(2) Dre gaer : doucement.
●(1659) SCger 104a. reprendre quelqu'vn doucement d'vne faute, tr. «difazia dre gaer.»
●(1934) PONT 103. An dorn a skrive a yea dre gaerik. ●(1971) CSDC 40. Eun devez, va deut d'am zi dargaig. ●(1974) THBI 166. Augustine (...) deuva dargaig war an treujou. ●169. Ar plac'hig (..) a ia dargaig. ●177. Bale ra dargaig war plouz.
(3) Dre gaer pe dre vil : de gré ou de force, bon gré malgré.
●(1744) L'Arm 161a. De gré ou de force, tr. «Dré gaire pé dré vile.» ●177a. Bon gré mal gré, tr. «Dré gaire pé dré vile.»
●(1825) COSp 66. ne bermettou jamæs ma teint de bèn a hou laquat édan ou fuissance, na dré vil, na dré gair. ●(1838) OVD 51. ha ne vou nitra capable, na dré gaër na dré vil, d'em distroein a ou accomplissein.
●(1907) BSPD I 251. ne hounidé tra erbet arnehon na dré gaer na dré vil. ●279. el lakat de blégein ne vern penaus, dré gaer pé dré vil.
(4) Dre gaer pe dre griz =
●(1896) HIS 75. ha choñjet e oé getoñ distag en achimañt a zoh lézen Doué, dré gri pé dré gèr.
●(1906) HIVL 35. lakeit en doé én é ben en devehé dré gaer pé dré gri dizoleit er geu-se.
(5) Dre gaer ha / pe dre heg : de gré ou de force. Voir heg
●(17--) EN 539. rac dre gair, pe dre ac, nin reinquou boud peed, tr. «car de gré ou de force, il faudra que nous soyons pays.»
●(1911) BUAZperrot 260. Ar roue a glaskas, dre gaër ha dre heg, ober d’ezan dizrei var ar pez en devoa lavaret. ●(1928) TAPO 9. Hen ober a reoc’h, dre gaer pe dre heg.
(6) Ha dre gaer ha dre heg : de gré ou de force. Voir heg
●(1882) BAR 168. Caer en deuz Mahomet ha dre gaer ha dre hag clask derc’hel he dud, ne d’eo ket silaouet.
(7) Kaer pell zo : c’est ainsi.
●(1908) KMAF 49. ha kaer pell zo !
(8) Kaer war gaeroc’h : plus beaux les uns que les autres.
●(1903) MBJJ 97. Kaer war gaeroc’h ec’h int.
(9) Dre dro gaer =
●(1981) ANTR 54. Dre dro gaer, setu eun deg bennag a bôtred, war o fenn er ganol, dillad hag all. ●(1986) PTGN 39. pa zav c’hoant gantañ, eun dervez, dre dro gaer, mond beteg Roazon ha zokén beteg Pariz gand e garrad ognon.
(10) E-unan-kaer : tout seul.
●(1890) MOA 101b. Absolument seul, tr. «he unan kaer.»
V.
(1) Kaer evel an deiz : voir deiz.
(2) Kaer evel ur steredenn : voir steredenn.
(3) Kaer evel al loar : voir loar.
(4) Kaer evel al laezh : voir laezh.
(5) Kaer evel an erc'h : voir erc'h.
(6) Kaer evel an dour : voir dour.
(7) Kaer evel ur rozenn : voir rozenn.
(8) Kaer evel fourdiliz : voir fourdiliz.
(9) Kaer evel ar Baradoz : voir Baradoz.
- kaer .2kaer .2
s.
(1) (f. ou m., selon) =
●(1790) MG 100. ur béden gaër (...) hui e oair ur gaër, ha hui hé lar bamdé. ●166. Ingorto-on, me hoær, é tehait d’er fest, rac ean en dès grateit teign é rei ur gaër, hac é corollehémb hur goalh. ●(17--) VO 142. En ti-ze e zou bet ur haër ur uéh-benac.
(2) Ur c’haer a + subst. : un beau, une belle.
●(1942) DHKN 68. én ur hratat dehi (= da santez Terez) ur haer a brov aveit hé chapél a Gériadeu.
(3) Propos échangés.
●(1974) YABA 31.08. pe sord kaër e oè bet étrézé ér manér. ●14.12. Ré a gaer en doè de lared d’en dud ! Kement a gaer e zè geton eget a zeur a rod ur melin, nag e vehè bet é troein dé ha noz. ●(1980) LIMO 11 octobre. En dud e ya hag e za d’en anderù, kaer getè.
(4) Lavarout kaer : bavarder agréablement.
●(1856) GRD 160. de zevis ha de larèt caër en eil d’éguilé.
(5) Ober e gaer, e gaerig(où) ouzh ub. =
●(1921) GRSA 372. Er péh e bouiz arnomb nen dé ket hol labour-ni, met labour péhedeu hon tud e lusk obér ou haerig doh Doué ha n’er groant ket. (...) É guirioné, emé Siméon, me handerù Pier hag en eskob e hra eùé ou haerigeu a ziavéz doh Doué, met ne hrant ket aveiton er péh e hran-mé.
(6) =
●(1928) KANNgwital 311/211. ne dle diskleria nemet pep guir, pep mad, pep kaer.
(7) Ober ar c’haer ouzh ub. : traîter qqn correctement.
●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 81. ean e chomas un herradic hemb larèt gùir, èl pe vehé mouhet, ha neoah, aveit gobér er haër doh-eign, ean e zegasas d’eign mar-a-dassad thé ha bétel.
(8) Plus belle partie.
●(1633) Nom 75a. Vtriculus, farinæ venter, cretura, extra triciti : redondage : an caizr an bleut, an bleut guen.
- kaer-bezhkaer-bezh
m./f. (?) Exploit, prouesse, chose exceptionnelle (?).
●(1867) FHB 118/111a. hag eur gaerbez oa evitho caout toenn azioc'h ho fenn evithi da veza fall.
●(1921) FHAB Kerzu 317. Ne lavaront ket evel darn-all : «Deski brezoneg ? Setu aze, avat, eur c'haer-bez da ober !» ●(1927) FHAB Gouere 150a. Ar pez hon eus graet n'eo ket eur c'haer-bez, va c'hredit mat.
- kaeraatkaeraat
v.
I. V. tr. d.
A. Embellir.
●(1499) Ca 34b. g. enbelir. b. cazrhat. ●Cazrhat. b. enbellir.
●(1659) SCger 48b. embellir, tr. «caeraat.» ●(1732) GReg 331a. Embellir, parer, orner, tr. «Caëraat. pr. caëreët.»
●(1868) KMM 177. an oll vertuziou a gaeraas ene ar Verc'hez. ●(1883) MIL 151. a lakeas he boan (...) da gaeraat ha da greski ilis Lambaol. ●(1894) BUZmornik 539. kaeraat pe rapari ho iliz.
●(1908) FHAB Ebrel 98. glasvez ha bleun ous o c'haerrat. ●(1911) BUAZperrot 463. preder a gemeras da gaërat ar c'han-iliz. ●535. kaërât a reas tiez an Aotrou Doue.
B. par ext.
(1) Nettoyer.
●(1896) HIS 80. mès é léh kèrat er bed, er huéh-men, get un déluj deur, dichen e hrei en Eutru Doué éan-mem aveit reneúéein peb tra.
(2) local. (cuisine) Vider, habiller (poisson volaille).
●(1925) DIHU 163/202. (Groe) Kaerat (er pisked), tr. «nettoyer le poisson.» Dastumet de Vleimor. ●(1970) GSBG 241. (Groe) kaeraat, tr. «nettoyer, vider (en parlant de poissons et de volailles).»
C. sens fig. =
●(1909) FHAB C'hwevrer 44. huellât ha kaerât spered an den.
II. V. intr.
(1) Embellir.
●(1732) GReg 331a. Embellir, devenir plus beau, tr. «Caëraat. pr. caëreët.» ●Il ne fait que croître & embellir, tr. «Ne ra nemed caëraat, o crisqi, ha caëraat muy-oc'h-muy.»
●(1910) MBJL 136. Kaeraat a ra c'hoaz gantan ar vozaiken. ●(1933) ALBR 74. ar gwinizennoù tennet [o freuza] a skodo hag a gerao skouezus.
(2) (en plt de la mer) =
●(17--) VO 23. pe gomanças anfin en ahuél calmein hac er mor caërrad. ●(17--) TE 358. commandein d'en ahuél calmein ha d'er mor caërrad.
(3) Kaeraat ouzh ub. : faire un calin à qqn, être calin avec qqn.
●(1982) LIMO 4 juin. Nag er paotrig, a p'en em laka de gaerad doh cadig (lire : tadig) pé doh mammig.
(4) Kaeraat ouzh ub. =
●(1910) ISBR 226. Liés é huéler elsé er bobl é kâsat obérerion vat er vro hag é kaerat doh er falobérerion.
(5) (agriculture) Kaeraat e-dan ar saout : renouveler la litière sous les vaches.
●(1985) ADEM 82. (An Arradon) kàerraad edan ar saout.
III. V. impers. (météorologie) Embellir.
●(1937) DIHU 310/255. Erh e hra bepred ha ne gaera ket.
IV. V. pron. réfl. En em gaeraat.
(1) Se justifier.
●(1767) ISpour 318. mar taulet er blame ar er ré-ral éit hum gairrat. ●(1787) BI 117. hemb rescond ur guir éit hum cairrat. ●(1790) MG iv. mouguein er rebræcheu ag ou houstiance, pé eit hum gaërrad. ●79. larein e rér gueu eit hum gaërrad. ●(17--) TE 109. Balaam e assaias hum gaërrad en ur rescond ne ouïai quêt é resistai Doué doh-tou. ●(17--) VO 8. Hac assai hum gaërrad pe n'eèllér mui péhein. ●(1854) PSA I 305. ne hrei nitra, ne larou memb nitra eid hum zihuenn hag hum gaërat. ●(1855) BDE 49. eit ne glasquein quet hum gaërrad dirac me hovezour. ●(1856) VNA 197. au lieu de rendre sa cause bonne on se blouse ainsi, et on perd un procès, tr. «é léh hum gaërrat, en hum gauhér èl-cé, ha col e rér ur procæs.»
●(1903) EGBV 190. se justifier, tr. «hum gaerat.»
(2) En em gaeraat ouzh ub. =
●(1790) Ismar 188. Er garanté-ze ne zeli quet enta boud én apparance hac a zianvès eit hum gaërrad doh-t'ai.
●(1939) KOLM 68. Met é dad, deusto dehon bout en em-gaereit doh Kolmkel, e varùas èl er rouañné aral.
(3) Faire la cour.
●(1974) LIMO 04 mai. Laret e zo bet e vezè tud a rank doh um gaerat dohti. ●Um gaerat dohti, tr. «lui faisaient la cour, littéralement «faisaient le beau auprès d'elle.»
- kaeradennkaeradenn
f. –où
(1) Hommage à qqn.
●(1939) RIBA 51. chonjal e hrér ér gaeraden e zeli bout groeit dehon.
(2) (météorologie) Éclaircie, embellie.
●(1931) VALL 237b. Éclaircie, tr. «kaeradenn (après la pluie) f.» ●248a. Embellie, tr. «kaeradenn f.» ●(1976) HYZH 108/25. (Douarnenez) pa va glav a vie diaes avac'h, ranker gortoz vie deut or gaeradenn da von buan ha buan.
- kaeradur
- kaeraenn
- kaeraj
- kaerdedkaerded
f. Beauté.
●(c.1718) CHal.ms i. enjoliuement, agrémant, tr. «caërdet ajustemant brauetet.» ●(1732) GReg 87a. Beauté, proportion charmante entre les parties d'un tout, tr. «caërded.» ●206a. Un contre-jour ôte toute la beauté d'un tableau, tr. «An amc'houlou a lam e oll gaërded digand un daudenn (lire : daulenn).» ●(1744) L'Arm 28b. Beauté, tr. «Cairdaitt. m.»
●(1838) OVD 42. er gaërdæt hag er gloër ag er Baraouis. ●(1854) MMM 109. He c'haërdet sqedus. ●(1880) SAB 168. un eulvenn eus caerdet ar baradoz.
●(1908) FHAB Here 290. caërded ho labour. ●(1912) MMPM 6. Kaerded an amzer. ●(1922) EMAR 87. Kaerded eur mintinvez 'pad an amzer-nevez.
- kaerderkaerder
m. –ioù Beauté.
●(c.1500) Cb 37a. g. beaulte. b. cazrdrer. ●(1521) Cc. g. beaulte. b. cazrder.
●(1732) GReg 87a. Beauté, proportion charmante entre les parties d'un tout, tr. «Caërder.»
●(1909) NOAR iv. Nag e kare dija d'an ampoent kaerderiou e vro ! ●(1911) BUAZperrot 01. kaërder he oberou. ●(1912) MMKE 141. Kaerder, koantiri ha drantiz. ●(1941) FHAB Meurzh/Ebrel 32a. holl gaerderiou ar Baradoz.
- kaerellkaerell
f. –ed (zoologie) Belette.
I.
●(1499) Ca 34b. Cazrell. g. mustelle belete. ●g. pertuis dicelle beste. b. toull an cazrell. ●(c. 1501) Donoet 8-4. an carzel. ●(1633) Nom 33b. Mustela : bellette : caezrel. ●34a. Mustela Scythica, martes Scythica : sable : caezrel.
●(1659) SCger 14a. belette, tr. «caërel.» ●135a. caerell, tr. «belette.» ●(1732) GReg 88b. Belette, petit animal sauvage, tr. «Caërell. p. caërelled. cazrell. p. cazrelled. Van[netois] Carel. p. careled.» ●(1738) GGreg 17. cazrell, ou caërell, tr. «belette.» ●(1744) L'Arm 29a. Belette, tr. «Careell.. létt. f.»
●(1872) ROU 97b. On appelle, propic, ou coantic, ou caerell, la belette. ●(1876) TDE.BF 313a. Kaerell, s. f., tr. «Belette.»
●(1931) GUBI 19. Ur garel tret ha moén.
II. Kurius evel ur gaerell : très curieux.
●(1958) BLBR 114/5 (L) J. Seite. Houmañ, kuriuz evel eur gaerell, a esee atao gouzoud araog ar re all.