Recherche 'g...' : 4478 mots trouvés
Page 39 : de goulou-rousin (1901) à gourchemennaouin (1950) :- gouloù-rousingouloù-rousin
m.
(1) Chandelle de résine.
●(1732) GReg 150a. Chandelles de resine, tr. «Goulou rouçzin.»
●(1878) EKG II 267. eur pennad goulou rousin.
●(1973) KOBL 190. (Plougerne) Ha gouloù rouchin !
(2) (insulte) Lazher gouloù-rousin : bon à rien.
●(1909) BOBL 03 juillet 236/1b. Ha te, Viviani, lac'her goulou rousin !
- gouloù-soav
- goultenngoultenn
f. Fanon de bovin.
●(1464) Cms (d’après GMB 283). Goultrenn (fanon de taureau). ●(1499) Ca 97b. Goultenn. gallice cest la peau qui est dessoubz la gorge du torel. g. goufamon.
●(1732) GReg 397b. Fanon, la peau qui pend sous la gorge d'un beuf, ou d'un taureau, tr. «Goultenn.»
●(1849) LLB 1133-1134. un houlten / E rid ag er balog ar er bruch pen d'er ben. ●(1876) TDE.BF 243b. Goulten, s. f., tr. «Fanon de bœuf.»
●(1907) VBFV.bf 27a. goulten, f., tr. «fanon de bœuf.»
- Goulven
- goumongoumon
coll. (phycologie) Goémon.
●(1330) Monumentssaintyves 164. et recollegissent insimul unum globum herbe marine vocate goaymon (variante : goumon). ●(1499) Ca 98a. Goumon ha bezin. l. hec alga / ge. ●(c.1500) Cb 98a. Goumon / ha bezin tout vng. l. hec alga / ge. ●(1521) Cc. Goumon alias bezin. g. cest vne maniere dherbe qui tient aux rochez de la mer. l. hec alga / e.
●(1744) L'Arm 10a. Algue, tr. «Gouemon. m.»
●(1907) VBFV.bf 27a. goumon, tr. «goémon, varech.» ●(1931) VALL 338a. Goemon, tr. «goemon, goumon m.»
- goumona
- goungoun
voir gon
- gounezgounez
m. Gain.
●(1905) IMJK 260-261. é ma ber er labour ha bras er gouni. ●276. er gouni hé laka de vleùein get er joé.
- gounezergounezer
m. –ion Vainqueur, gagnant.
●(1931) VALL 327a. Gagneur, tr. «gounezer pl. ien.» ●770b. Vainqueur, tr. «gounezer.»
- gounezet
- gounezourgounezour
m. Bon travailleur.
●(1977) PBDZ 185. (Douarnenez) gounezour, tr. «bon travailleur, qui gagne bien sa vie.»
- gounigouni
m. (famille) Petit-neveu. cf. gourni
●(1464) Cms (d’après GMB 283). Gounj, fils de neveu ou de nièce.
- gounidgounid
m. –où
(1) Gain financier.
●(1575) M 1203-1204. Seruigaff ara dyt, euyt mondanite, / Donæson á gounit, an temporalite, tr. «Il te sert pour les choses mondaines, / Le don du gain, l'avantage temporel.» ●(1633) Nom 201b-202a. Pecunia calendario destinata, in calendarium conuersa, pecunias ad calendaria largiri : denier donné à gaing : dinerou roet voar gounit.
●(1866) FHB 99/378a. Eun tiec a dle evesaat bep bloas (...) hag hen so treac'h ar gounit d'an dispign en he di. ●(1868) FHB 153/391a. gant ar c'hoant dioualc'h euz ar gounid.
●(1926) FHAB Mezheven 216. n'eo ket arc'hant kollet rak gounid a vez diouto [an denved]. ●(1939) RIBA 134. un nebed gounideu pamdiek.
(2) Profit, avantage.
●(1659) SCger 98a. profit, tr. «gounit, p. dou.» ●151b. gounit, tr. «profit.»
●(1907) FHAB Here 235. Ar gounid bras a deuio d'an Ilis eus ar frankis-se ne man tam ebet dindan divin.
(3) Victoire.
●(1621) Mc 92. te a chomo en gounit hac en yoa. ●(1633) Nom 192b. Serra prœliari : escarmoucher : ecarmouchiff, squeiff dan col dan gounit.
●(1847) FVR 255. Ar gonid a vo d'imp.
●(1916) KANNlandunvez 53/375. mes dourn Doue a skor c’hoaz hor bro pe guir e sikour anezhan da zelc’her penn d’he enebourien ken gallouduz, ha roet dezhan ar gounid meur a dro. ●(1933) MMPA 148. Pi V a zisklerias raktal d’ar bobl e oa ar gonid gant ar gristenien.
●(1933) MMPA 148. Pi V a zisklerias raktal d'ar bobl e oa ar gonid gant ar gristenien.
(4) Kaout ar gounid : obtenir la victoire.
●(1920) KANNgwital 212/166. Rak biskoaz, eteit an amzer, ne zeuz bet guelet eun arme (...) kaout ar gounid. ●(1929) FHAB Mae 188. E meur a grogad en devoe ar gounid.
(5) Kaout ar gounid war : l'emporter sur.
●(1860) BAL 28. grit ma em bezo ar gounid varnezo.
●(1911) BUAZperrot 78. Ar zent (…) o deus bet ar gounid varnezo [an techou].
(6) Ober e c'hounid diouzh : profiter de.
●(1857) HTB 178-179. peger euruz eo ar re hag ho deuz goufeet ober ho gounid euz an okasionou.
(7) Douar-gounid : terre cultivable.
●(1744) L'Arm 155b-156a. Le Feu doit contenir 120 journaux de terre, tant froide que chaude, tr. «Enn Tan, eid er fumageu, a deli enn-devoutt huéh-huiguênnt quevérr étré frosstage ha douar-gounitt.» ●168b. Gagnages, terres labourées ou à labourer ou de labeur ou de labour, tr. «Douar gounitt. m.»●(1790) Ismar 228. er-ré e brest argant, hac e guemér eid assurance doar-gounit.
●(1847) MDM 390. Maturin en deuz laeret diga-n-en eunn ero-zouar-gounid. ●(1857) CBF 89. n'euz ket a veac'h tri veudad douar gounid, tr. «il y a à peine trois pouces de terre labourable.» ●106. Douar gounit, tr. «terre labourable.» ●(1889) ISV 164. nemet prajeier ha lanneier, hag eur pez douar gounit bennag.
- gounideggounideg
m. –deion, gounidizion
(1) Cultivateur.
●(1499) Ca 97b. Gounidec. g. cultiueur.
●(1659) SCger 71b. laboureur, tr. «gounidec.» ●151b. gounidec, tr. «laboureur.» ●(1732) GReg 556b. Laboureur, tr. «gounidecq. p. gounidéyen.»
●(1861) BSJ 117. dobér a hounidision.
(2) Ouvrier journalier.
●(1659) SCger 87a. ouurier, tr. «gounidec.» ●(1732) GReg 546b. Journalier, homme à la journée, tr. «(Van[netois] gounidecq. p. gounidyon.» ●(1790) MG v. gounidec, hac ivraign pomét.
●(1821) SST 151. gounedigui hac artizantet.
●(1913) BUKE 26. En dud ne vennant ket mui lakat gounidizion. ●(1934) BRUS 270. Un journalier, tr. «ur gounideg, pl. gounidion.»
(3) Gagnant.
●(1925) FHAB Du 408. gounideien priziou ar Bleun-Brug.
- gounideg-douar
- gounidegez
- gounidegezh / gounidigezhgounidegezh / gounidigezh
f.
I. (agriculture)
(1) Agriculture, culture de la terre.
●(1499) Ca 98a. Gonideguez en douar. g. cultiueure faicte en terre.
●(1659) SCger 71b. labeur de terre, tr. «gounidiguez.» ●labourage, tr. «gounidiguez.» ●(1732) GReg 20b. Agriculture, art de cultiver la terre, tr. «Gounidèguez.» ●240b. Culture, tr. «gounidéguez.» ●556b. Labourage, l'art, & l'action de labourer la terre, tr. «gounidéguez.»
(2) Produits cultivés.
●(1847) MDM 301. lakaad en-ho had-keuneud pe c'hounidegez. ●(1878) EKG II 188. evesaat ha dioana brao a rea ar gounidegez enn douar. ●(1880) SAB 53. gounidegez an douar tout o tizeria.
●(1916) KANNgwital 166/155. lakeat ar gounidegez da zivoan, da greski ha da zarevi.
(3) Ober ar c'hounidegezh =
●(1921) PGAZ 96. da zikour ar goazed d'ober ar gounidegez.
(4) Lakaat douar e gounidegezh : mettre de la terre en valeur.
●(1732) GReg 918b. Pour mettre une terre en valeur, il faut 1°. jachérer, ou donner le premier labour : 2°. biner, ou donner le second labour : 3°. tercer, ou donner le troisème labour, tr. «Evit lacqât ur pez doüar e gounidéguez ez rencqear da guentâ, e havréya : d'an eil, poënta, trancha, serri, moucha, hoguedi, teila, hac arat : d'an drede, disarat, pe fogea, pe tersqiryat.»
(5) Gounidegezh douar : culture.
●(1920) MVRO 30/1a. Ar Chikore (Eur C'hounidegez-Douar nevez en Breiz).
II. (économie)
(1) Gain.
●(1659) SCger 151b. gounideguez, tr. «profit, gain.» ●(1732) GReg 446a. Aportez-ici vos gains, tr. «digaçzit amañ ho counideguez.»
●(1877) EKG I 64. e vez eat gounidegez ar zizun. (...) evet en deuz he c'hounidegez.
●(1908) FHAB Gouere 217. Daouzek bugel e meuz bet, hag ho zavet e meuz gant gounidegez o zad. ●(1910) FHAB C'hwevrer 51. Eur boulc'h brao dija en e c'hounidegez. ●(1911) BUAZperrot 95. forani e c'hounidegez.
(2) Ober e c'hounidegezh diouzh : vivre de, tirer ses gains de, gagner sa vie.
●(1911) BUAZperrot 401. E amezeien a rea o gounidegez diouz o loened.
(3) Travail.
●(18--) GBI I 76. gonidegez n'eus ket, tr. «on ne trouve pas de travail.»
- gounidekgounidek
adj.
(1) Lucratif, profitable, avantageux.
●(c.1500) Cb 98a. [gounit] Unde lucrosus / a / um. g. gaigneux. b. gounidec.
●(1732) GReg 585b. Lucratif, ive, tr. «gounidecq.» ●759a. Profitable, tr. «gounidecq.»
(2) Gagnant, vainqueur.
●(1911) BUAZperrot 564. e tisplegas e gaoz gant kement a nerz ma krede an holl e oa gounideg.
- gounider
- gouniderezgouniderez
f. –ed
(1) Gagnante.
(2) Travailleuse.
●(1868) KMM 224. ac e sonjen er gonideurez paour-ma. ●225. ur c'honideurez paour (… p. 226) ar g'emeneurez-ze e doa calz re a vertuz.
- gounidigezhgounidigezh
voir gounedigezh
- gounidus
- gounit .1gounit .1
adj., adv. & prép.
I. Adj. Gagnant.
●(1922) IATA 18. Ac'hanta, potred, n'oun ket gounit ? ●(1932) ALMA 117. gounit oun !
II. Loc. adv.
A. Koll-gounit.
(1) (en plt de qqn) Bezañ koll-gounit : être ni perdant, ni gagnant.
●(1935) FHAB Mae 201. stad al labour douar eur stad a vrezel yut el lec'h ma vezer alies koll gounit. ●(1962) TDBP II 265. Koll-gounid oh, tr. «vous êtes ‘qui-perd-gagne' (au jeu).» ●(1974) THBI 210. Kollgounis a oen (lire : a oent = e oant).
(2) (en plt d'une confrontation, d'une compétition) Chom koll-gounit : rester indécis.
●(1977) LLMM 184/387. Koll-gounit e chomas koulskoude ar brezel er bloavezh 1813.
(3) Mat ha koll-gounit : (?) tant pis si je perd, si je me trompe (?).
●(1988) TOKO 83. Setu-me da vond, hag a welas eno eur pez koulouar hag eur bern dorojou. War behini skei ? Mata koll gonid, war an hini vraz a-fas.
B. Koll-ha-gounit : ex-æquo.
●(1929) DIHU 217/302. Kol ha gounid, chom e hrè en deu jao é kreiz er porh.
III. Loc. prép. Bezañ koll-gounit gant ar mizoù : faire une opération blanche.
●(1961) BAHE 27/20. Div wech e oa bet karget-chouk an tankarr, hag evel-se e oa bet ar barrez koll-gonid gant ar mizoù.
- gounit .2gounit .2
v.
I. V. tr. d.
A. (domaine du travail)
(1) Gagner (de l'argent).
●(1499) Ca 98a. Gonit. g. gaigner ou acquerir. l. lucror/aris. ●(1621) Mc 34. nep à gounez archant dre choary.
●(1908) PIGO II 22. Labour hag e c'honei arc'hant er gêr.
(2) absol. Gagner sa vie, travailler.
●(1874) FHB 510/318a. pa chomaz ar plac'h paour ep gallout gounit. ●(1877) FHB (3e série) 10/80a. Ar vam e deuz unnec vloaz ha tri ugent, ne d'eo mui evit gounit.
●(1922) FHAB Ebrel 110. intanvez 'barz warc'hoaz, / Gant nao a vugale, den da c'hounit d'ezo. ●(1955) STBJ 13. pa ne oa den da c'hounit ha p'he devoa, ouspenn, eur mevel da bêa.
B.
(1) Gounit an trec'h war : remporter la victoire sur.
●(1912) MMPM 59. e c'hounezaz an treac'h var ardou an drouk-spered. ●65. an treac'h ho doa gounezet var an Allmagn.
(2) Gagner, l'emporter.
►absol.
●(1557) B I 25. En diuez ny a gonezo, tr. «à la fin nous l'emporterons.»
(3) C'hoari koll pe c'hounit : risquer le tout pour le tout.
●(1633) Nom 193b. De summa rerum prœlio decertare, de summa imperij dimicare extremam belli aleam, experiri summam salutem periclitari, in dubiam seruitij imperiiq ; aleam ire, aleam omnem iacere, vltima experiri : se mettre en hazard, ou de vaincre ou d'estre vaincu par bataille : en em lacquat en hasard, da fezaff pe da vezaff, fezaff fezet dre'n coumbat, hoariff coll pe gounit.
C.
(1) (?) Négocier (?) un virage.
●(1907) FHAB Here 228. Mes evel eur c'har dirollet e c'hounid re grenn ha re vuhan he gorniou-tro.
(2) Gounit hent : avancer son chemin.
●(1659) SCger 24a. auancer chemin, tr. «gounit hent.» ●(1732) GReg 62b. Avancer son chemin, gagner du païs, tr. «Gounit hend.»
(3) Accéder (aux honneurs, etc).
●(1650) Nlou 552. Na gounit enor, na coruo, tr. «ni gagner honneur ni profit.»
(4) Gounit kalon ub. : attendrir qqn.
●(1878) EKG II 226. ar plac'h hag ar vestrez a jommaz eur pennad eb gellout lavaret ger, ker gounezet oa ho c'halonou. ●154. Ha ne ket gounezet ho kaloun ?
(5) Attraper (une maladie).
●(1870) FHB 280/146b. an oll ho devoa aoun da c'hounit he glenvet.
D. (agriculture)
(1) Cultiver.
●(1659) SCger 35b. cultiuer, tr. «gounit p. gounezet.»
●(1920) LZBl Gouere 352. Divar gounid kafe, gwez koton, mais.
(2) =
●(1921) PGAZ 96. Er penn kenta euz miz Kerzu 1870, an amzer a ioa kaer meurbet, hag al labourerien douar a voe mall gant'ho gounid ho guiniz.
(3) [en apposition à l'inf.] Douar-gounit : terre labourable.
●(1744) L'Arm 156a. 120 journeaux de terre, tant froide que chaude, tr. «huéh-huiguênntt quevérr, étré frostage ha doarr-gounitt.»
●(1847) MDM 390. Maturin en deuz laeret diga-n-en eunn ero-zouar-gounid. ●(1857) CBF 106. Douar gounit, tr. «terre labourable.»
E. (marine) Gounit an avel : gagner le vent (aller le chercher).
●(1979) VSDZ 156. (Douarnenez) Gounit an avel rankez ober. Evit gounit dek lev en avel, rankez ober apeupre ugent lev, tr. (p. 317) «Tu dois gagner le vent. Pour gagner dix lieux dans le vent, tu dois faire vingt lieues de route.»
II. V. tr. ind.
(1) Gounit àr ub. : persuader qqn.
●(c.1785) VO 57. me ounias ar nehi d'em gortoz, tr. (GMB 283) «le lui persuadai de m'attendre, j'obtins d'elle qu'elle mattendit.»
(2) Gounit war ub. : l'emporter sur qqn.
●(1868) KMM 59. Ar spont, ann disesper a venne, a vareadou, gonid varneza.
III. V. intr.
(1) Rapporter financièrement.
●(1869) HTC 230. Red oa eta lakaat va arc'hant da c'hounit, ha, pa vijen deuet en dro, m'em bije he gavet gant ar pez o pije gounezet ganthan.
(2) (au jeu, etc.) Gounit ouzh ub. : gagner contre qqn.
●(1939) RIBA 38. Ret e oè dehon finèsat aveit gounid doh en tad-gad.
IV.
(1) Gounit e zour : voir dour.
(2) Gounit e vara : voir bara.
(3) Gounit e damm kreun : voir kreun.
(4) Gounit e damm bruzun : voir bruzun.
(5) Gounit a veg botez : voir botez.
(6) Gounit a veg troad : voir troad.
(7) Gounit evel en ur redek : voir redek.
(8) Gounit e gerc’h : voir kerc’h.
(9) Gounit e vuhez : voir buhez.
(10) Gounit e holen : voir holen.
- gour .1
- gour .2gour .2
m. & pron.
I. M.
(1) Homme.
●(1499) Ca 98a. Gour hac ozech tout vng ibi vide. ●(1502) Voyer. me a due ales alan seul a guelaff me biou buguel breiz gourhez querchen mar bez essou goae da glen, tr. «Je viens de la cour, du monastère. Tout ce que je vois, je (le) possède. Enfant de Bretagne, l’homme à ton entour, s’il est rebelle, malheur à toi.»
(2) N'eus gour da : personne n'égale.
●(1947) YNVL 64. n'oa gour din evit ar c'hantikoù en iliz.
(3) Na vezañ gour da : être nul pour.
●(1972) SKVT I 57. N'out gour da vizañ.
(4) Valet.
●(1557) B I 697. Da ober officc gour un bourreu / A eneb bleu ez eux cleuet (lire : az eux beuet), tr. «faire l'office du valet d'un bourreau, ni toucher à un de mes cheveux, toi qui m'a nourrie.»
(3) (grammaire) Personne.
●(1867) FHB 126/175b. Kenta gour en aliesved (1re personne du pluriel).
(4) (en plt de qqc.) Ar gwellañ gour : le meilleur, ce qu'il y a de meilleur.
●(1958) BRUD 5/103. Eva a rafen gwin dreist muzul ! N'eus forz peseurt hini ! N'on ket figuz ! Med ar gwella gour, kred ahanon, a gavin c'hwero e-giz ar vuez.
II. Pron. ind. Personne, aucun, rien.
●(14--) N 252. Na chomet gour na day de nem pourmen, tr. «Que personne ne reste sans aller se promener.» ●(1530) J p. 96a. Da em avancc hep dougancc gour, tr. «marche en avant sans crainte de personne.»
●(1732) GReg 32a. Je n'ai vû ame vivante, ou, ame qui vive, tr. «n'am eus guëllet gour èn oll.» ●653a. N'y a-t-il personne ici ? tr. «Ne deus gour amañ ?» ●Personne ne parle, tr. «gour ne barlant.» ●698b. Il n'y en a pas un, tr. «Ne deus gour.» ●715a. Personne, nul, tr. «gour.» ●864b. Pas un seul, pas la moindre personne, tr. «gour.»
●(1866) FHB 94/331b. meur a vech em boa clevet comz d'eus ar mision, mæz biscoas n'a oan bet e gour. ●(1872) ROU 101a. Je n'ai rien, tr. «n'em euz gour (Corn[ouaille].» ●(1876) TDE.BF 244a. n'euz gour amañ, tr. «il n'y a personne ici.» ●(1879) BMN 180. N'euz gour ha ne iaffe bemdez d'an offeren, nemed he labour var vor a virfe outhan.
●(1902) MBKJ 27. Gour ac'hanomp eta n'eo mui servicher. ●57. n'euz bet gour. ●158. Doue ne c'houlenn morse netra digant gour ac'han-omp. ●(1906) BOBL 28 avril 84/2b. nag hi na gour na ouie pe oad e rea hi. ●(1932) ALMA 156. N'em eus ket gwelet gour anezo. ●(1979) VSDZ 73. (Douarnenez) Moe ket tapet gour 'pad an deiz.
III. Suffixe masculin d’agent sous la forme -our, pl. -ourion. Cf. marc’hadour, aktour, etc. cf. gourez.
- gour- .3gour- .3
voir gou-
- gour- .4gour- .4
[vbr uuor-, uur- (NP du IXe s.), guor-, gor-, vcorn gur-, gall gwor-, gor-, gaul uer(o)- (NP, NL), virl for < *uor- < *uer- < *upor- < *uper- (cf. latin super, anglais over-), GMB 740, DGVB 198a, GVB 386, Campanile 59, Delamarre 314, DIL 293sq, Falileyev 77 ; la prépostion war est de même origine mais en élément indépendant, DGVB 181b-182a ; EDPC 398 donne la forme intermédiaire *ufor- pour le celtique]
Préfixe augmentatif (qui a parfois pris un sens contraire et s’est confondu avec le préfixe gou-, voir gour- .3, GMB 740).
- gouralgoural
voir koural
- gouraouadur
- gouraouet / gouraouiet
- gouraouietgouraouiet
voir gouraouet
- gouraouiñ
- gouraouliñ
- gourazezañgourazezañ
v. intr. Passer l'après-midi en visite dans la même maison.
●(1931) VALL 786b. passer l'après-midi en visite dans la même maison, tr. «gourazeza.»
- gourbloazgourbloaz
adj. (élevage) (en plt d'un poulain) Qui a entre un et deux ans.
●(1955) STBJ 11. eun ebeulez gourvloaz. (...) gourvloaz : eun ebeul etre e vloaz hag e zaou vloaz.
- gourbombard
- gourbombardañgourbombardañ
v. intr. (musique) Jouer du basson.
●(1931) VALL 60a. en jouer [du basson], tr. «gourbombarda.»
- gourbombardergourbombarder
m. –ion (musique) Joueur de basson.
●(1931) VALL 60a. celui qui en joue [du basson], tr. «gourbombarder.»
- gourc'hagngourc'hagn
f. Grande putain.
●(1752) PEll 353. Gorc'haign, Petite carogne ou charogne. C'est une injure atroce pour une jeune fille ; car c'est au sens moral, une jeune prostituée. Gorc'hast est synonyme du précédent, en Latin meretricula.
●(1876) TDE.BF 244b. Gour-c'hagn, et aussi gourc'hagn. Gour-c'haign, subst. fém. Et aussi gourc'haign, prostituée fieffée.
- gourc'harvgourc'harv
m. gourc'hirvi (zoologie) Élan, orignal.
- gourc'hastgourc'hast
f. Grande putain.
●(1876) TDE.BF 244b. Gour-c'hast, subst. fém. Et aussi gourc'hast, prostituée au suprême degré.
- gourc'he
- gourc'heañ
- gourc'heekgourc'heek
adj. Ladre.
●(1499) Ca 98b. Gourhe. g. mesellerie de pourceaux. l. hec lunies / ei. vnn luniosus / a / um. b. gourheec.
- gourc'heet
- gourc'hemenn .1gourc'hemenn .1
m./f. –où
I.
A.
(1) Commandement.
●(1464) Cms (d’après GMB 284). gourchement, commandement. ●(1499) Ca 40b. Comande. vide in gourchemenn. ●(1612) Cnf 33a. Nep na obeis de tat, ha dé mam, ha do gourchemennou.
●(1659) SCger 151b. gourc'hemen, tr. «commandement.» ●(1790) MG 233. Chom a ra hoah dihue a hourhæmeneu Doué. ●246. er ourhæmèn-ze.
●(1849) LLB 1070. revé gourhemen Doué. ●(1856) VNA 159. observer les Commandements de Dieu, tr. «mirèt Gourhemeneu Doué.»
●(1924) BILZbubr 38/841. a-enep urz ha gourc'hemenn e vamm.
(2) Terriñ ur gourc'hemenn : enfreindre un ordre, un commandement.
●(1650) Nlou 498. Maz torras gourchemen, doue'en tat, tr. «car elle viola le commandement de Dieu le père.»
●(c.1680) NG 1468. terin gourhemeneu Doué.
●(1849) LLB 29. Rak me heus, e mé Doué, toret men gourhemen.
●(1907) AVKA 78. Neb a dorro (…) an hini distera deus ar gourc'hemeno.
(3) Mirout gourc'hemennoù ub. : observer les commandements de qqn.
●(1911) BUAZperrot 467. An neb am c'har a vir va gourc'hemennou
(4) War c'hourc'hemenn ub. : sur ordre, sur commandement.
●(1911) BUAZperrot 135. Eucher, var gourc'hemen, a zizroas d'e vro. ●839. var gourc'hemenn Elias.
(5) Kas ur gourc’hemenn : lancer un ordre.
●(1916) KANNlandunvez 63/457. Goal c’hlazet, d’an 23 Gouere 1916, en eur gas eur gourc’hemenn, en deus en em ruzet var zaou c’hant metr.
B. Religion.
(1) Gourc’hemennoù ar reizh / An dek gourc’hemenn ar reizh : les (dix) commandements de la loi.
●(c.1500) Cb 57a. g. cest le liure ou sont les dix commandementz de la loy. b. en leff maz edy dec gourchement an reiz. ●(1575) M 664. Da teriff en bet man, gourchemennou an Rez, tr. «A violer en ce monde les commandements de la Loi.» ●(1612) Cnf 33b. an articlou an feiz, hac dec gourchemen an reiz.
(2) Dek gourc’hemenn Doue : les dix commendements. cf. Gourc’hemennoù ar reizh.
●(1576) H 53. An dec Gourchemenn a doue en Brezonec, tr. « The ten Commandments of God in Breton. »
(3) Gourc’hemennoù an Iliz : les commendements de l’Église.
●(1576) H 53. Gourchemennou hon mam an Ilys.
II. [au plur.]
A.
(1) Compliments.
●(1641) Missirien 1. Ma gourhemennou dam moezrep Louisa.
●(1732) GReg 188a. Compliments, civilité de parole, ou d'action, tr. «Gourc'hemenn. p. gourc'hemennou.»
(2) Ober gourc'hemennoù ub. da ub. : faire ses compliments à qqn.
●(1732) GReg 188a. Faites-lui mes compliments, tr. «Grit va gourc'hemennou dezâ, ou, dezi.»
●(1834) SIM 121. Arça, pa veli da dad, na vanq qet da ober va gourc'hemennou dezàn. ●(1857) CBF 40. Grit va gourc'hemennou d'ho tad, tr. «Faites mes compliments à votre père.» ●(1878) EKG II 86. Grit d'ezho va gourc'hemennou.
●(1903) MBJJ 56. dilezet gante o labour dre m'o deuz c'hoant d'ober d'imp o gourchemenno. ●(1910) MBJL 103. hag he deus laret d'in ober d'ac'h he gourchemenno.
(3) Kaout gourc’hemennoù eus : recevoir des compliments de.
●(1834-1840) BBZcarn I 118a. bonjour d’or hu, den yaouank, heurvat dorch a laran / a gourchemenou peus demeus o mestres, tr. « Bonjour à vous, jeune homme, je vous souhaite le bonjour / Vous avez les compliments de votre maîtresse ».
(4) [au plur. ; par antiph.] Gourc'hemennoù brav : insultes.
●(1909) KTLR 34. Hag ho daou e kozeent, kewred, d'ober gourc'hennou brao an eil d'egile.
B. Terme de formule de politesse.
(1) Reiñ e c'hourc'hemennoù da ub. : faire ses compliments à qqn.
●(1856) VNA 97. Je vous prie de leur faire mes compliments, tr. «Mé hou péd de rein men gourhemeneu dehai.»
(2) Gourc'hemennoù a gengañv : condoléances.
●(1915) KZVr 118 - 06/06/15. Hon gourc'hemennou a genganv a gasomp da dud an aotrou Pennhoat. ●(1929) DIHU 211/207. dégemér hur guellan gourhemenneu a genganv. ●(1943) DIHU 384/276. Dehon ha dé hoér é kasamb hor gourhemenneu a genganveu. ●(1935) BREI 402/4b. hon gourc'hemennou kalonek a genganv kristen.
(3) Gourc'hemennoù a zoujañs : sentiments respectueux.
●(1910) MBJL 102. e felle d'in kinnig d'ean ma gourc'hemenno a zoujans.
- gourc'hemenn / gourc'hemennañ .2gourc'hemenn / gourc'hemennañ .2
v.
I. V. tr.
A. V. tr. d.
(1) Commander, ordonner.
●(1464) Cms (d’après GMB 114). gourchemen. ●(1499) Ca 75a. Empalazr hac empalazres in gourchemenn sunt. ●98a. Gourchemenn. g. commander. ●(1576) Cath p. 16. an tirant carguet a furor agourchemenas ez vihe diuisquet ha gand scourgezou fouetet, tr. «le tyrant plein de fureur ordonna qu'elle fût dépouillée de ses vêtements et fouéttée de verges.» ●22. maz gourhemenas ez vihe punisset ha tourmantet an goardou, tr. «il ordonna qu'on punît et qu'on tourmentât les gardes.» ●30. hac ez gourhemenas ez vihe dipenet, tr. «et il commanda qu'elle fût décapitée.» ●(1612) Cnf 49b. Pechiff à gra maruelamant an heny pe-heny à gra heuelep domaigiou, à gourchemen ho ober.
●(1659) SCger 151b. gourc'hemenn, tr. «commander.» ●(1732) GReg 183a. Commander, ordonner, tr. «Gourc'hemenn. pr. gourc'hemennet.» ●214b. La correction fraternelle est commandée par l'Evangile, tr. «an avyel vénniguet a c'hourc'hémenn deomp courrigea hon hentez gant carantez vras, èntre Douë ha ny.»
►absol.
●(1557) B I 158. Me ya oarse hep dale quet, / Eualhenn pan gourchemenet, tr. «Sur ce, je vais sans délai, puisque vous l'ordonnez ainsi.»
(2) Recommander.
●(1911) BUAZperrot 287. Va Doue, etre ho taouarn e c'hourchemennan va ene.
(3) (grammaire) Doare-gourc'hemenn : impératif.
●(1944) GWAL 163/175. Koulskoude e klevet ober gant «stronka» ha «gleuri» en doare-gourc'hemenn.
B. V. tr. i. Gourc'hemenn war ub. : commander qqn.
●(1939) MGGD 27. ar c'habiten a c'hourc'hemenne war ar c'hedourien.
II. V. pron. réfl.
(1) En em c'hourc'hemenn da : se recommander à.
●(1728) Resurrection 640. Goude enem gourchemen desan ha de guir tat.
●(1838) OVD 268. A pe santehet enta un taul néhance benac, hum hourheménet de Zoué.
(2) En em c'hourc'hemenn ouzh : se recommander à.
●(1659) SCger 102a. se recommander, tr. «en em gourc'hemen ouz.»
- gourc'hemennañgourc'hemennañ
voir gourc'hemenn .2
- gourc'hemennaouiñgourc'hemennaouiñ
v. intr. Complimenter.
●(1979) BRUDn 28/17. a lakfe va hamaradezed da grevi gand ar warizi hag ar vestrez d’am gourhem[e]nnaoui ?