Recherche 'g...' : 4478 mots trouvés
Page 35 : de gouerian (1701) à gouezkerc_h (1750) :- goueriañgoueriañ
v. tr. d. (agriculture) Creuser des rigoles d'irrigation dans une prairie.
●(1877) FHB (3e série) 4/30b. eat mintin da c'houeria e brad.
●(1985) AMRZ 175. Al labour-ze a oa anvet : «goueria ar foenneier».
►absol.
●(1985) AMRZ 175. Evid goueria e ranked kaoud eun trañch, eun heskenn-brad hag eul linenn.
- gouermagn
- gouerousgouerous
adj.
(1) (en plt d'un enfant) Pleurnicheur.
●(1906-1907) EVENnot 22. (Priel) Ar plac'hed man zo gwèrouz ta ma Doue, tr. «geignard, grognon.» ●(1906-1907) EVENnot 22. (Tredarzeg) Bugale gwèrouz zo aman, tr. «geignard, grognon.» ●(1969) BAHE 62/40. ur c'halvar evidon chom hep bale, d'an oad ma kar kement ar bugel fiñval. Gouerous an tamm ac'hanon.
(2) (en plt d'un adulte) Grincheux.
●(1961) BRUD 14-15/82. tud a feson, na tost, na gouerouz. ●ibid. Gouerouz = grignouz.
- gouerouz
- gouerouzalgouerouzal
voir gouerouzat
- gouerouzat / gouerouzal / gouerouziñgouerouzat / gouerouzal / gouerouziñ
v. intr.
I. (en plt d'un enfant) Pleurnicher, pinouser, geindre.
●(1857) HTB 3. Pa diskare he vestri ar c'hoarielajou-ze, e wele, e werouze hag e chourdrouze (lire : c'hourdrouze), tr. MNOTes 217 «il pleuroit, il se dépitoit, il menaçoit.»
●(1906-1907) EVENnot 22. (Pleuveur-Gaoter) Pad an amzer e ve e wèrouzat, tr. «geindre, grogner.» ●(1906-1907) EVENnot 22. (Priel) Gwerouzet awalc'h evelse, tr. «geindre.» ●(1914) MNOTes 217. On dit en h[aut] T[régorois] c'houerouzal, grogner, être de mauvaise humeur.» ●(1935) BREI 434/3b. epad ma werouze, da gaout bronn, eun nebeut bugaligou. ●(1967) BAHE 52/49. ar re vihanañ a ouerouze gant ar c'hoant kousket. ●(1969) BAHE 62/12. Ur fromadenn am boa bet ken ma oan kroget da ouelañ : «Petra he deus homañ da werouziñ adarre eme mamm. Riv ac'h eus ?»
II. (en plt d'un adulte)
(1) Se plaindre.
●(1968) LOLE 119. ur bern tud laosk (…) n'ouzont nemed gouerouzad, gouela pe daeri gant malloziou. ●133. gouerouzat, gouerouzal (T.) klemmichad, sinal.
(2) Grommeler.
●(1955) VBRU 5. Va zad 'vat a grogas da c'houerouzat : «Nom de va ene ! emezañ, ha daoust ha piv eo ar baborez-se ? (…)
- gouerouzezgouerouzez
f. –ed Petite fille pleurnicharde, pleurnicheuse.
●(1975) BAHE 87/8. M'emañ ar werouzez vihan amañ, n'emañ ket en he c'havell.
- gouerouziñgouerouziñ
voir gouerouzat
- gouesaatgouesaat
v.
I. V. intr. Devenir sauvage.
●(1659) SCger 151a. gouezaat, tr. «deuenir sauuage.» ●(1732) GReg 849a. Devenir sauvage, tr. «Goëçzaat. pr. goëçzeët.»
●(1876) TDE.BF 241a. Gouesaat, v. n., tr. «Devenir sauvage.»
II. V. tr. d.
(1) Rendre sauvage.
●(1732) GReg 849a. rendre sauvage, tr. «Goëçzaat. pr. goëçzeët.»
(2) Effaroucher.
●(1659) SCger 48a. effaroucher, tr. «gouezaat.»
- Gouesan
- gouest .1gouest .1
adj.
I.
A. (en plt de qqn)
(1) Capable.
●(1876) TDE.BF 236b. Goest, adj., tr. «Capable de faire une chose, assez fort ou assez courageux pour la faire.»
(2) Bezañ gouest da : être capable de, pouvoir.
●(1943) FHAB Mezheven 307. ar pez int gouest d'ober e kement bro ma kemerfent ar gorre.
(3) Bezañ gouest da ub. : être meilleur que, plus fort que qqn.
●(1906) FHAB Du/Kerzu 375. ni Bretoned a zo goest d'ehoc'h goulskoude. – Goest d'eomp ?
(4) Gouest a : capable de.
●(1906) KANngalon Kerzu 270. An den 'zo gounezet gant tech an arc'hant 'zo guest a bep drouk.
(5) par ext. Fort, costaud.
●(1939) MGGD 25. met te, Levenez garet, a zo koulz da waz hag an hini gouesta eus va mibien. ●(1943) SAV 28/36. daou vevel gouest. ●(1955) STBJ 41. he devoa kement pe muioc'h a nerz ha meur a waz gouest.
(6) (sexe) Puissant.
●(1947) YNVL 121. n'eo ket skornet c'hoazh ar paotr kozh. Gouest eo atav.
(7) Bezañ gouest diouzh, eus : être coupable de.
●(1982) PBLS 358. (Sant-Servez-Kallag) gouest eo douzh e dorfed, tr. «il est coupable (lit. : capable de son crime).»
B. (en plt de qqc.)
(1) Capable.
●(1910) MAKE 25. daoust hag eun uffen-dan n'eo ket goest da lakat an tân-gwall da gregi en ho ti ?
(2) Bezañ gouest (mat) ouzh : pouvoir rivaliser avec.
●(1866) FHB 93/328b. Setu aman eun all hag a so guest mad eus a hounnez. ●(1868) FHB 166/80a. lian fin, soubl, cre ha padus, guest mad euz al lien canab. ●(1869) FHB 232/180a. an troad-ze a ziskuez e voa an tour-ze goest mad euz a douriou ar gaera catedral.
●(1942) VALLsup 28a. (cette étoffe est) capable de rivaliser avec la toile de lin, tr. «gouest ouz al lien lin.»
(3) Petra zo gouest da : qu'est-ce qui peut.
●(1964) ABRO 108. rak ne ouien ket petra a vije gouest da c'hoarvezout.
II. (droit)
(1) (en plt de qqn) Solvable.
●(1732) GReg 874a. Vous n'y perdrez rien il est solvable, tr. «Neb aoun ne gollot netra, goëstl eo.»
●(1942) SAV 23/64. n'o roje [an arc'hant da bresta] nemet d'eun den gouest (solvable).
(2) Kred gouest : caution solvable.
●(1942) SAV 23/65. Respontet e voe d'ezañ e kavje arc'hant da bresta, ma sinje eur c'hred gouest (caution solvable) evitañ.
III. Loc. impers. (en plt d'événemements) Gouest eo : il se peut que.
●(1987) DBHB 10. Gouest eo e vefe reuz pa 'n em ziskouezo ar henta karr-nij.
IV. Gouest da dreiñ ar c'hef en tan : voir kef.
- gouest / gouestr .2
- gouestaat
- gouestadgouestad
voir goustad
- gouested
- gouestl .1
- gouestl .2gouestl .2
m. –où
I.
(1) Gage.
●(1499) Ca 96a. Goestl. g. gaige. l. hoc vadium / dii. ●(1612) Cnf 46a. roet dezo goestlou.
●(1732) GReg 444b. Gage, sûreté que l'on donne pour quelque prêt, tr. «Goëstl. p. goëstlaou, goëstlou. Van[netois] gloëstr. p. ëu.»
(2) Kaout udb. e gouestl : avoir qqc. en gage.
●(1612) Cnf 43b. an heny pe-heny en deueus è carg, hac è goestl an madou-sé.
(3) Ober gouestl da : faire le vœu de, s'engager (à faire qqc.).
●(1909) NOAR 18. e ris gwestl da vont da bardona war droad da Itron-Varia Rumengol.
(4) Seveniñ ur gouestl : tenir une promesse, un engament, réaliser ce que l'on s'est engager à faire.
●(1889) ISV 74. An intanvez-ze zo deut da seveni he goestl.
●(1909) NOAR 18. evit seveni va gouestl.
(5) Lakaat e gouestl : engager, mettre en gage.
●(1732) GReg 344b. Engager, mettre en gage, tr. «lacqaat ê goëstl.»
(6) Reiñ e gouestl : engager, mettre en gage.
●(1732) GReg 344b. Engager son bien, l'aliener pour un certain tems, tr. «rei e dra ê goëstl evit un amser.»
II.
(1) Caution.
●(1732) GReg 141a. Caution, assurance pour un prêt, &c., tr. «goëstl. p. goëstlou.»
(2) Reiñ gouestloù : fournir caution.
●(1732) GReg 141a. Fournir caution, assurance de, tr. «Rei goëstlou.»
(3) Reiñ e gouestl : donner en gage.
●(1732) GReg 257a. Degager, retirer une chose engagée, tr. «tenna ar pez a voa roët ê goëstl.»
III.
(1) Vœu.
●(1732) GReg 966a. Vœu, promesse qu'on fait à Dieu, ou à quelque Saint, de faire certaine chose, tr. «Goëstl. p. goëstlou. Van[netois] gloëstr. p. gloëstréü.»
(2) Ober gouestl : faire vœu.
●(1732) GReg 966a. Faire vœu d'aller en Pelerinage à Lorette, tr. «ober goëstl da vonnet ê pirc'hirynaich da Loretta.»
●(1825) COSp 123. ober gloestreu n'ellehemp quet accomplissein.
(3) Terriñ e ouestl : rompre son vœu.
●(1732) GReg 966a. Rompre son vœu, tr. «terri e voêstl.»
(4) Ex-voto.
●(1955) STBJ 132. A bep tu d’ar skeudenn eoa gouestlou a bep seurt, renkennadou bizier-loaek pe flac’hou, izili koar a bep ment hag a bep stumm, gwir desteniou a anaoudegez-vat a-berz ar glañvourien baour.
IV. Otage.
●(c.1500) Cb 96a. [goestl] Jtem hic et hec obses / dis. g. gaiges / ostaiges. b. goestl.
●(1732) GReg 681a. Otage, caution, seureté, gage, tr. «goëstl.» ●Donner des ôtages, tr. «rei goëstl.»
●(1806) JOS 15. Unan e guest a chomo.
●(1915) HBPR 218. Ra vezint kaset d'ar c'heariou a vrezel evit beza dalc'het, e guestl.
V. (?) Affres (?).
●(1825) COSp 244. bout hou hunan, hemp secour erbet, é creis er goèstleu ag er marhue.
●(1957) AMAH 209. setu ma voen skoet war dreuzoù an Atelier gant ur gourboan, un arouez anavezet mat hag a gemenne din e vijen gwasket bremaïk gant ur barrad gwestl.
- gouestladurgouestladur
m.
I. Engagement.
●(1732) GReg 344b. Engagement, alienation pour un tems, tr. «Goëstladur a vadou evit un amser.»
II. (religion)
(1) Consécration.
●(1744) L'Arm 71a. Consécration, tr. «Gloestradur.. reu. f.»
(2) Gouel ar gouestladur : fête de la Dédicace.
●(1913) AVIE 176. Gobér e hrèt é Jéruzalem gouil er Gloestradur (1) hag é oét ér gouian. ●(1) É gallek : Dédicace.
- gouestlañ / gouestliñgouestlañ / gouestliñ
v.
I. V. tr. d.
(1) Gager.
●(1499) Ca 96a. Goestlaff. g. gaiger. l. pignero / as.
●(1659) SCger 50b. engager, tr. «goestla.» ●151a. gouestla, tr. «engager.» ●(1732) GReg 344b. Engager, mettre en gage, tr. «goëstla. pr. goëstlet.» ●Engager son bien, l'aliener pour un certain tems, tr. «Goëstla ê dra evit un amser.»
(2) Gouestlañ da Zoue, etc. : vouer, dévouer, consacrer à Dieu.
●(1659) SCger 126a. vouer, tr. «gouestla.» ●151a. gouestla, tr. «vouer.»
●(1839) BESquil 445. Doué de béhani en e mès gloëstret men guerhtæt. ●(1869) SAG 42. Evit voueztla an iliz-ze da Zoue. ●(1889) ISV 74. Dont a reaz ar zonch sezhi d'he goestla da Itron-Varia Rumengoll. ●78. He vouestli a ris da Itron-Varia Rumengoll.
●(1911) BUAZperrot 397. A vihanik e westlas he gwerc'hded da Zoue. ●(1913) AVIE 18. é tougezant er hroédur de Jéruzalem eit er gloestrein d'en Eutru Doué.
(3) Consacrer (du temps à qqc.).
●(1922) FHAB Ebrel 101. dre m'en deus aotrou Rener ar c'hloerdi rôet aotre da ouestla d'ar Brezoneg eun eur hanter er zizun.
(4) [devant un v.] S'engager (à faire qqc.), faire vœu de.
●(1659) SCger 124a. faire vœu a Saint Corentin de donner vn cierge, tr. «gouestla da sant Caurintin rei vr pilet.» ●(1732) GReg 966a. Faire vœu d'aller en Pelerinage à Lorette, tr. «Goëstla da vonnet ê pirc'hirynaich da Loretta.»
●(1876) BJM 199. gant tud a voestle mont da Blevin da visita bez an Tad santel. ●(1879) BAN 33. Mikel Nobletz a voestlas disprizout ar bed hed he vuez.
●(1912) MMPM 25. Ar vamm a westlaz he c'hass da japel an Itroun Varia. ●44. Westla a rejon zoken lakât eun ofern.
II. V. pron. réfl. En em ouestlañ.
(1) Se consacrer.
●(1732) GReg 285a. Se devoüer au service de Dieu, tr. «èn hem voëstla evit mad da servichout Douë.» ●(1792) CAg 123. De Zoué hemb quin me halon ë-hum h'louestre.
●(1838) OVD 24. m'inean en dès hum daulet d'er péhèd hag hum hloëstret d'er fallanté. ●(1866) FHB 60/61a. en em c'hleusto a ra d'ann diaoul. ●(1878) EKG II 178. En em voestlet oa da Zoue. ●(1889) ISV 39. hag oun en em voestlet da vont da zervicha Jesus.
●(1962) GERV 131. hag ec'h en em ouestlas (…) da gelennadurez e verc'h.
(2) Se recommander.
●(1872) ROU 99b. Se recommander à, tr. «En em erbedi ouz. en em voesta da»
- gouestlaouagouestlaoua
v. tr. d. Soudoyer.
●(1732) GReg 878b. Soudoier, donner la paie aux soldats, tr. «Goëstlaoua. pr. goastlaouët.»
- gouestlaouaergouestlaouaer
m. –ion
(1) Tributaire.
●(1499) Ca 96a. [goestl] Jtem stipendiarius / rii. b. goestlouer. ●(c.1500) Cb 96a. [goestl] Jtem stipendarius / rij. bri. goestloyer.
(2) Celui qui soudoie.
●(1732) GReg 878b. Celui qui soudoïe les gens de guerre, qui les entretient à ses frais, tr. «Goëstlaoüer. p. goëstlaoüéryen an dud a vresell.»
- gouestletgouestlet
adj.
(1) Gagé.
●(c.1500) Cb 96a. [goestlaff] Inde pigneratus / ta / tum. g. gaige. b. goestlet.
(2) Que l'on s'est engagé à faire.
●(1860) BAL 90. choum eb seveni un dra voested…
(3) Consacré, voué.
●(c.1500) Cb 96b. [goyunez] Jtem votiuus / a / um. ga. chose vouee. b. tra goestlet.
●(17--) TE 283. er-ré e brofann en treu-glouéstrét eit en inourein.
●(1857) AVImaheu 42. en torheu bara hloëstret.
- gouez .1gouez .1
[vbr guoed (dans guoed guiniin gl. labruscam « vigne sauvage » DGVB 195b), guoid (dans guoidoch gl aper « sanglier » DGVB 196b), mbr goez, gouez, brpm gouez, goüef & güif (Chalons), vcorn guit (dans luworch guit gl. uirgultum, et dans guitfil « animal sauvage » Campanile 58 & 59 ; cf. mgall /wyduil- GPCY 1756a), mgall gvyd, gŵydd (GPCY 1753b), virl fías (DIL 111) < IE *u̯eidu- de la même racine que *u̯idhu- « arbre, bois » (voir gwez .1) (Vendryes étym 1914, GPCY 1753b, LEBM 153, DGVB 196b) ; comparer le latin silva – silvāticus (qui a donné le fr sauvage) ; le vannetais a développé, parfois (L’Armerye donne goué), une finale en -f, -v, sans doute au moment où le -z final /dh/ disparaissait (l’alternance f, v / z (= dh) est connue, cf. kleve / kleze par ex)]
Adj.
I. (en plt de qqn)
(1) (en plt des peuples, des pays, etc.) Sauvage.
●(1821) SST i. haval doh tud gouive. ●(1849) LLBg III 22. é dud gouiv karet. ●(1877) MSA 68. deuet a benn euz ar boblou gouez-se. ●(1891) MAA 49. e kreiz mil danjer, er broyou gouez. ●(1894) BUZmornik 44. enn eur vro c'houez.
●(1903) MBJJ 41. eur vro we. ●(1920) LZBt Meurzh 3. en broïo goën.
(2) Farouche.
●(1659) SCger 56a. farouche, tr. «gouez.»
●(1928) DIHU 204/87. Meit amen, bugalé, mar doh gouiù... ne lénet ket pelloh... rak eahus é me sorbien !... ●(1955) STBJ 71. Eur penn kleiz a zen e oa Fañch, gros ha gouez. ●130. Pôtr Krec'hgellig avat, lent ha gouez, a oa eet da guzat a-dreñv kein e vamm-goz.
(3) Très en colère.
●(1952) LLMM 30/31. kerkent ha ma vez e gouez. ●(1973) LBFR 149. Mag ar roued glaz a dec'he eus ar goulaven ar mestr deuve gouez.
(4) Mont e gouez : se mettre très en colère.
●(1963) LLMM 99/268. Ne veze ket pell o vont en gouez adal ma veze tomm dezhañ. ●(1970) BHAF 91. An taol-ze, ez eas ar paotr-koz en gouez hag urz a roas dioustu d'eur heginer a oa ive kiger d'ober e jeu d'ar paourkaez Mizerig, ha debret e oe d'e dro. ●(1978) LLMM 188/181. Pa resevas Kolpo e bedadenn ez eas e gouez.
(6) Brut, animal.
●(1929) FHAB Meurzh 107. Eur vaouez vras oa, teo, eun dremm gouez dezi, daoulagad lemm ha doun dindan he malvennou, garo he mouez evel hini eur gwaz.
II. (en plt des animaux)
A.
(1) Sauvage.
●(1499) Ca 8b. [aneual] g. beste sauluaige. breton. aneual goez. ●96a. Goez. g. sauluage. ●(1612) Cnf 37a. loznet gouez.
●(1856) GRD 206. el lonnèd gouihue. ●(1867) FHB 113/70a. penaos donaat eul loen gouez.
●(1910) MAKE 56. loened gouez kouls ha loened donv. ●(1933) OALD 45/206. an anevaled gouez.
(2) Kig gouez : venaison.
●(1633) Nom 60a. Caro serina, ceruina : venaison, du gibier : venæsoun, quic gouez.
B. [avec un nom d'animal] Sauvage, ne désignant pas une espèce définie («opposé à domestique»)
(1) Houad gouez : canard sauvage.
●(1732) GReg 132b. Canard sauvage, tr. «Hoüad-goez.»
●(1870) FHB 308/374b. eur vanden guiniliet ha ouidi gouez...
(2) Kezeg gouez : chevaux sauvage.
●(1911) BUAZperrot 161. en amzer-ze e oa kezeg gouez, a strolladou.
C. (zoologie ; espèce définie)
(1) Azen-gouez : âne sauvage.
●(1499) Ca 12b. Asenn goez. g. asne sauuage.
●(1732) GReg 55a. Asne sauvage, tr. «Aseñ-goëz. p. æseñ-goëz.»
(2) Gavr-ouez : chèvre sauvage.
●(1499) Ca 89b. g. chiefure sauluaige. b. gaffr goez.
●(1875) FHB 521/415a. eul louarn, eur bida pe eur c'havr-gouez.
●(1909) LZBt Du 39-40. eur vandenn gever gouez.
(3) Hoc'h-gouez : sanglier.
●(c.1718) CHal.ms i. Les armes d'un sanglier, tr. «squifleu un oh goüef ou güif.» ●(1732) GReg 255b. Défenses du Sanglier, tr. «Sqilfou an houc'h-gouëz.»
●(1909) KTLR 192. var he skoaz e touge eun oc'h gouez. ●(1921) GRSA 321. én arben d'ur stilloñnad hou poè bet én hou morhed get un hoh goué. ●(1927) GERI.Ern 228. hoc'h-goué(z), tr. «sanglier.»
(4) Gouez-hoc’h : sanglier. Composé qui n’a pas de descendant, voir le précédent.
●(c.800-900) MSvbr III ms Orléans 10289 (DGVB 196b, ETCE 9, 162-163). guoidoch gl. aper, tr. « sauvage-porc. »
(5) Kilhog-gouez / kog-gouez : faisan.
●(1866) FHB 72/160a. Ar frao du a ra droug d'ar re a gar ar chase, rag dibri a ra eun niver bras a viou glujiri hag a viou killeien-gouez (faisans).
●(1907) VBFV.bf 41b. kog-gouiù, tr. «faisan.»
III. (en plt de plantes) Non cultivé, greffé.
●(1464) Cms (d’après GMB 277). Goez guinyenn, tr. « vigne sauvage. » ●(1464) Cms (d’après GMB 277). gouez, tr. « (olivier) sauvage. »
●(1732) GReg 956a-957a. Vesseron, vesse sauvage qui croit parmi les blez, tr. «beçz goëz.» ●(1744) L'Arm 6b. Ache, tr. «Persil-goué. m.»
●(1844) LZBg 2l blezad-1añ lodenn 86. ur fréhen gouihue benac. ●(1869) FHB 244/279B. Evit ober koajou huel pe diskoultr, ne dleer kemeret nemet pin mor, pin goues, peupli guen, kistin ha kignez.
●(1910) FHAB C'hwevrer 33. ne roio nemet roz gouez keit na vezo ket emboudet roz liorz warni. ●(1911) BUAZperrot 111. eur skour roz gouez. ●(1923) ADML 38. klask frouez gouez. ●(1925) BUAZmadeg 416. koajou ha lanneier gouez a c'holoe eur c'halz euz bro Leon. ●(1929) FHAB Genver 9. Ar melchen ordinal, dem-henvel ouz ar melchen gouez, nemet int eun tammig fonnusoc'h. ●(1960) PETO 32. al lann gouez a lug.
IV.
(1) (en plt de la terre) Inculte.
●(1874) POG 188. War ann douar-man fraost ha gouez. ●(1879) BMN 129. an douar a oa da zigori a oa gouez.
●(1920) AMJV 77. da derri eno eun douar gouez, var 'n hed dek leo. ●(1925) BUAZmadeg 302. guelet e oue parkeier pinvidik e plas ar c'hoajou hag an douarou gouez. ●384. en eun douar gouez etre Lanrivoare ha Treouergat. ●441. torret o doa en hor bro kalz douar gouez. ●723. Al leac'h-se a oa gouez, met ar zant a dorraz an douar.
(2) Brut, non préparé.
●(1732) GReg 624a. Miel sauvage, tr. «Mèl goëz.»
●(1925) BUAZmadeg 552. ne zrebe nemed killeien raden ha mel gouez.
(3) Qui rappelle la sauvagerie.
●(1907) KANngalon Genver 312. Daoust ha ma'z eo gouez meurbed ar barr amzer e deuz brema an Iliz da dreuzi. ●(1955) STBJ 29. mouez kreñv ha gouez ar zoniri.
(4) (en plt d'un pays, d'une contrée) Sauvage.
●(1843) LZBg 1añ blezad- 2l lodenn 117. er broyeu pêllan, gouihuan ha dishanàuettan.
●(1924) KANNgwital 263/197. eur c'havarn gouez demdost eno. ●(1929) FHAB Meurzh 109. etouez ar c'hragou gouez ha treut.
V. Gouez evel ur piteoz : voir piteoz.
- gouez .2gouez .2
[voir gouez .1]
M. –ed Sauvage (homme ou bête).
●(14--) N 266. Dre ma hunfre dif ez e reuelet / Monet hep soez en dez da clas (lire : clasq) goezet, tr. «Il m’a été révélé en songe / (Que je dois) aller hardiment, dans le jour, chercher des bêtes sauvages.»
●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 140. er gouivèd-men. ●(1844) LZBg 2l blezad-1añ lodenn 93. er gouivèd mad-men. ●(1844) LZBg 2l blezad-2l lodenn 119. hag a zihouiegueah ur gouiv.
●(1957) BRUD 2/47. hag ar Pichon ne skuize ket o konta d’e genseurt penôz, heb aon da goll e vuhez, e-nevoe bet an treh war ar gouez fero, goude eur pegad poaniuz.
- gouez .3gouez .3
[mbr gouez, goez « selon » (& a gouez, a goez, auoez, aguez « Au su, ouvertement, en public, manifeste », em goez « en ma présence »), vgall yn y wit, yg gwyd, virl fíad « en présence de », celtib ueizos « witness » (sens incertain) < *wēdo- « sight, presence » (EDPC 407, DGVB 185a)] cf. a-ouez
I. Adv. Gouez da.
(1) D’après, au dire de, selon.
●(1886) REC 7/39. gwes të Will, tr. « [à la] façon de Guillaume. » Cette dernière locution, très usitée à Trévérec et à Tréssigneaux. ●(1898) MSLp x 10 [334]. le moy.-bret. goez «forme» B 432, resté en petit Tréguier dans la locution gwes të «à la mode de», «comme dit (un tel)», Rev. Celt. VII, 39.
●(1909) TOJA 23. (Pierig) : Gret mat int ? (Job) Fe zur, gwez d’it, ’c’h an da welet ! ●(1911) GBDT 56. goez [da], tr. « d’après (comme dit…). » ●(1933) ALBR 43. Ne seblante ket en dije krog an droug-hirnez warnan, ar «Cafard», goues d’ar soudarded.
(2) Gouez da (+ v.) : d’après ce que.
●(1919) LZBt Du 8. «A, a, a, Otrou, – gwes da lavare ar profed, – n’ouzon ket kôzeal !» ●(1935) BREI 423/2b. Ar «re ru» goues da ve lâret, a zalc’has gant o folitik radikal.
(3) Gouez d’ar gaoz : à ce qu’on dit, d’après la rumeur.
●(1982) TKRH 34. gouez d’ar gaoz ! ! !
(4) (Prép.) A-ouez : Au su, ouvertement, en public, manifeste. voir a-ouez
II. Prép. Gouez : en présence de, au su de.
►[forme combinée]
S1 em gouez.
●(14--) Jer A.105. Byzvyquen bet an maru, me re dyt en argoez, / Ne compsaff en Bezlem, ez vec’h bet em goez, tr. Herve Bihan « Jamais jusqu’à la mort, je te (le) donne comme signe, / Je ne dirai qu’à Bethléem vous n’avez jamais été en ma présence. »
- gouez- .5gouez- .5
v. Sert, est apte à, convient à.
●(c. 900) MSvbrvcorn II f° 1 l. 16 (DGVB 191a, DVBR 465, ETCE 19 267). platan hoiarn lub guied (ou guid ou gued) et ad quaemlibet doloraem sanat.
●(c. 1501) Donoet 3-12-13 ETCE 14 565). hac ung re an prepositionou s[o] / agouez dez[a]ff eueldicitur, tr. « Et il y a certaines de ces prépositions-là / qui le servent, comme on dit » ●24. …]se a gouez da accusatiff ?, tr. « …]là qui servent l’accusatif ? ●…]ere eu an Rese agouez da ablatiff ?, tr. « Quelles sont celles qui servent à l’ablatif ? » ●agouez dan eil ha deben, tr. « qui servent à l’un et à l’autre » ●ez gouezont da ablatiff, tr. « elles servent à l’ablatif ».
- gouez-hoc'hgouez-hoc'h
voir gouez .1 & hoc'h-gouez
- gouezad
- gouezaj
- gouezañgouezañ
[gouez .1 + -añ]
(1) V. tr. d. Exaspérer.
●(1931) VALL 281b. Exaspérer porter la colère à son comble, tr. «goueza, lakaat da vont e gouez.»
(2) V. intr. S'exaspérer.
●(1931) VALL 281b. s'exacerber, tr. «mont e gouez, goueza T[régor].»
(3) V. pron. réfl. En em c'houezañ : s'exaspérer.
●(1766) MM 1395. an aoutrou ac en em c'huéza, / Diven testou, tr. «Le Monsieur tourné en sauvage, / cite des témoins.»
- gouezard
- gouezardiñgouezardiñ
[gouezard + -iñ]
V. intr. S’agiter (en prlt des animaux).
●(1965) ABKE 73/3-4. Pa vez gwelet al loened, saout, kezeg, deñved o « ouezardiñ » (da lavarout eo, o vont e gouez, o sovajiñ), o taoubenniñ = seblant tempest pe amzer griz.
- gouezded
- gouezdergouezder
[gouez .1 + -der]
M.
(1) Férocité, sauvagerie.
●(1732) GReg 405b. Ferocité, tr. «goëzder.» ●849a. Air sauvage, tr. «Goëzder. (Ce mot se dit aussi du goût de venaison : Goëzder, & blas goëz.»
(2) Goût de venaison.
●(1732) GReg 849a. Goëzder. (Ce mot se dit aussi du goût de venaison : Goëzder, & blas goëz.»
- GouezegGouezeg
n. de l. Gouézec.
(1) Gouezeg.
●(1870) FHB 298/296a. Kergoat, euz a Vouezec. ●(18--) SAQ I 63. sarmoun Great evit troni eur persoun nevez e parrez Gouezec. ●(1890) MOA 20b. Gouezek ; - Goezek.
●(1904) SKRS I 65. an Aotrou Bozec, ginidik euz Gouezek. ●(1904) KANTgouezeg II. hag he vission divea a oue hini Gouezek. ●5. Sant Yeun a dremenas dre Vouezek er blavez 1293. ●(1905) ALMA 65. Gouezec. ●(1905) KBSA 162. re C'hoezeg ha re Laz. ●(1941) ARVR 20/4b. E parrez Gouezeg, er c’hloz bras a zo en-dro da vaner Kerriou. ●(1955) STBJ 95. eur bragou berr peuz-frank o tenna da re bôtred Goezeg. ●104. bourc’h Goezeg. ●(1961) PETO 8. person touer parrez Goezeg.
(2)
●(1941) SAV 20/11. Tud Pleiben a lavar diwarbenn re C'hoezeg : Tud Goezeg 'zo tud droch, / Diouz eun ibilh 'reont eur broch, / Diouz eur c'harrdi 'reont eul loch. ●(1955) STBJ 199. Ouz parrezioniz Edern ha Brieg e reent [= Pleibeniz] glaziked karn ha diwar-benn Goezegiz e lavarent: Tud Goezeg 'zo tud droch : / Ouz eur c'harrdi 'reont eul loch / Hag ouz eun ibilh 'reont eur broch.
(3) Blasons populaires : voir bechenn, kouilh .2.
(4) [Toponymie locale]
●(1904) KANTgouezeg 7. E Treguron, peb guir gristen. (...) Intron Varia ‘r Feunteuniou. ●(1918) KRVT 273/1d. Gouel an noz pa zisken izel / Diwar lein striz tuchen Kemmel. ●(1925) FHAB Genver 38. Treuzi a raent ar ster e Pont-Koblank. ●(1941) ARVR 20/4b. er c’hloz bras a zo en-dro da vaner Kerriou.
- GouezegizGouezegiz
[Gouezeg + -iz]
Pl. Habitants de Gouézec.
(1) Gouezegiz.
●(1905) BOBL 22 avril 31/3b. an neuz trugarekaet Gouezegiz. ●(1919) KRVT 312/2d. War a glevomp ouspenn, e vo advoulet heb dale evit Gouezekiz peziou barzoniez eus ar brava. ●(1955) STBJ 199. Ouz parrezioniz Edern ha Brieg e reent [= Pleibeniz] glaziked karn ha diwar-benn Goezegiz e lavarent : Tud Goezeg 'zo tud droch : / Ouz eur c'harrdi 'reont eul loch / Hag ouz eun ibilh 'reont eur broch. ●216. paneve d’an aotrou de Legge, o mêr, a viras ouz Goezegiz d’ober gwasoc’h c’hoaz. ●(1957) BRUD 2/49. Ne zeree ket ouz Goezegiz.
(2)
●(1955) STBJ 199. Ouz parrezioniz Edern ha Brieg e reent [= Pleibeniz] glaziked karn ha diwar-benn Goezegiz e lavarent : Tud Goezeg 'zo tud droch : / Ouz eur c'harrdi 'reont eul loch / Hag ouz eun ibilh 'reont eur broch.
- gouezelgouezel
[brpm guezel, gwezel < *gou-ezel = gou- + izil (GMB 304) ; comparer le gall eiddil de même sens (GPCY 1188ab)]
Adj. Qui est dans la première enfance, en bas âge, faible.
●(1688) DOctrinal 100. pere à lacqua ho bugalé guezel da cousquet ganto er guelé. ●(1716) PEll.ms 657-658. Gwezel se dit en Cornwaille d'un enfant qui ne peut s'aider en rien, qui est abandonné de la nature et de ses parens, et hors d'état de subsister. Bughel gwezel, enfant tout petit, tendre et foible. Mr Roussel dit qu'en son païs de Leon Gwezel est un enfant nouveau né : que Divezela ou Diwezela veut dire prendre soin d'un enfant et l'alaiter pendant que sa mère est en ses couches. C'est à dire, si je ne me trompe, avoir soin d'un enfant abandonné de sa mere retenüe par ses couches. ●(1752) PEll 405. Gwezell, En Cornwaille, se dit d'un enfant abandonné, qui ne peut s'aider en rien, & qui est hors d'état d'y subsister. Buguell gwezell, enfant tout petit, tendre et foible. M. Roussel dit qu'en son pays de Léon, Gwezel est un enfant tout nouveau né, lequel ne peut avoir soin de soi-même : que Diwezella, ou Divezella, veut dire prendre soin d'un tel enfant, & l'alaiter, pendant que sa mère est en couches. C'est-à-dire, si je ne me trompe, avoir soin d'un enfant naissant que sa mère ne peut soigner.
●(1876) TDE.BF 442a-b. ann Aotrou Doue ha sant Per (...) a gavaz eur bugel gwezel war ann hent. ●(1890) MOA 259b. Un enfant faible (qui ne peut encore s'aider en rien), tr. «eur bugel guezell.»
●(1922) DGEShy 107 (d'après HYZH 48-49/107). krouadur gwezel, tr. «première enfance ; Floc'h, 1922.»
●(1923) KNOL 263. Hen-man 'zo 'vel eur bugel goazel, eme Baol.
- GouezelGouezel
[emprunt au gall Gwyddel « Irlandais », irl Goídel, issu de la racine de gouez .1 « sauvage » (EDPC 408, GPCY 1754c)]
M. -ed Gaël, Irlandais gaélophone.
●(1931) VALL 326b. Gaël, tr. « Gouezel pl. ed. »
- gouezeleg
- gouezelegergouezeleger
[gouezel + -eg + -er .7]
M. –ion Homme parlant le gaélique.
●(1963) LLMM 101/468. Ur gouezeleger a-vihanik e oa.
- gouezelegvagouezelegva
[gouezel + -va .2]
M. Région de langue gaélique, Gaeltacht.
●(1961) BAHE 28/28. er Gouezelegva hag e lec'hioù all.
- gouezelek
- gouezelekaatgouezelekaat
[gouezeleg + -aat]
V. tr. d. Gaéliciser.
●(1942) GWAL 146-147/151. gouezelekaat an enbroidi.
- GouezelezGouezelez
[Gouezel + -ez .4]
F. -ed Gaële, Irlandaise gaélophone.
●(1931) VALL 326b. Gouezelez f., tr. « Gaële. »
- gouezenngouezenn
[gouez .1 + -enn]
F. –ed Sauvagesse.
●(1744) L’Arm 464b. Sauvagesse, tr. «Gouéænn. f.»
- gouezerigouezeri
[gouez .1 + -eri / -iri]
F.
(1) Végétation sauvage.
●(1889) ISV 166. ne voa neuze nemet eur voazig a rede etouez ar guezeri.
●(1902) KANNgwital 1/4. eun draoniennik (...) goloet d'ann ampoent a c'huezeri. ●(1907) KANngalon Eost 469. var eur c'houeren goloet dioc'h an daou du a c'huezeri, ez oa eur vilin. ●(1911) BUAZperrot 127. en eun draonien denval e kreiz ar gouezeri. ●(1913) KANNgwital 128/299. eul letounen c'hlaz, ha lakeat zo ennhi eun neubeut guezeri. ●(1927) FHAB Genver 3. n'eus nemet gouezeri ha lanneier.
(2) Terre non cultivée.
●(1869) FHB 247/301b. da zifraosta ar gouezeuri-ze. ●(1872) ROU 81a. Désert, tr. «Gouezeri.»
(3) Sauvagerie (d'un lieu).
●(1909) NOAR 47. gouezeri al lec'hiou a dremenent dreizo.
(4) (en plt de terres) Mont e gouezeri : devenir inculte.
●(1890) MOA 458a. Devenir sauvage (inculte, parlant de terres), tr. «mont e gouezeuri.»
(5) (en plt de qqn) Mont e gouezeri : se mettre en colère.
●(1869) FHB 251/329a. eur scol da lacat an dud da vont e goezeuri.
- goueziad
- gouezirvin
- gouezirvinenngouezirvinenn
[gouez .1 + irvinenn]
F. (botanique) Courge sauvage, coloquinte.
●(1633) Nom 82a. Colocynthis, cucurbita siluatica : courge sauvage, colloquinte : an gouez-irumen (lire : gouez-iruinen).
●(1732) GReg 181a. Coloquinte, courge sauvage, tr. «Goëz-irvinen. p. goëz-irvin.»
●(1876) TDE.BF 241b. Gouez-irvinenn, s. f., tr. «Raifort, ravanelle, sénevé, coloquinte ; pl. gouez –irvin.»
- gouezkerc'hgouezkerc'h
[gouez .1 + kerc'h]
Coll. (botanique) Folle avoine.
●(1821) GON 264a. gwéz-kerc'h, s. m., tr. «Certaine herbe sauvage qui croît parmi le blé. A la lettre, avoine sauvage. C'est, je crois, la même herbe qu'on nomme, en Haute-Bretagne, la folle avoine.» ●(1876) TDE.BF 241b. Gouez-kerc'h, tr. «Avoine sauvage.» ●(1890) MOA 133a. Avoine sauvage, tr. «gogez-kerc'h (lire : gouez-kerc'h).»