Recherche 'ku...' : 298 mots trouvés
Page 5 : de kustod-2 (201) à kuzhiad (250) :- kustod .2kustod .2
m. –où
(1) Custode, ciboire.
●(1727) HB 173. Beza custod ha Ciboar un Doue ! ●(1732) GReg 241a. Custode, Ciboire, tr. «Custod. p. custodou. Treg[or] custod. p. custodo.»
(2) Niche de statue, de saint.
●(1659) SCger 22b. chasse pour mettre vne image, tr. «vr custod.»
●(1910) MBJL 84. e teulis ple d'eur c'hustod hag a oa goullou e-touez meur a re-all.
(3) Étui pour ranger.
●(1633) Nom 157a. Theca cultellaria : la gaine ou custode à couteaux : gouin, gouchin, pe custod an countellou.
●(1659) SCger 54a. etui, tr. «custod.»
- kustodiezh
- kustum .1kustum .1
adj.
(1) Épith. Habituel.
●(1859) MMN 22. ober hor pedennou custum. ●(18--) SAQ II 244-245. lezet a gostez (…) ho labouriou kustum.
●(1905) IVLD 79. Mont a reaz d'he flas kustum. (...) ar verc'hig a deuaz d'he liou kustum.
(2) Attr. Habitué.
●(1621) Mc 85. euel maz ouch custum.
●(1732) GReg 228a. Avoir coûtume de, tr. «beza custum da.» ●483b. Habitué, tr. «Custum.»
●(1900) KAKE i. Ker kustum int da lavaret droug divar benn an Aotrou kraz-se. ●(1970) BHAF 224. Kustum a-walh e oan da labourad, eveljust, med hep kia ma horv, en eur gana.
- kustum .2kustum .2
m./f. & adv.
I. M./F.
A. (droit)
(1) Coutume.
●(1464) Cms (d’après GMB 138). Custum coutume. ●(1499) Ca 53b. g. costume. b. coustum. ●(c.1500) Cb 45b. Item institutio / is. g. ordonnance / institution du roy ou daultre seigneur. b. custum gret gant autrou. ●55a. g. coustume. b. custum.
●(1659) SCger 33b. coustume, tr. «custum.» ●(c.1718) CHal.ms i. coutume droit de seigneur, tr. «er c'hustum'.» ●(1732) GReg 228a. Coutume, droit particulier qu'on leve en plusieurs endroits aux jours de foires, d'assemblées pour l'entretien des ponts, des passages, &c., tr. «Custum. Van[netois] custum. coustum.» ●705a. Peage, impôt sur le transport des marchandises, pour l'entretien des ponts, des chemins, tr. «custum. ar c'hustum.»
►[sans art.]
●(1790) MG 151. réd-è payein custum.
(2) Sevel ar c'hustum : lever la coutume.
●(1732) GReg 228a-b. Lever la coûtume, tr. «Sevel ar gustum. sevel ar c'hustum.»
(3) Kustum Breizh : coûtume de Bretagne.
●(1732) GReg 228b. Coûtume de Bretagne, droit municipal, ou, coûtumier redigé par écrit, tr. «coustum Breiz.»
(4) Droit municipal de marché (?).
●(1732) GReg 228b. Coûtume de Bretagne, droit municipal, ou, coûtumier redigé par écrit, tr. «coustum Breiz.»
●(1847) FVR 220. Ar c’hustum a oa eur gwir pehini a zavet er marc’hajou, evel hirio gwennek ar zac’h.
(5) Usage.
●(1847) FVR 220. Ann deogou, a oa eur gwir da gemer ann dekved, an daouzekved, ann driouec’hved euz a frouez ann douar, pe muioc’h, pe nebeutoc’h, hervez kustum pep parrez.
B.
(1) Coutume, habitude, mœurs.
●(14--) Jer.ms 115. Lau custum am deseu euhy, tr. «C'est une mauvaise coutume, à mon avis.» ●(c.1500) Cb 55a. g. coustume / meurs. b. custum.
●(1732) GReg 228a. Coutume, train de vie, qui enfin forme, l'habitude, tr. «Custum. p. custumou. Van[netois] custum. p. custumëu. coustum. p. ëu.» ●Selon la coûtume, tr. «Hervez ar c'hustum.» ●228b. Une fois n'est pas coûtume, tr. «Ur veaich ne de qet custum.»
●(1821) SST 240. ér goustume de govessat peb eizh dé. ●(1834) SIM 113. Ur c'hustum eo hac en deus bepret lec'h er vrô-mâ. ●(1846) BAZ 567. hac e viras ar c'hustum-ze adalec he iaouanctis betec ar maro. ●(1861) BSJ 198. revé er gustum ag er vro.
(2) Kaout kustum da : avoir l'habitude de.
●(1732) GReg 228a. Avoir coûtume de, tr. «Cahout custum da.»
●(1857) HTB 81. Sant Bernard en difoa kustum da lavaret aliez dean he unan e pad an de : (…).
II. Loc. adv.
(1) E-giz, evel kustum : comme de coutume.
●(1880) SAB 134. cals tud var e lerc'h evel custum.
●(1907) PERS 91. An Aot. Person a oa er c'hœur, evel kustum. ●(1909) KTLR 57. Eur vintinvez, e kutuille, adarre, e giz kustum. ●(1932) BSTR 208. En devez varlerc'h, e savis da bemp heur evel kustum.
(2) Evel ar c'hustum : comme de coutume.
●(1891) MAA 151. Glaoda a yeaz evel ar c'hustum var-dro nav-eur da zerra dor an Iliz.
●(1905) KANngalon Ebrel 379. goude beza evet evel ar c'huztum. ●(1907) KANngalon Gouere 454. Eun nozvez, evel ar c'hustum, edo o pedi euz he oll galoun. ●(1921) PGAZ 37. Fanch Ti-Don a ioa, evel ar c'huztumm, var he buch var an daol.
(3) Eget (ar) c'hustum : que de coutume.
●(1868) FHB 171/119a. tristoc'h evit ar c'hustum.
●(1939) KLDZgwal 36. Met e pe lec'h emañ an hini ha na garg ket muioc'hik eget kustum pa en em gav war ar bern ?
(4) Diouzh kustum =
●(1905) IVLD 142. eun dra ebken a oe dishenvel dioc'h kustum.
(5) Dre gustum : habituellement.
●(c.1500) Cb 55a. acoustumement. b. dre custum.
●(1908) PIGO II 32. Ar merc'hed a ve kavet breman, dre gustum, en abarde 'barz ar pardoniou.
- kustumañkustumañ
voir kustumiñ
- kustumañskustumañs
f. –où Habitude.
●(1903) MBJJ 293. kustumans ar vro. Eur gustumans vad. ●(1908) PIGO II 46. koulskoude eman da gustumans dont, eur wech ar bla, d'an ebatou. ●(1924) LZBt Mezheven 10. skuban ar c'hustumansou ar muan zakr. ●(1933) MMPA 16. evel m'he devoa ar gustumans. ●(1969) BAHE 62/14. n'am eus ket dilezet tre c'hoazh ar gustumañs-se !
- kustumantoùkustumantoù
plur. Habitudes.
●(1909) FHAB Gwengolo 271. da gaout mez (...) eus o c'hustumanchou. ●(1912) BUAZpermoal 841. dilezel o c'hustumanchou fall.
- kustumerkustumer
m. –ion Celui qui lève la coutume.
●(1732) GReg 228b. Coutumier, celui qui leve la coûtume aux foires, aux assemblées, &c., tr. «Custumer. p. custuméryen. Van[netois] custumour. coustumour. pp. yon, yan.» ●705a. Peager, fermier de peage, tr. «Custumer. ar c'hustumer. van[netois] custumour. p. yon, yan.»
- kustumet
- kustumiñ / kustumañkustumiñ / kustumañ
v.
I. V. intr.
(1) S'habituer, s'accoutumer.
●(1499) Ca 53a. Custumiff. g. accostumer.
●(1907) PERS 163. kustumi a rankan, emezhan, da glevet trouz.
(2) [empl. devant un v.] Avoir l'habitude de.
●(1576) Cath p. 26. homan eo Cathell peheny a custumes en amser tremenet da aznauoult, tr. «Celle-ci est Catherine, que tu avais coutume, au temps passé, de connaître.»
●(1727) IN II (avis) iii. evel ma custumont côms e general.
●(1904) KANngalon Du 247. eur maread, a lavarfot, a gustum enebi beteg ann heur diveza. ●(1909) KTLR 68. an alvokadet a gustume distaga kalz bomou latin. ●(1982) MABL II 79. (Lesneven) hennezh a gustum labourat diwezhat.
(3) Kustumiñ ouzh + v. : s'habituer à.
●(1902) PIGO I 40. Me gustumo ive evelte deuz gwelet anean. ●(1957) AMAH 155. Ha neuze, ha neuze, dont a reer da gustumiñ ouzh kement tra er bed-mañ.
II. V. tr. d. Accoutumer.
●(1910) MBJL 116. kustumi 'nê da zistagan ervat komzo ar pedenno.
III. V. pron. réfl. En em gustumiñ : s'accoutumer.
●(c.1500) Cb [armaff]. g. commancier a armer en cheualerie. b. dezrou en em armaff e marhecyez / enem custumaff a bresel.
- kut-kutkut-kut
s. C’hoari kut-kut : jouer à cache-cache.
●(1906) DIHU 7/129. (Hoari) kut-kut – (jouer à) cache-cache. ●(1919) DBFV.Sup 44b. kut-kut, kuh-kuh logoden, kuh-kea, tr. « cache-cache. »
- kutezkutez
adj., f. & interj.
I. Épith. (en plt d'un endroit)
(1) Bro gutez, toull kutez : trou, bled perdu.
●(1907) DRSP 55. Kaout a raï e varo er c'hoz toull kutez-ze. ●(1922) BUBR 18/205. ma choman en toull-gutez-man. ●(1923) FHAB 1922 – légérs changements de langue – Pièce inspirée de Molière, M. de Pourceaugnac)">AAKL 35. Na pebez bro gutez ! ●(1931) VALL 75a. Bouge, logement malpropre, tr. «toull-kutez m. fam.» ●(1936) CDFi 1er fevrier. en toull-gutez-se.
(2) Ti gutez : taudis.
●(1931) VALL 729a. Taudis, tr. «ti-gutez L[éon].»
II. F. [terme qui renforce les adv. interrog.] Petra ar gutez ? : que diable ?
●(1926) FHAB Eost 319. petra ar gutez zo erru aze ? ●(1945) DWCZ 54. Met petra 'r gutez eo an tamm yod-man ?
III. Loc. interj. Mil gutez !
●(1905) ALLO 45. Mil gutez, eat hoc'h en henchou ! ●48. Ah ! mil gutez, / Daoust hag e tizrofe hennez ? ●(1909) KTLR 24. Assa ! mil gutez ! a lavare, petra 'zo ? ●(1910) MAKE 30. «Hep ! pep ! pep ! emezi, lezit an traou-ze aman, mil gutez ! ●(1923) FHAB 1922 – légérs changements de langue – Pièce inspirée de Molière, M. de Pourceaugnac)">AAKL 21. Petra 'glaskit war va zro-me, mil gutez ! ●(1939) KLDZgwal 39. Sistr ac'han, avat, n'ho po ket ken, pe n'eo ket Katell ar Briz va hano, mil gutez !
- kutuilh .1kutuilh .1
m. Cueillette.
●(1732) GReg 239a. Cueillette de quelque chose que ce soit, où on ne laisse rien de reste, tr. «Cutuilh.»
- kutuilh .2kutuilh .2
voir kutuilhañ
- kutuilhad
- kutuilhadegkutuilhadeg
f. -où Cueillette, ramassage.
●(1962) EGRH I 49. kutuilhadeg f. -où, tr. « cueillette, ramassage. »
- kutuilhadenn
- kutuilhadur
- kutuilhañ / kutuilhat / kutuilhkutuilhañ / kutuilhat / kutuilh
v.
I. V. tr. d.
A. Cueillir, récolter.
●(1464) Cms (d’après GMB 138). Cuntuyll, cueillir. ●(1499) Ca 53a. Cuntuill. g. cuyllir. ●(c.1500) Cb 54b. Cutuyll. ga. cuyllir.
●(1659) SCger 35b. cueillir, tr. «cutuill.» ●(1732) GReg 239a. Cueillir, tr. «Cutuïlha. cutuïlh. pr. cutuilhet.»
●(1906-1907) EVENnot 11. (Priel) Ho c'hoar a zo oet da gutuillat kol, tr. «ramasser, cueillir.» ●(1924) BILZbubr 39/865. darn (…) a guntuilhe hag a zebre spezard, kastrilhez da c'hortoz ar per. ●(1955) STBJ 125. Aho e oa ar rezin hag a bep tu, dindan an heol skedus ha laouen, tud vras ha bugale o c'huituilhe.
B. par ext.
(1) Ramasser, recueillir.
●(1895) GMB 138. dial[ecte] de Batz kuidel recueillir (du sel).
(2) Kutuilhañ gwez : cueillir les fruits des arbres.
●(1910) MBJL 190. an doare da sevel saout ha da gutuilhat ar gwe avalo.
C. sens fig. Recueillir (de la gloire, etc.).
●(1923) FHAB C'hwevrer 55. Ar re-man holl a gutuilhas gloar hag enor dre o zôliou kaer.
►[empl. comme subst.]
●(1872) FHB 394/229a. nag ar c'huituilla brao a vije bet great d'ar Prusianed.
II. V. pron. réci. En em gutuilh : (?) se pouiller (?).
●(1867) MGK 37. P'ho devoe enn em gutuillet, / Rebechet, iouet, rendalet / Ha beb eil en em damallet.
- kutuilhatkutuilhat
voir kutuilhañ
- kutuilhenn
- kutuilherkutuilher
m. –ion
(1) Cueilleur, récoltant.
●(1732) GReg 239a. Cueilleur, celui qui cueille, tr. «cutuilher. p. yen.»
●(1914) DFBP 73a. cueilleur, tr. «Kutuilher.» ●(1955) STBJ 125. e hije ar guituilherien o zokeier.
(2) sens fig. Collecteur.
●(1938) GWAL 110-111/47. Hersart de la Villemarqué, kutuilher kanaouennou koz ar Vrezoned.
- kutuilherezkutuilherez
f. –ed
(1) Cueilleuse.
(2) sens fig. Collectrice.
●(1945) KKRS I 65. kutuilherez gwerziou ha soniou brezonek.
- kutuilherezhkutuilherezh
m. Action de cueillir, de recueillir.
●(1962) EGRH I 49. kutuilherezh m., tr. « action de cueillir, de recueillir. »
- kutuilhetkutuilhet
adj. Cueilli.
●(c.1500) Cb 54b. g. cuilly. b. cutuyllet.
●(1864) SMM 108. e creis ar fleur-se cutuillet. ●(1868) FHB 191/280b. An avalou cutuillet a dle beza laket en disc'hlao.
●(1907) MVET 130. ar rezin kutuilhet. ●(1922) FHAB C'hwevrer 53. an hini n'en deus na kar na loan a rank keinata ar sivi kutuilhet...
- kutuilhidigezhkutuilhidigezh
f. Action de cueillir, de recueillir.
●(1962) EGRH I 49. kutuilhidigezh f., tr. « action de cueillir, de recueillir. »
- kuzh .1kuzh .1
voir kuzhat
- kuzh .2kuzh .2
m., adv. & prép. –ioù, –où
I. M.
(1) Cachette.
●(1499) Ca 53b. g. celement. b. cuz.
●(1732) GReg 128a. Cache, une cache, tr. «Cuz. p. cuzyou. Van[netois] Cuh. p. cuheü.» ●(17--) FG II 18. Eus va c'hus e velis an oll moumouneres a rejoc'h.
●(1847) FVR 289. daou labourer all a zo paket enn eur c'huz. ●(1877) EKG I 42. Ar manac'h a ieaz enn he guz. ●214. kredi a ran e vank d'ezhan meur a dra enn he guz. ●(1889) SFA 221. el leac'h ma rea ar bleiz he guz. ●(18--) KTB.ms 14 p 52. kuzo leun a aour hag a berlez.
●(1902) PIGO I 142. an alar ar zizoloas ar c'huz. ●(1921) GRSA 296. Kaer en des klask, ne gav kuh erbet.
(2) par méton. Réserve, provision.
●(1879) ERNsup 160. kûch, réserve, provision : ari 'm eus dèbet ma c'hûch, j'ai à peu près fini ma réserve (de pommes), petit Trég[uier].
(3) =
●(1879) ERNsup 160. kûch, action de garder, petit Trég[uier].
(4) =
●(1879) ERNsup 160. kûch, ce que l'on garde, petit Trég[uier].
(5) Avaloù kuzh : pommes de garde.
●(1879) ERNsup 160. avalo kûch, des pommes de garde, petit Trég[uier].
II. [en locution]
(1) Klask kuzh : chercher un endroit pour se cacher.
●(1878) EKG II 59. da glask kuz etouez al lann.
●(1927) FHAB Meurzh 50a-b. Divezatoc'h e rank mont pell eus ar vourc'h da glask kuz.
(2) Kavout kuzh : trouver une planque.
●(1878) EKG II 185. kerkouls ha mar gouie kaout kuz d'ar a zistroe euz a Vro-Zaoz d'ho bro.
(3) Reiñ kuzh : cacher (qqn).
●(1878) EKG II 226. difennet d'an oll rei kuz ha golo d'ezho.
(4) Mont da guzh : se coucher (en plt du soleil).
●(1849) LLB 557. [en heol] Hag a pen da de guh.
●(1908) PIGO II 172. An heol oa et da guz.
III. Adv.
A.
(1) E-kuzh : en cachette.
●(1846) BAZ 17. ar c'hrouadur a zisclerias deza, e kuz, ar c'hoant en doa da servicha Doue.
(2) Chom e-kuzh : rester caché.
●(1878) EKG II 6. Me a jomo e kuz aman hag ahount.
B. Loc. adv.
(1) Dindan guzh : en cachette, clandestiment, dans la clandestinité.
●(1868) KMM 146. pa edo ministret Jesus-Christ dindan guz.
●(1906) KANngalon Genver 5. ma ne rankont ket dioc'htu mont dindan guz. ●(1906) KANngalon C'hwevrer 35. kalz euz he genvreudeur beleien a iea dindan guz. ●(1906) KANNgwital 40/319-320. Tud hag en em zastum dindan guz evit ober brezel d'ar relijion. ●(1921) PGAZ 47. Epad m'edont dindan guz. ●(1929) FHAB C'hwevrer 75. hag e rankas beva, dindan guz, en e barrez. ●463. chomet, dindan guz, e Breiz. ●(1938) FHAB Genver 5. hag ar re all a ranke chom dindan guz.
(2) A-zindan-guzh : clandestinement.
●(1877) EKG I 35. pe gemeret an tec'h, pe mont azindan guz. ●46. red eo d'ehoc'h chomm azindan guz. ●85. D'ho diouall oa chommet ive, evel enn hor bro-ni, azindan guz, beleien ha n'o doa ket aoun rag ar maro. ●(1878) EKG II 169. chom a c'hellaz a-zindan guz.
●(1915) HBPR 220. Hag ar veleien a rankas, a nevez, mond a zindan guz.
(3) Diwar guzh : secrètement.
●(1893) IAI 196. sila bilim divar guz e kalonigou tener an aotrouned bian.
(4) Etre kuzh ha muz = e kuzulik.
●(1980) VLTH 71. Sell 'ta, emezañ, etre kuzh ha muz, ken diasur-se eo eta hentoù Breizh ? ●82. Eus ar c'hentañ, va niz ! eme Rieg etre kuzh ha muz da Raoul.
(5) Dre guzh : clandestinement, en cachette.
●(1792) HS 110. Unn noss, dré güh, David e zass.
●(1878) EKG II 59-60 mont a reaz dre guz d'an Atil-Vraz.
●(1906) FHAB Gwengolo/Here 351. pe'n em zestument dre guz evit antella ho aferiou. ●(1907) PERS 20. d'an oferen lavaret dre guz. ●(1913) AVIE 337. un disipl e oé de Jézus, mes dré guh.
IV. Prép.
A. E-kuzh : en cachette.
●(1659) SCger 18b. en cachette, tr. «e cuz.» ●(1732) GReg 128b. En cachette, tr. «E-cuz. Van[netois] é-cuh.»
B. Loc. prép.
(1) E-kuzh da : en cachette de.
●(c.1718) CHal.ms i. en cachette a L'Insçu de Ian, tr. «é cuh de Iahan.»
►[form. conju. 1]
S1 e-kuzh din
●(c.1718) CHal.ms i. [en cachette] de moi, tr. «e cuh din.»
S2 e-kuzh dit
●(c.1718) CHal.ms i. [en cachette] de toy, tr. «e cuh dit.»
S3m e-kuzh dezhañ
●(c.1718) CHal.ms i. [en cachette] de lui, tr. «e cuh dehou.»
●(1911) BUAZperrot 306. o labourat e kuz d'ezan.
S3f e-kuzh dezhi
●(c.1718) CHal.ms i. [en cachette] d'elle, tr. «e cuh dehi.»
P1 e-kuzh dimp
P2 e-kuzh deoc'h
●(c.1718) CHal.ms i. [en cachette] de uous, tr. «e cuh dech.»
●(1849) LLBg vi 50-51. Hou mab e hias un dé, é kuh d'oh, de gleuet / En doktored ag el lezen.
P3 e-kuzh dezho
●(c.1718) CHal.ms i. [en cachette] d'eus, tr. «e cuh dehé.»
(2) Dre-guzh ouzh : en cachette de.
●(c.1718) CHal.ms i. en cachette a L'Insçu de Ian, tr. «dre guh doh Iahan.»
►[form. conju. 2]
S1 dre-guzh ouzhin
●(c.1718) CHal.ms i. [en cachette] de moi, tr. «dre guh dohin.»
S2 dre-guzh ouzhit
S3m dre-guzh outañ
●(c.1718) CHal.ms i. [en cachette] de lui, tr. «dré guh doh tou.»
S3f dre-guzh outi
●(c.1718) CHal.ms i. [en cachette] d'elle, tr. «dre guh doh ti.»
P1 dre-guzh ouzhimp
●(c.1718) CHal.ms i. [en cachette] de nous, tr. «dre guh dohimp.»
P2 dre-guzh ouzhoc'h
●(c.1718) CHal.ms i. [en cachette] de uous, tr. «dre guh doh ech.»
P3 dre-guzh outo
●(c.1718) CHal.ms i. [en cachette] d'eus, tr. «dré guh dohté.»
V. Mont da gêrguzh : voir Kêr-.
- kuzh .3kuzh .3
adj.
I. Attr./Épith.
(1) Caché.
●(1849) LLB 758. estig kuh.
(2) (en plt de paroles) Secret.
●(1612) Cnf 59b. an pechedou cleuet en confession sacramental so gourchemenet gant an Autrou Doué da vezaff dalchet bepred cuz.
(3) (en plt de qqc.) Secret.
●(1925) FHAB Ebrel 154. Tec'het e oa (…) dre eun nor guz.
(4) Godell guzh : poche intérieure.
●(1924) BILZbubr 41/944. E gorn, klenket gantan en godell guz e borpant.
II. Adv.
(1) Secrètement.
●(1927) LZBt Genver 12. Netra na c'hoantaer kuz.
(2) Ez kuzh : secrètement.
●(c.1500) Cb 55b. g. occultement. b. ez cuz. ●(1612) Cnf 19b. an heny ho lazr hac ho dirob ez cuz hac ez secret.
- kuzh .4kuzh .4
voir kuzh-kuzh
- kuzh-an-daolkuzh-an-daol
voir kuzh-taol
- kuzh-gwelekuzh-gwele
m. (architecture) Creux à l'intérieur d'un mur de la maison où s'encastre l'arrière du lit-clos.
●(1982) TIEZ I 74. Le kuz-gwele est un autre aménagment dans la maçonnerie. Ses dimensions font environ 2 mètres de hauteur sur 1,80 mètre de large et 20 centimètres de profondeur. Le linteau est fait d'un madrier. Comme son nom l'indique, le kuz-gwele (en français cache-lit) abrite la partie arrière du lit-clos qui s'encastre ainsi dans la maçonnerie. Le kuz-gwele se rencontre dans la partie orientale du Haut-Léon.
- kuzh-ha-muz
- kuzh-heolkuzh-heol
m.
I.
A. (astronomie) Coucher du soleil.
●(1659) SCger 140a. cuz heaul, tr. «soleil couchant.» ●(1732) GReg 219b. Le coucher du soleil, tr. «Ar c'huz-héaul.» ●A soleil couché, ou environ soleil couchant, tr. «Goude cuz-héaul.»
●(1849) LLB 547. é hortoz kuh heol. ●(1860) BAL 80. eb cuz eol na pardaez ! ●168. var ar pardaez etro cuz eol. ●(1875) FHB 519/395a. sao ha cuz-heol, sao ha cuz-loar. ●(1879) ERNsup 160. kuchaol, coucher du soleil, petit Trég[uier] ; kuchaul, Go[ello], kus-(h)eol, grand Trég[uier]. ●(1887) LZBg 45et blezad-3e lodenn 130. Un nôz, arlerh cuh-héaul.
●(1901) LZBg 59 blezad-2l lodenn 120. Hag er labour e bad ag er saù-hiaul betag er huh-hiaul.
B. (géographie)
(1) Couchant, ouest, occident.
●(1659) SCger 85a. Occident, tr. «cuz heaul.» ●(1710) IN I 401. pe èn a yelo varzu cuz-heaul, pe èn a yelo varzu sao-heaul. ●(1727) HB 427. A-dal sao-heaul en oriant / Bete cuz-heaul en occident. ●(1732) GReg 218b. Le couchant, l'occident, tr. «Ar c'huz-héaul. bro ar c'huz-héaul.» ●(1744) L'Arm 216b. Du levant au couchant, tr. «Ag er sau-hiaule béd er huh-hiaule.»
●(1893) IAI 88. ar reuziou skrijus a guezas var broyou ar C'hus-eol.
(2) Er c'huzh-heol da : à l'ouest de, au couchant de (extérieur).
●(1907) FHAB Gouere 136. er c'huz-heol da Lannion.
●(1962) EGRH I 49. kuzh-heol m., tr. « occident, ouest. »
(3) Er c'huzh-heol a : à l'ouest de (intérieur).
●(1907) FHAB Here 233. Er C'hanada c'hoas, er c'huz-eol anezhi.
II. fam.
(1) Paotred-ar-c'huzh-heol : gendarmes.
●(1909) FHAB Ebrel 124. hag e reot, sûr avoalc'h, anaoudegez gant paotret ar C'huz-Heol (an archerien).
(2) Koumanant ar c'huzh-heol : (?) prison (?).
●(1996) GRVE 40. Petra ? gand an tagnouz a zo o chom en komanant ar Huz-heol ?
III. sens fig. Kuzh-heol ar vuhez : soir de la vie.
●(1924) BILZbubr 38/845. Na da guz-heol e vuhe, piou na gar, a-rôk mont da gousket, lezel ar c'houn da vleina e spered a-us e zevejou evurus ?
- kuzh-keakuzh-kea
s. (jeu) Cache-cache.
●(1919) DBFV.Sup 44b. kut-kut, kuh-kuh logoden, kuh-kea, tr. « cache-cache. »
- kuzh-kuzh / kuzhkuzh-kuzh / kuzh
(1) C’hoari kuzh-kuzh : jouer à cache-cache.
●(1934) BRUS 300. Jouer à cache-cache, tr. «hoari kuh-kuh.»
(2) Kuzh-kuzh/Kuzh logodenn : cache-cache.
●(1919) DBFV.Sup 44b. kut-kut, kuh-kuh logoden, kuh-kea, tr. « cache-cache. » ●51b. hoari kuh logoden (Pontivy), tr. « jouer à cache-cache. » ●(1982) LIMO 24 août. Kuh-kuh logodenn, tr. «le jeu de cache-cache, litt. cache-cache la souris.»
- kuzh-loar
- kuzh-noz
- kuzh-staotkuzh-staot
m. Endroit, niche où on mettait le vase de nuit.
●(1988) TIEZ II 103. Quelques aménagements existent également dans le mur pignon portant la cheminée de la cuisine : des niches y sont parfois disposées, en particulier le kuz-stot, le cache-pisse, à la tête du lit installé dans l'angle du pignon et du mur arrière. Le nom indique la destination : on y dépose le vase de nuit.
- kuzh-taol / kuzh-an-daolkuzh-taol / kuzh-an-daol
m. (architecture) Avancée de la maison traditionnelle.
●(1922) EMAR 78. E kuz an daol, a-hed eur bank. ●(1931) VALL 723a. recoin pour la table, tr. «kuz an daol.» ●(1982) TIEZ I 58. En breton, ces maisons sont appelées, le plus fréquemment : avañs-taol, apotis-taol (ou posti ou postis-taol suivant les informateurs), apoteiz, kuz-taol, parfois également avañs-ti, avañsamant-taol ou encore plas-taol. (..) le kuz-taol est l'appellation utilisée entre la rivière de Morlaix et la Penzé, au canton de Taulé, exception faite de Guiclan. A Pleyber-Christ, zone intermédiaire, on appelle apoteiz l'ensemble de l'avancée vue de l'extérieur, mais kuz-taol, à l'intérieur, la place réservée pour la table. ●(1988) TIEZ II 38-39. Le mot kuz-tol (ou encore kouch-tol) veut dire cache-table. ●(2002) MVAHU 19. (An Uhelgoad) Le festin se déroulait dans le «kuz taol» de la vieille maison.
- kuzhad
- kuzhadennkuzhadenn
f. -où Cachette.
●(1974) TDBP III 206. Ma am-oa kavet ur guzadenn bér en ur c’hleuz, tr. « j’avais trouvé une cachette de poires dans un talus »
- kuzhadur
- kuzhañkuzhañ
voir kuzhat
- kuzhat / kuzhañ / kuzhiñ / kuzhet / kuzhkuzhat / kuzhañ / kuzhiñ / kuzhet / kuzh
v.
I. V. tr. d.
(1) Cacher.
●(1499) Ca 53b. Cuzaff. g. mucier cachier. ●(c.1500) Cb 23a. g. cest baston en qui est musce espee. b. baz da cuzet clezeff. ●55a-b. gal. celer. b. cuzaff. ●(1575) M 1931. Neuse teffalien, ne cuzo nep heny, tr. «Alors les ténèbres ne cacheront personne.» ●(1612) Cnf 42a. eguit cuzet vn defaut bennac ves à natur. ●49a. pa cuzont an actayou.
●(1659) SCger 18b. caher (sic), tr. «cuza, cuzet.» ●(1732) GReg 128a. Cacher, tr. «Cuzet. cuza. ppr. cuzet. Van[netois] Cuheiñ. pr. cuhet.»
●(1849) LLB 1379. Aveid kuhein é veh.
(2) Nier.
●(1659) SCger 83b. nier, tr. «cuzet.»
(3) Kuzhat udb. diouzh ub. : cacher qqc. à qqn.
●(1964) ABRO 81. a-dreñv an tevenn o c'huzhe diouzhin.
(4) Kuzhat udb. diouzh ub. : dissimuler qqc. à qqn.
●(1925) BUAZmadeg 74. rak kuzat a rea ouz an holl, ar burzud en doa great an Oll-C'halloudeg en he c'henver.
II. V. tr. i. Kuzhat war ub. : dissimuler qqn.
●(1936) PRBD 100. o kuzat war an torfetourien.
►sens fig.
●(1962) GERV 111. kuzat war e vuanegez.
III. V. intr.
(1) Kuzhat ouzh ub. = chom en disgwel.
●(1894) BUZmornik 290. Ar Zant a c'hellaz kuzat outho [ar baianed] eur pennad.
(2) Kuzhat diouzh udb. =
●(1992) HYZH 189/57. (Treboull) Pa vie deuet an hañv aze, vie deuet miz Mae, garen ket mont d'ar skol ha omap teir pe beder aze ha viemp o kuzhiñ deus ar skol. (…) marteze oan bet teir sizhun o kuzhiñ deus ar skol.
(3) Kuzhat e-raok ub. : se cacher de qqn.
●(1896) HIS 47. rekis e oé bet d'er roué kuhein é raug é vab dinatur.
(4) (plt du soleil) Mont da guzh : se coucher.
●(1908) PIGO II 172. An heol a oa et da gu.
►
●(1962) EGRH I 49. kuzhat v., tr. « se coucher (soleil). »
IV. V. pron. réfl. En em guzhat.
(1) Se cacher.
●(1575) M 1928. caffout muz, ouz luz de em cuzet, tr. «trouver une retraite pour se cacher devant le danger.»
●(1847) FVR 93. en em guza evit tec'hel rak ar prizoun hag ar maro. ●(1852) MML 120. ec'h eas da en em guan en eur c'horn deus an Ilis.
(2) En em guzhat ouzh ub. : se cacher de qqn.
●(1861) BSJ 263. mæs ar er memb momand Jesus hum guhas doh-t-hai.
V. Kuzhat ar pod : voir pod.
- kuzherkuzher
m. –ion Homme qui cache qqn pour qu'on ne le trouve pas.
●(1915) HBPR 163. Ho daou ar c'huzer hag an hini en em guze.
- kuzherez
- kuzhet .1kuzhet .1
voir kuzhat
- kuzhet .2kuzhet .2
adj.
(1) Caché, secret.
●(1499) Ca 53b. g. mucie. b. cuzet.
●(1838) OVD 203. un orgueil cuhettoh. ●(1878) EKG II 311. chomet kuzet er vro. ●(1880) SAB 123. an traou cuzeta.
●(1909) FHAB Ebrel 101. studia natur cuzet an traou. ●(1913) KANNgwital 123/243. an traou kuzetta. ●(1913) KANNgwital 125/262. pec'hed kuzet, pec'hed pardounet. ●(1921) GRSA 239. en treu kuhetan. ●(1938) DIHU 321/40. braùité kuhetoh hoah.
(2) Difficile à trouver.
●(1913) AVIE 273. él léh kuhetan ag en ti.
II. (en plt de qqn)
(1) Dissimulé.
●(c.1718) CHal.ms i. Dissimulateur, tr. «un deen cuhet coachet.» ●(1732) GReg 128a. Caché, couvert. (Parlant d'un homme.), tr. «Cuzet. (…) tud cuzet.»
●(1869) FHB 223/108a. eur plac'h kuzet, eur plac'h disumul.
(2) Attr. Bezañ kuzhet : se taire.
●(1902) PIGO I 86. Bez ato kuzet ouz eun den meo, / Rag ar pez a oar, an holl hen gouveo.
(3) = goloet.
●(1913) AVIE 236. konzeu kuhet e oent aveit hé ha ne gonprenent ket er péh e oé laret dehé.
- kuzhiadkuzhiad
m. –où Provision de choses cachées.
●(1499) Ca 54a. Cuzyat aualou vide in aual.
●(1659) SCger 18a. vne cache, tr. «cuziat.» ●140a. cuziat, tr. «vne cache.» ●(1732) GReg 128a. Cache, une cache, tr. «cuzyad. p. cuzyadou. Van[netois] cuëhyad. p. eü.»
●(1879) ERNsup 160. oberr hi gujat, faire sa provision, petit Trég[uier], Go[ello].
●(1907) VBFV.bf 44b. kuhiad, tr. «choses mises à part, en réserve.»