Recherche 'se...' : 512 mots trouvés
Page 10 : de seuit (451) à sezariot (500) :- seuit
- seul .1seul .1
adv. pron. & conj.
I. Adverbe
(1) [devant un adj. au degré comparatif ou positif] D'autant plus.
●(1575) M 1877. Seul muy diouguelroez hon bezo en dez se, tr. «Plus nous aurons de sûreté ce jour-là.» ●(1612) Cnf 33b. ha seul quent mà ò accomplis, quent à sé ez dymunu ho poanyou, ha seul pelloch maz chom hep ò executiff pelloch ez chomhynt hep bezaff deliuret. ●(1621) Mc 94. seul muy ma en em acustumes da consanty dan drouc volontez pe tentation à pechedou á quement se ez cresquo an drouc desirou se.
●(1659) SCger 171b. seul brassoc'h eo e boan seul brassoc'h eo e verit, tr. «de tant plus grande qu'est sa peine, plus grand est son merite.» ●(c.1718) CHal.ms i. abondance de droit ne nuit pas, tr. «sel mui a c'hüir, sel güel.» ●(1794) ABR.goerz 8a. Survui omp douç, survui int cruel.
●(1821) SST 214. sal liessoh sal guel. ●(1860) BAL 15. Sulvui a alvocadet, sulvell.
●(1909) FHB Gouere 199. seul-vui ma studioc'h, seul starda a reio o kreansou. ●(1907) FHAB Kerzu 292. seul ma vez hejet, seul doun e taol e griziou. ●(1911) BUAZperrot 93. seul goasoc'h a ze e kerze varnezan. ●(1911) BUAZperrot 616. Seul striz oa en e genver e unan ha seul hegarat oa e kenver e nesa. ●(1957) AMAH 244. Ha gwir, bez’eus devezhourien boaz da lugudenniñ : seul belloc’h, emezo, e pado an abadenn, seul vuioc’h arc’hant hor bo da bakañ, ha kement-se tapet e vo bepred.
(2) [devant un v.]
●(1909) FHB Gouere 199. seul-vui ma studioc'h, seul starda a reio o kreansou.
(3) [devant un chiffre] Tous les.
●(1942) DHKN 121. Monet e hran get el lévr, follen arlerh follen, ha stank, sel diù pé tèr anehè, éh arrestan de sellet doh en trèsadenneu.
(4) Chaque.
●(1911) BUAZperrot 87. an dizurz a oa e peb leac'h, var zeul ha koulz lavaret e kalon peb den.
(5) Evit seul a ve : pour rien au monde.
●(1869) FHB 229/160a. Ne falle ket din evit seul a ve, ho kuelet o paka terchen.
(6) Seul daol : chaque fois.
●(1821) SST vi. Er chiffreu ha mercheu aral e hum gave sal taul é costé d’en articleu, e zou eit discouein d’en dud habil, ha surtout d’er Velean, a beh mammenneu é mant tennet. ●51. enfin é rein dehai saltaul mercheu splannoh pe splan.
(7) Da seul taol : à chaque instant.
●(1976) LIMO 07 août. A chaque instant, tr. «de sel taol.»
II. Pronom.
(1) Seul a : tout ce que.
●(1502) Voyer 1. me a due ales alan seul a guelaff me biou buguel breiz gourhez querchen mar bez essou goae da glen ●texte et traduction établis par L. Fleuriot : Me a due a les, a lan ! / Seul a guelaff / me biou ! / Buguel Breiz, gour ez querchen, / mar bez essou / goae da glen !, tr. «Je viens de la cour, du monastère. Tout ce que je vois, je (le) possède. Enfant de Bretagne, l’homme à ton entour, s’il est rebelle, malheur à toi.» ●(1530) J 125a. Seul a anquen hac a penet / A gouzafuet oar an bet man, tr. « que d’angoisses et de douleurs vous endurez sur cette terre. » ●125b. Ha seul a glachar preparet / So deoch dreist pep den ordrenet, tr. « Jamais supplice pareil à celui qu’on vous a préparé a-t-il été ordonné pour personne ? »
(2) Seul a ve : tout ce qu’il y a au monde.
●(1872) ROU 95b. Me promettrait-on, me donnerait-on plus que ce monde, tr. «ha pa ve lavared d’in, ac e ve roed d’in seul a ve !»
III. Loc. conj.
(1) Seul ma : dès que.
●(1659) SCger 171b. seul ma teuas, tr. «des qu’il vint.»
(2) Seul ma : plus.
●(1907) FHAB Kerzu 292. seul ma vez hejet, seul doun e taol e griziou.
IV.
(1) Seul vui, seul c'hoazh : abondance de bien ne nuit pas, l'appétit vient en mangeant.
●(1859) MMN 140. Seul vuy seul c'hoas. ●(1867) FHB 148/348a. sul muioc'h, sul c'hoaz. ●(1890) MOA 119a. L'appétit vient en mangeant, tr. «seul vui, seul c'hoaz.»
●(1932) FHAB Gouere 283. Seul vui, seul c'hoaz ! ●(1934) CDFi 8 juillet. Mes seulvui, seul c'hoaz. ●(1958) BLBR 111/12. Seul vui... seul c'hoaz a arhant...
(2) Seul gent, seul well : le plus tôt sera le mieux.
●(1752) BS 663. seul guent, seul vell.
●(1844) LZBg 2l blezad-2l lodenn 124. de zegass missionnerion nehué sèl-quênt sèl-huel.
●(1931) VALL 745a. le plus tôt c'est le mieux, tr. «seul gent seul well, seul gentoc'h seul welloc'h.»
- seul .2seul .2
m. –ioù
I.
(1) (anatomie) Talon.
●(1633) Nom 25b. Talus : talon : taloun, seuzl. ●Calx, calcaneum : le talon : an seuzl. ●273b. Scaurus : pied bot, qui a les talons gros : vn troadec bras, vnan en deus seulyou bras, bottesennecq.
●(1659) SCger 115a. talon, tr. «seul, p. iou.» ●171b. seuzl, tr. «talon.» ●(1732) GReg 903b. Talon, partie du pié, tr. «Seuzl. p. seuzlyou. seul an troad. p. seulyou an treid.»
►Seul-troad.
●(1907) VBFV.bf 68a. sél troed, m. pl. sélieu-troed, tr. «talon.» ●(1942) DHKN 90. get un taol kléan, en des distaget é seul-troed, groeit anehon ur mac’hagned.
(2) Talon (d’un bas, etc.).
●(18--) MIL.ms (d’après BUBR 19/). ar prins a ya goustad war zoliou e lêrou.
(3) Kerkent ha seulioù ub. : sur les talons de qqn.
●(c.1825-1830) AJC 3857. pa voa on nenemied querquend hac on seuliou.
(4) Pivot, tourillon.
●(1744) L’Arm 287b. Pivot ou Torillon d’une porte cochère, sur lequel elle porte & il tourne avec elle, tr. «Sælle. : lieu.»
●(1907) VBFV.bf 68a. sél (b[as] van[netais] seul), m. pl. ieu, tr. «pivot.» ●(1931) VALL 563a. Pivot, tr. «seul m. pl. iou.»
II.
(1) Ober seul pe eneb : de deux choses faire l’une.
●(1931) VALL 187. Se décider à agir d'une façon ou d'un autre, tr. F. Vallée «ober seul pe eneb (faire talon ou empeigne (fam[ilier].» ●(19--) NFLO (L). De deux choses faire l'une, tr. Loeiz ar Floc'h «ober seul pe eneb.»
(2) Diskouez e seulioù : quitter la maison où l’on travaille.
●(1905) ALLO 14 (L) Y.-V. Perrot. Mes daouzek miz brao ha kempenn / 'Zo 'maoun gant Lan, hag ez eo tenn / Diskouez ar seuliou d'an aotrou, / O lezel gantan ar goprou.
(3) Lakaat e seulioù en e c'hodell :
●(1909) FHAB Here 301 *Ioen an Tour Gwenn. Ar skrivanier (...) a chomo tachadou da vuzugennat (...) ha tachadou all e lakaio e zeuliou en e c'hodel evit redek d'an daou-lamm ruz.
(4) Troc'hañ ar geot dindan seulioù ub. : voir geot.
- seul .3
- seulabredseulabred
adv. Déjà.
●(1948) PERROZ-GIREG (lettre de Jakez Konan, 26.06.93). Seulabred ; na'm eus klevet nemet ur wech gant ur vaouez kozh ha na ouie ger galleg ebet. Pan oan erruet en he zi he devoa lavaret din (se oa diouzh ar beure) : «Arri 'oas seulabred !» (arri = erru). War va fichenn em boa troet al lavar-mañ e galleg : Te voilà déja ! (05 - 08 - 48)
- seulamant
- seulbankseulbank
voir sourbank
- seulbennseulbenn
f. –où
(1) (agriculture) Pieu, crochet pour attacher les vaches.
●(1879) ERNsup 170. zelbenn, cheville, entrave pour attacher les vaches, Plusq[uellec].
●(1931) VALL 172a. Crochet ; pour attacher les bestiaux à l'étable, tr. «seulbenn.» ●(1967) BAHE 53/34. Pennadoù kerdin 'zo chomet / Skoulmet war ar seulbennoù.
(2) Mentonnet.
●(1931) VALL 461a. Mentonnet de serrure, etc., tr. «seulbenn f.»
- seulbennañseulbennañ
v. tr. d. Fixer à l'aide d'un crochet.
●(1942) VALLsup 78a. Fixer une barrière ; etc., à l'aide du crocher ou mentonnet, tr. «seulbenna.»
- seulenn .1
- seulenn .2seulenn .2
f. –où (alimentation) Talon (de pain, de fromage, etc.)
●(1732) GReg 903b. Talon de pain, tr. «Seuzlenn vara. p. seuzlennou vara.» ●Talon de fromage, tr. «Seuzlenn fourmaich. p. seuzlennou fourmaich.»
- seulgennseulgenn
f. –où (alimentation) Talon (de pain, de fromage, etc.)
●(1732) GReg 903b. Talon de pain, tr. «Seulguenn vara.»
- seuliennseulienn
f. –où (habillement) Talonnière.
●(1732) GReg 903b. Talonnieres, courroie qu'on passe sur le talon pour tenir ferme aux pieds les sandales, ou les socs, quand on va à la campagne, tr. «Seuzlyenn. p. seuzlyennou.»
- seur
- seurennseurenn
voir seurkenn
- seurezseurez
f. –ed
I. (religion)
(1) Sœur.
●(1934) PONT 23. eur seurez yaouank.
(2) Seurez c'hris : sœur grise.
●(1915) HBPR 132. seurezet gris pe evit lavaret mad, seurezet an den eurus Grignon de Monfort. ●137. En hospital Montroulez oa seurezed gris. ●(1923) KANngalon Mae 411. e kouent ar Seurezed gris.
(3) Seurez wenn : sœur blanche.
●(1901) FHAB Meurzh 243. evid ar Seurezed ar Spered-Santel, pe ar Seurezed guenn. ●(1905) LZBl Mae 127. «Seurezed gwen» Breiz-Izel.
(4) Seurez koñvers : sœur laïque, converse.
●(1873) FHB 463/364b. d'ar mare-ma oa sœurez convers en eur gouent. ●(1894) BUZmornik 33. Veronik a oue kemeret er gouent etouez ar seurezed konvers.
(5) Seurez pil-pave : bigote.
●(1970) BHAF 62. eun asez seurez pil-pave.
II. (ichtyonymie)
(1) Béluga.
●(2010) MOPES 230. le vrai béluga (ou dauphin blanc), appelé aussi seurez gwenn (bonne sœur blanche).
(2) Seurez c'hlas, c'hris : marsouin.
●(2010) MOPES 230. seurezed glas, seurezed gris (bonnes sœurs bleues, bonnes sœurs grises) [marsouins en général].
III. (phycologie)
(1) Algues Laminaria ochroleuca.
●(1968) NOGO 221. Laminaria ochroleuca. sǝre:zed, «bonnes-sœurs» : Porspoder, Kellerdud en Plouguerneau, Korrejou en Plouguerneau, Karreg-Hir en Kerlouan.
(2) Bezhin-seurezed : Laminaria ochroleuca.
●(1968) NOGO 221. Laminaria ochroleuca. bezin sǝre:zed, «bonnes-sœurs» : Korrejou en Plouguerneau.
IV. Lec’h ne c’hall ket ar seurez mont evit ar person : voir person.
- seurkenn / seurennseurkenn / seurenn
f. –où
(1) Terrain vague.
●(1941) FHAB Meurzh/Ebrel 35. (Skrignag) Seurenn = eun takad douar ha n'eo da zen, e galleg : terrain vague ; e Scrignac ez eus seurennou bras ; seurenn ar Rest, seurenn Lanuon ha seurenn ar C'hloastr.
(2) Colline, hauteur.
●(1929) MKRN 88. war seurkenn ar Pontigou, tr. «la hauteur de Pontigou.» ●(1982) PBLS 51. (Langoned) seurkenn, tr. «colline.»
- seurtseurt
m., pron. ind., prép. & conj. –où cf. sort
I. M.
(1) Sorte.
●(1612) Cnf 39b. an sceurt tut-sé, so hanuet houlier, ha houlieres. ●(1621) Mc i. euit pep seurt tut. ●(1647) Am 753. Mar bez foull e’r bro nep sceurt jolory. He fezo hem’zy, a n’y c’hoario., tr. S’il y a foule dans le pays, un tapage d’aucune sorte, ce sera dans ma maison, et nous jouerons. »
●(1710) IN I 43. disenoret he friedelez gant peb seurt crimou. ●(1732) GReg 877a. Sorte, espece, tr. «Seurd. p. seurdou.» ●Il y a bien des sortes d'animaux sur la terre, tr. «Cals a seurdou anevaled, a so var an doüar.»
●(1834) SIM 112. Ur seurt arvest abominabl. ●(1872) FHB 394/227b. N'euz ket da abegi ar seurt nevezentiou.
(2) Er seurt : aussi.
●(1900) MSJO 131. neuze e velas eur sklerijen er seurt ne doa morse tanvet en he c'halon. ●(1913) AVIE 197. hui e iei de gol rah ér sort. ●219. Ér sort é oé bet é gré Lot. ●258. hag ér sort é hrer doh té. ●332. El laeron (...) en anjulié ér sort.
(3) Seurt biskoazh : comme jamais.
●(1908) PIGO II 16. e teuas e-leiz a bikou da flemman anean, seurt biskoaz.
(4) Ar seurt-se ! / Seurt-se !
●(1926) FHAB Mae 234. Eno neuze, e veo tremenet, dre c’henou ar paour keaz, eul lost leue lardet mat, – ar seurt-se ! – flour ha melus, unan eus an dibab !... ●(1978) BAHE 99-100/70. Petra ’zo erru ganit, Louizig ? Bez’ez eus ur penn ouzhit ! Seurt-se !
(5) Er seurt : de cette sorte.
●(1900) MSJO 213. hag e kavint enhan eun tenzor er seurt n'o deus ket guelet nag an dud o deus bevet dindan al Lezen goz, nag ar re o deus bet dindan al Lezen neves. ●(1906) KANngalon Eost 175. Pini misioner katolik n'en deuz ket guelet meur a vech taoliou er seurt-ze. ●(1906) KANngalon Du 249. leor ebed er seurt-ze. ●(1915) KANNgwital 156/82. Raktal e tirollaz eur glaou dourbill er seurt ne veler ket alies.
(5) Ur seurt pe seurt : une chose ou une autre.
●(1893) IAI 76. An oll babed o deuz bet eur seurt pe zeurt da c'houzaon.
(6) Ur seurt bennak : quelque chose.
●(1893) IAI 108. an den a zesk atao eur seurt benag gant sotoc'h evitan.
(7) Comme.
●(1923) FHAB Gwengolo 338. Breiz a-bez a vo eno dastumet seurt n'eo bet biskoaz.
(8) Ranellat diwar seurt ha netra : bavarder de tout et de rien.
●(1944) VKST C'hwevrer 52. hag e choman da ranellat diwar seurt ha netra.
(9) A bep seurt : de toutes sortes.
●(1633) Nom 123a. Scutulatus color : pommelé : marellet á pep seurt liou.
●(1874) FHB 501/247a. En em lacat a ra da ober a bep seurt ariezou. ●(1879) BMN 313. Di eo e tirede a vareadou, a vagadou, tud a bep seurt broiou. ●(1894) BUZmornik 877. tud aviuz a zornaz adarre a bep seurt traou divar he benn d'ar roue.
●(1909) KTLR 170. Mez ar vaouez (...) a lavaraz d'ezhan deuz a bep seurt hanoiou vil. ●(1914) FHAB Eost 240. An itroun her c'harie kalz abalamour ma rea an aneval a bep seurt simijou. ●(1928) FHAB Mezheven 225. A bep seurt traou a vez sanailhet en o fenn.
►[devant un sing.]
●(1857) HTB 29. ar mann en difoa bep seurt blaz.
●(1913) FHAB Eost 235-236. plajou fleuret a bep seurt liou. ●(1921) FHAB Meurzh 60. eva buredadou a bep seurt dour trenk.
►
●(1903) MBJJ 320. setu perak e taul o liorzo a-gonfont trevajo ha freuz a bep seurt. ●(1906) KANngalon Mae 103. mont dispont a dreuz ar reier hag an danjeriou a bep seurt. ●(1907) PERS 314. goulennou a bep seurt, sot ha diboell aliez. ●(1911) FHAB Here 294. frouez a bep seurt oc'h aoï. ●(1913) KANNgwital 122/240. paea taillou ha deveriou a bep seurt. ●(1916) KANNgwital 169/187. dillad-dindan a bep seurt.
(10) [sans compl.] A bep seurt : toutes sortes de choses.
●(1910) MAKE 49. A bep seurt e lavare en eur vont gant an hent etrezek Kemper.
(11) Seurt ebet : Rien.
●(1876) TDE.BF 564a. Seurt e-bed, adv., tr. «Rien.»
II. Pron. ind. Rien.
●(1862) JKS 234. ne gemeran seurt euz ho tra. ●(1893) IAI 33. na zinac'he seurt d'ar c'horf.
●(1922) FHAB Mezheven 167. me n'oun mui mat da zeurt.
III. Loc. prép.
(1) Seurt gant : comme.
●(1931) VALL 135a. Comme, de l'espèce de ceux-ci, tr. «seurt gand ar re-ma(ñ).» ●(1935) BREI 415/3c. Eun tarkad em bize roet gant plijadur d'eun diod seurt gant hennez !
(2) A-seurt gant : comme.
●(1931) VALL 135a. Comme, de l'espèce de ceux-ci, tr. «a-seurt gand ar re-ma(ñ).»
(3) Ar seurt gant =
●(1908) PIGO II 23. Biskoaz tad na welis ar seurt ganit ! ●31. re bell amzer e tarempredis ar seurt gante ! ●162. Ar gir-ze, da vihanan, a zo gwir... 'vit ar seurt ganimp.
(4) Ar seurt da =
●(1955) STBJ 184. ne zeree ket ouz kanfarted ar seurt deomp.
IV. Loc. conj. A-seurt ma : comme.
●(1958) KOGI 10/08. c'hoari gant binvioù a-seurt ma oa gwechall.
V.
(1) Klevet e seizh seurt (ruz) gant ub. : voir seizh.
(2) Lavaret ar seizh seurt (ruz) eus ub. : voir seizh.
- seurtamant
- sev .1
- sev .2sev .2
adj. =
●(1984) BRLI I 139. seo = "seven" : "droch", drôle, d'esprit un peu dérangé sans doute.
- sev .3sev .3
m.
(1) Calins.
●(1972) SKVT I 18. e vezer dizonet abred diouzh ar sev.
(2) Ober sev da : passer la main.
●(1942) VALLsup 28b. faire des caresses, tr. «ober seo C[ornouaille].» ●(1973) SKVT II 30. ober sev da feskenn ar «mouzmeed».
(3) Manières doucereuses.
●(1952) LLMM 34/49. (Douarnenez) Seo a-s. manières doucereuses. Hennezh zo kollet gant ar seo ; An dra-se a dennfe deoc'h ar seo eus ho korf (= a galetafe ho korf) ; Et (= it) d'ober seo e lec'h all : na zeuit ket d'ober flourigoù din.
(4) Toull-sev : personne qui fait des manières.
●(1964) BRUD 17/29. drez e-giz da vaouez Katellig-toull-seo.
- sev .4sev .4
m. (botanique) Sève.
●(1659) SCger 110b. seue, tr. «seo.» ●(1732) GReg 863b. Seve, suc ou graisse de la terre qui de la racine des plantes & des arbres monte jusqu'au extremitez deux fois l'an, en Mars, & en Août, tr. «En Leon : ar séau.» ●La sève commence à monter dans les arbres, tr. «Coumanç a ra ar séau da zont èr guëz.»
●(1834) SIM 240. ar vezen na royo ket a seau. ●(1872) ROU 102b. Sève, tr. «Seo.»
●(1907) FHAB Du 263. ar sev (...) a zisken dre ar blanten, dreist holl etre ar rusk hag ar c’hoat. ●(1978) BRUDn 19/10. neizou pig pe vran da vond da gerhad e begou ar gwez, pistolennou skao da doulla, futellennou da gizella gand ar gontell e skourrou leun a zeo, kokolorig da zizouara, kreskennou kolza, broñsou drez, trichin tener da zibri a vegadou.
- sevelsevel
v.
I. V. tr. d.
A. [compl. : qqc.]
(1) Élever, dresser.
●(1530) J p. 148a. Seuet ma goaf en e saf sonn, tr. «Élevez droit ma lance.»
●(1659) SCger 52b. eriger, tr. «seuel.» ●73a. leuer, tr. «seuel p. sauet.»
(2) Soulever, hausser.
●(c.1500) Cb 87a. [forch] Jtez hec merga / ge. g. fourche pour mulonner le ble. b. forch da seuel ann et.
●(1659) SCger 65b. hausser, tr. «seuel, p. sauet.»
(3) Monter (un escalier, une côte, etc.).
●(1903) MBJJ 149. Setu perak e welomp Jezuz (...) ha Pilat (...) o sevel a-gevred ar vins a gas d'ar pondale.
►[empl. comme subst.] Montée.
●(1869) EGB 24. ar zével graiou a zo diêz d'ar ré a zô berr hô halan, tr. «il est difficile à ceux qui ont la courte haleine de monter des côtes.»
(4) Construire.
●(1849) LLB 790. er hoedaj rekis eid sewel el lestri. ●(1849) LLBg III 100. sewel ur houvand.
●(1901) LZBg 59 blezad-2l lodenn 89. groeit ou des saúein, betag bremen, tèr iliz. ●(1924) LZBt Mezheven 1. re dano eo e yalc'h evit sonjal sevel un ti ken kaër.
(5) (couture) Couper (un habit).
●(1732) GReg 223a. Coupper un habit chez le marchand, tr. «Sevel un abid. Van[netois] saoüeiñ un abyd.»
(6) Desservir (la table).
●(1732) GReg 277b. Desservir la table, tr. «Sevel an daul.»
(7) (pêche) Faire remonter (le poisson).
●(1952) LLMM 34/49. (Douarnenez) Sevel : lakaat da sevel : bouetañ ha sevel ar sardin. ●(1979) VSDZ 72. (Douarnenez) ar stronk oa evit sevel ar brilli, tr. (p. 235) «l'effare servait à faire monter le maquereau.»
(8) Donner.
●(1952) LLMM 34/49. (Douarnenez) Sevel : reiñ : ne oa ket evit sevel dezho o lodennoù (hêrezh).
(9) Récolter.
●(1982) ENEU 36. (Eusa) karread teil adarre. Sevel bizin.
(10) Sevel krog ub. : prendre le parti, embrasser la défense de qqn.
●(1907) DIHU 23/. golo v. (seùel krog) = prendre parti pour quelqu'un. ●(1908) DIHU 35/69. en hani e hel e zeli seùel krog é vro. ●(1910) ISBR 94. É amzér Charl-Meur ha Loeiz I é oent bet hanùet, ha saùet ou doé liés krog er Franked énep d'er Vreihiz. ●(1939) KOLM 73. Dalbéh é ma é spi seùel krog er ré goasket énep d'ou goaskerion.
(11) Sevel tabut : amener des querelles.
●(1905) IMJK 240. ha lezel peb unan get é greden, eit arbennein ha seùel tabut.
(12) Sevel an tenn : tirer au sort.
●(1915) HBPR 151. an hini a oa deuet da lakaat sevel an tenn.
(13) Sevel tiegezh : fonder une famille.
●(1908) PIGO II 1. a-rôk sevel tiegez. ●(1911) KANNgwital 100/20. Daou o deuz prenet ti, daou savet tiegez.
(14) Sevel an douzier : desservir la table.
●(1732) GReg 229a. Lever le couvert, tr. «Sevel an douzyer.»
(15) Sevel troad : partir.
●(1907) AVKA 207. Me a zavo troad ac'han, hag ac'h ei da gâd ma zad.
(16) Sevel trouz : se rebeller.
●(1910) MBJL 52. kalz a brotestanted a zavas trouz, gant a zroug ac'h eas enne.
(17) Sevel truajoù : lever les impôts.
●(1933) ALBR 25. Er bloa-man, dija, e renker sevel truajou neve a-benn gallout skoulma.
(18) Sevel interest : prendre des intérêts.
●(1732) GReg 752b. Prêtez gratuitement, dit l'Evangile, tr. «Prèstit d'oc'h hentez hep sevel interest divar bouës ho prèst, eme an avyel»
(19) Sevel kalon ub. : donner la nausée à qqn.
●(1970) LIMO 19 septembre. En diholaj é chom ér ruieu un tammad mad ag en dé ha get en héol ponér er vlas e sau houn kalon.
(20) Sevel akuilhetenn diwar ub. : fouetter qqn jusqu'au sang.
●(1732) GReg 428b. Foüetter jusqu'au sang, tr. «sevel accuilhetenn divar ur re.»
(21) Sevel e benn : lever la tête.
●(1849) LLB 248. én ur sewel hé fen.
(22) Sevel e vouezh : élever la voix.
●(1942) DADO 16. Mar deu d’ezañ sevel e vouez, ma fell d’ezañ beza divergont, ma ra goap, ma tou Doue, n’eus forz, ho kenou leun a zour sorset !
B. (marine)
(1) Hisser (les voiles).
●(1849) LLB 551-552. ne sawet ket ihuel / Er gouilieu ar hou lestr. ●635. De zizoar ag er porh, de sewel men gouilieu.
(2) Lever (l'ancre).
●(1752) PEll 279. Sevel an-eor, lever l'ancre.
●(1849) LLB 634-635. é han hoah de sewel en eor, / De zizoar ag er porh.
C. [compl. : qqn]
(1) Sevel ub. enep ub. : monter qqn contre qqn.
●(1926) FHAB Gouere 256. eur vaouez teodet fall en em lakeas da lavaret pep seurt traou diwar e benn ha da zevel an dud enep d'ezan.
(2) Lever (une armée, etc.).
●(1659) SCger 73a. leuer des gens d'armes, tr. «seuel tut a armou.» ●(c.1680) NG 1413. hac enf seuel un armé.
●(1883) MIL 139. Lesneven. Muioc'h a dud a save neuze eget brema Lambaol ha Guimiliau assamblez.
(3) Élever, éduquer.
●(1878) EKG II 259. c'hoant e doa da choum c'hoaz var an douar da zevel he bugaligou.
(4) Enlever (par la mort).
●(1868) FHB 177/168b. Pell a ioa an Aotrou Goujon ne voa ket cre he iec'het : den gouscoude ne zonje e vije savet ker buhan.
II. V. tr. i.
(1) Sevel dindan ub. : déposséder qqn de son poste, le déboulonner.
●(1912) BUAZpermoal 402. Ar re-man, droug enne, a glaskas sevel dindan Isidor, hag a damallas anezan dirak e vestr.
(2) Sevel da : devenir.
●(1894) BUZmornik 142. Sevel a eure da blac'h iaouank heb kaout eur vamm garantezuz.
(3) Sevel ouzh : monter.
●(1880) SAB 208. En eur sevel ouz menez Olivez.
(4) Sevel e : monter, grimper.
●(1924) LZBt Meurzh 21. eun ogrou bihan hag ar skalier da sevel ennan, gret a-dro.
(5) Sevel diouzh : s’élever/monter de.
●(1961) LLMM 86/151. e veze gwelet alies a-walc’h gouleier o flaminañ dre ar garm, skrij, gouel pe c’hoarzhadeg o sevel diouzh ar mogerioù didoenn.
III. V. intr.
A. [sujet : qqn]
(1) Se lever.
●(1499) Ca 184b. Seuell g. soy leuer / sourdre. ●g. leuer auant iour. b. seuell quet an dez. ●(1530) J p. 183a. Saf, ha gra ioa, na esmae quet, tr. «lève-toi, sois joyeux, et ne crains rien.» ●(1580) G 1095. Ma mam dre estlamdet sevet, tr. «Ma mère, par miracle, levez-vous.» ●(1612) Cnf 70b. pa sauer eues an guelé.
●(1857) CBF 50. Ne d-eo ket ebat sevel e-kreiz ar c'housk, tr. «Il n'est pas agréable de se lever au milieu de la nuit.»
(2) [figure étymologique] Sevel en e sav : se lever debout.
●(14--) Jer.ms 60. Saff ez saff ha trauell, tr. R. Hemon « Lève-toi et travaille » litt. « Lève-toi dans ta position debout » ●(1530) J 148a. Sevet ma goaf en e saf sonn, tr. R. Hemon « élevez ma lance tout droit »
●(1689) DOctrinal 196-197. Ar Roué en savas en é sa, à quemennas tri Escop, ha [197] drouc ha mat ganta evoé Sacret d’ar Sul var lerc’h. ●(17--) EN 2193. Seued, autro, no saf, tr. «Levez-vous, monsieur, debout.»
●(c.1825-1830) AJC 1477. ma sevis pres em saf. ●(1827-1829) VSA 2236. saf es saf prontamant. ●(1870) MBR 56. ar roue a zavaz enn he zav, tr. « le roi se leva ». ●(1878) EKG ii 54. edon o taoublega evit sevel em za.
(3) Grandir.
●(1909) HBAL 20. pa edomp c'hoaz o sevel, va breudeur ha me. ●(1921) PGAZ 106. Klevet oc'h euz doareou Fanch Ti-Don, keit ha m'edo o sevel.
(4) Monter.
●(1878) EKG II 114. Penaoz sevel en tour ? ●120. sevel a ranken da vek an tour.
(5) Sevel war-dro ub. : se lever pour s'occuper de qqn (malade, etc.).
●(1969) BAHE 62/40. Pa veze nozvezhioù-rev am beze kalz muioc'h a boan, ha ret e veze dezhi sevel war va zro.
(6) Sevel gant ub. : être d'accord avec qqn, prendre le parti de qqn.
●(1868) KMM 262. Ar vamm neket evit sevel gant bourrevien e Mab ! ●(1876) TDE.BF 437a. Evid-oun-me, ne zavinn ket gant-ho hiviziken war ann dra-ze.
(7) Relever (de maladie).
●(1744) L'Arm 226b. Relever de maladie, tr. « Séhuél a gleinhuétt.»
●(1922) EOVD 115. un dén hag e saù a gleñùed.
(8) Devenir.
●(1874) FHB 504/271a. sevel a ra canfardet anezho.
(9) Sevel da vezañ : devenir.
●(1905) KANngalon Genver 303. evit sevel da veza pinvidik. ●(1925) BUAZmadeg 450. pa zavont da veza braz, ne zougont mui skapular ebet.
(10) Sevel e renk : grimper l'échelle sociale.
●(1902) PIGO I 25. ha zevel en renk, mar gallje. ●(1920) FHAB Genver 195. sevel e renk, dont da vezan perc'hen.
►sans compl.
●(1907) FHAB Meurzh/Ebrel 41. an dud clanv gant ar c'hoant sevel.
(11) Sevel a : venir de (faire qqc.).
●(1838) OVD 70. én ur seuel a hobér oræson.
(12) Sevel a : être de (tel ou tel endroit).
●(17--) TE 455. un dén hanhuét Saul, sàuét a Darse.
B. [sujet : qqc.]
(1) Monter.
●(1530) Pm 253b (Mab Den). An tan cre (lire : creff) a seff en ho (lire : e) baru, tr. «Le feu ardent qui monte dans sa barbe.»
(2) (en plt de la mer) Enfler, grossir.
●(1861) BSJ 114. ur goahad fal amzér e leaquas er mor de seuel.
(3) (en plt du vent) Se lever.
●(1862) BSH 38. sevel a ra avel. ●(1876) BJM 79. hag un heur goude e savas avel foll.
(4) (en plt d'une fontaine) Sourdre.
●(1906) HIVL 58. Ur fetén e saù er groh.
(5) (en plt de pâte, de lait) Lever, fermenter.
●(1732) GReg 405a. Le levain fermente la pâte, tr. «ar goëll a ra sevel an toaz.»
●(1861) BSJ 291. haval doh er goél e guemér ur voès eit laquat tri mezuliad bled é go bet quen ne sàu en toès.
●(1910) YPAG 4. peilhât pato, birvi dour, ribotât lêz, lakat lêz da zevel, skotan podou.
(6) (en plt d'un événement) Se produire, arriver.
●(17--) VO 23. Sehuel e ras én un taul un tampest horribl.
●(1849) LLB 783. én ur grial a ziar ur souchen, / Er gavan e lar doh é saw un defouren. ●(1861) BSJ 313. ur guêrteri vras e sàuas ér vro-hont. ●(1878) EKG II 146. O klevet-se, e savaz c'hoarz e touez ar zoudarded-all.
●(1913) HIVR 18. Ur brezél bras e oé édan seùel étré-zé.
(7) (astronomie) Se lever (en plt d'un astre).
●(1878) EKG II 21. Al loar a ioa o sevel p'edon oc'h en em lakaat enn hent.
●(1900) MSJO 78. Na pegen sioul e sao ar stered varzu arouden anter-noz !
(8) Se former, prendre forme.
●(1633) Nom 221b. Bulla : bouteille ou bouillon : an clogoren á seu voar an dour pa gra glaò.
●(1866) FHB 80/222b. Keit e chome var he daoulin, ma savas caledennou enho.
●(1911) BUAZperrot 634. ne roë ket a amzer d'al loustoni da zevel na d'ar c'hinid da steui o gwiad.
(9) Pousser, croître.
●(1633) Nom 76a-b. Herba voluntaria, cui sativa opponitur : herbe qui croist de par soy sans estre semée, ou plantée : drouc-lasaou (lire : drouc-lousaou), lousaouen á seu ep bezaff hadet na plantet.
●(1901) LZBg 59 blezad-2l lodenn 89. ha saúein e hra en est.
(10) Sortir, jaillir.
●(1633) Nom 251a. Lapis manalis : pierre de laquelle sort vne fontaine : mæn pe ves á hiny ez seu vn feunteun.
(11) Venir.
●(1831) RDU 43. Er fé e zou (…) mam en ol vertuïeu, rac ag er fé é sahuant, hac er fé ou mâh. ●(1876) TDE.BF 433a. pa zavaz aoun gant ar paotr.
(12) Devenir.
●(1883) MIL 141. Histor Guimiliau hag hini Lambaol, epad pell amzer, ne rejont nemet unan. Hirio, an dre guechal, a zo savet brassoc'h eget ar vam-barrez.
IV. V. pron. En em sevel.
A. V. pron. réci. Se relayer, se relever.
●(c.1718) CHal.ms iii. se relayer, tr. «him seüel.» ●Les ouuriers se relayent sur la mer, tr. «er vartelodet, er obererion a him sau' en eil a Eguile ar er mor.»
B. V. pron. réfl.
(1) S'élever.
●(1838) OVD 7. en inèd hanhuet autruche en dès divasquel, ha neaoh n'hum sàuant jamæs a ziar en doar.
(2) S'élever dans la société, monter dans l'échelle sociale.
●(1894) BUZmornik 574. da glask en em sevel hag en em huelaat.
●(1911) SKRS II 166. Klask a ra dalc'hmad en em zevel dreist ar re all. ●(1926) FHAB Kerzu 451. Aon bras en doa ive da welet ar re a oa e [e] gompagnunez, oc'h en em c'houezi pe o klask en em zevel.
(3) En em sevel enep ub. : se soulever, se révolter contre qqn.
●(1877) EKG I 66. oc'h en em sevel hag o razailli var ar re vad. ●(1878) EKG II 143. aoun o doa na viche en em zavet ar bourkiz enn ho enep.
V. V. impers. Sevel etre : s'élever des querelles, des contestations.
●(1866) FHB 60/61a. Hep pell dale e savas etre d'he ho daou.
●(1906) KANngalon Genver 20. Sevel a ra etre breudeur ha c'hoarezed ; sevel a ra ive etre amezeien, ha zoken divar benn traou dister aviziou. ●(1915) MMED 306. Hag e savas etre an daou veleg, pep hini anezo en devoa c'hoant da ziskoues he garantez evit he nesa. ●(1934) CDFi 14 avril. Nemet avechou e save eun nebeut etrezo, evit netra. ●(1958) BRUD 5/60. Deuit da lipad eur werennadig hoaz, ahendall me gredo zo savet etrezom.
VI. (chasse) Bezañ savet gant : être levé, débusqué (prlt du gibier).
●(1963) KOGI 28/04. Setu respont ar c’hefeleg paour, bet alies tost d’ar marv pa veze savet gant ar chas, ha pa gleve trouz ar poultr o strakal hag an drajez o c’hwitellat en-dro d’e benn.
VII.
(1) Sevel uhel ar c'herc'h da doull e c'houzoug : voir kerc'h.
(2) Sevel war veg e droad : voir troad.
(3) Sevel war e elloù : voir elloù.
(4) Sevel àr e gentroù : voir kentroù.
(5) Sevel en e avalenn : voir avalenn.
(6) Sevel war e dachoù : voir tachoù.
(7) Sevel war an dour : voir dour.
(8) Sevel en e wezenn uhelañ : voir gwezenn.
(9) Sevel war e dach : voir tach.
(10) Sevel e gein : voir kein.
(11) Sevel e fri : voir fri.
(12) Sevel evel raden : voir raden.
(13) Sevel e gribell : voir kribell.
(14) Sevel e gantoù da ub. : voir kant.
(15) Bout savet àr ar broch : voir broch.
(16) Sevel e dreid d’ub. : voir treid.
- sevel-heolsevel-heol
m. (géographie) Levant.
●(1659) SCger 43b. deuers l'Orient, tr. «etrese ha seuel heol.» ●73a. Soleil leuant, tr. «seuel heaul.» ●86b. Orient, tr. «seuel heaul.» ●(1691) CF 336. abars cuz Heaül, pé sevel Heaul. ●(1732) GReg 218b. Du levant jusqu'au couchant, tr. «Adalecq ar sevel-héaul bede ar c'huz-héaul.» ●570b. Le lever du Soleil, tr. «Sevel-héaul. ar sevel héaul.»
- sevenseven
adj.
I. Attr./Épith.
A. (en plt de qqn)
(1) Sain, en bonne santé.
●(1575) M 2472. beu ha seuen, tr. «vivants et forts.»
●(1659) SCger 171b. map seuen, tr. «vn fils qui est grand.»
●(1870) FHB 274/101b. Doare e doa da veza poaniet braz ; hogen ep dale e teuaz adarre seven. ●(1872) ROU 102a. Sain, tr. «Seven.» ●Bloaz a zo n'en d-euz great pred seven ebed, tr. «il y a un an qu'il n'a joui d'un moment de santé, (h[aut] et b[as] Léon]).»
(2) Tranquille.
●(1863) MBF 35. N'en dint ket sewin, tr. «Ils ne seront pas tranquilles.»
●(1915) HBPR 191. Bale 'reaz seder ha laouen. An oll oa mantret oc'h he velet ken seven.
(3) Gai, enjoué.
●(1920) AMJV 5. He c'hoarezed, d'ar mare-ze, ne oant ket ker seven hag hi, ha setu perak Anna-Mari a blije d'an holl. ●(1929) MKRN 117. Lijer ha zeonik egiz daou einig-Per, tr. «Comme deux alouettes, souples et joyeux.» ●(1982) PBLS 208. (Sant-Servez-Kallag) seven, tr. «gai, enjoué.»
(4) Civilisé, affable.
●(1530) Pm 8. Ma map seuen pan tremeniff, tr. «Mon aimable fils, quand je trépasserai.»
●(1732) GReg 64b. Avenant, ante, qui est propre, gracieux, qui a bon air, tr. «Sevénn.» ●171a. Civil, ile, honête & raisonnable, tr. «sevenn.»
●(1868) FHB 198/329a. tud seven eveldho (...) lakit ar feiz en he galon, hag an den-ze pehini a voa diaraok criz evel eul loen, a zebre tud marteze, a velot o tont da veza seven.
●(1931) VALL 126a. Civilisé adj., tr. «seven.»
(5) (argot d'Elliant) =
●(1984) BRLI I 139. seven (avec e très bref), tr. «drôle, "droch".»
(6) Jentil, correct.
●(1929) MKRN 105. zeonik tre eo bet, tr. «il a été très gentil.»
(7) Grand.
●(1659) SCger 171b. map seuen, tr. «vn fils qui est grand.»
B. (en plt de qqc.)
(1) (en plt d'une contrée) Moins sauvage.
●(1925) FHAB Genver 38. Eur vro c'houez (…) goudeze ar vro a deue da veza sevennoc'h.
(2) Mauvais.
●(1899) BSEc xxxvii 146 / KRL 11. E miz Even, / E tizac'h an ed fall ha sewen (Bégard), tr. «Au mois de juin, le blé bon ou mauvais sort de l'épi.»
II. Adv. Poliment.
●(1867) FHB 121/134a. hag he diguemereas seven bras.
III. Seven e-giz ul logodenn : voir logodenn.
- sevenaatsevenaat
v. tr. d. Civiliser, policer.
●(1732) GReg 171a. Civiliser, rendre civile, ou le devenir, tr. «sevennaat. pr. sevenneët.»
●(1910) MBJL 153. ne baouezas ar visionerien a galon deut eus bro gatolik Frans da labourat eus o gwellan evit kristeni ha sevenaat an dud hanter oue. ●(1931) VALL 126a. Civiliser, tr. «sevenaat.»
- sevenadur
- sevenadurezh
- sevenadus
- sevenaer
- sevenatsevenat
voir seveniñ
- sevenaus
- sevended
- sevender
- sevenet
- sevenidigezhsevenidigezh
f.
(1) Civilité.
●(1732) GReg 64b. Air avenant & gracieux, tr. «Sevénnidiguez.» ●171a. Civilite, maniere honnête, douce & polie d'agir, tr. «sevennidiguez.» ●446a. Galant, ante, honnête, civil, tr. «nep èn hem gomport gand sevennidiguez.» ●Galanterie, politesse, enjoûment, tr. «Sevennidiguez.»
●(1889) ISV 470-471. na n'o doa tam sevenidigez.
(2) Ober e sevenidigezh da ub. : présenter, offrir ses félicitations.
●(17--) ST 304. da ober d'ehoc'h ma sevenidighez, tr. «vous offrir mes félicitations.»
(3) Civilisation.
●(1924) FHAB Eost 293. en eun amzer a beoc'h hag a sevenidigez. ●(1931) VALL 126a. Civilisation, tr. «sevenidigez f.»
(4) Accomplissement.
●(1877) BSA 36. sevenidigez ar mister bras-man.
- seveniñ / sevenout / sevenatseveniñ / sevenout / sevenat
v.
I. V. tr. i.
(1) Seveniñ d'ur bromesa : exécuter une promesse.
●(1859) MMN 94. plijet ganeoc'h brema seveni d'ho promessa. ●(1877) MSA 27. Lakit oc'h oll fizians e Doue, ha gortozit ma seveno d'he bromessaou. ●40. an amzer da seveni d'ar veu great da Zoue. ●(18--) SAQ II 23. seveni d'he bromesa (...) fall da zevenout d'ho fromesa.
●(1909) KTLR 86. dalc'hit sounj mad da zeveni d'ho promesa.
(2) Seveniñ d'al lezenn : appliquer la loi.
●(1915) HBPR 224. Koulskoude, ne oa ket kredet seveni d'al lezen penn da benn.
(3) Seveniñ ouzh c'hoant ub. : satisfaire l'envie de qqn.
●(1889) SFA 134. Orlando a lavaraz e viche sevenet ouz he c'hoant.
II. V. tr. d.
A.
(1) Réaliser, exécuter, accomplir, appliquer, remplir, s'acquitter de.
●(1860) BAL 26. prest atao da seveni oc'h urziou. ●(1872) ROU 72a-b. Il est négligent dans l'accomplissement de sa promesse, tr. «Fall eo – lezireg eo – da zeveni – da zevenout – e c'her ; e bromessa.» ●(1880) SAB 95. seveni, digass da vir e kever an dud keiz ar bromessa grêt dezo. ●(1888) SAQ I 37. eun dra garguz, diez da zevenout. ●(18--) SAQ I 314. fall da zevenoud, da zigas ho ger da vir. ●(1889) ISV 74. An intanvez-ze zo deut da seveni he goestl. ●(1893) IAI 247. seveni lezennou Doue hag an Iliz.
●(1907) KANngalon Gouere 438. ar mare da zeveni ar bromesa. ●(1912) FHAB Ebrel 105. lavaret a ra e teu da zeveni o c'homzou d'an diouganerien. ●(1909) BOBL 22 mai 230/1b. seveni o fromesaou. ●(1912) MMPM 83. da zeveni he zeveriou a gristen. ●108. seveni hon deveriou gant leziregez.
(2) Seveniñ goulenn ub. : satisfaire la demande de qqn.
●(1907) KANngalon Eost 473. neubeut a ast da zeveni goulen an dud anaoun. ●(1911) BUAZperrot 166. Doue a zevenas e c'houlen. ●184. araok ma oue sevenet he goulennou.
(3) Seveniñ mennozh ub. =
●(1902) MBKJ 124. Sikour a raimp seveni mennoz ann Aotrou Doue. ●(1907) KANngalon Mezheven 416. seveni menoziou Hor Zalver. ●(1909) MMEK 143. varnez seveni o mennoz diaoulek.
(4) Seveniñ e c’her : tenir sa parole.
●(1943) HERV 156. Prometet em boa d’eoc’h beza en ho kichen a-benn deiz kenta an hañv ha n’hellin ket seveni va ger.
B. Civiliser, policer.
●(1732) GReg 171a. Civiliser, rendre civile, ou le devenir, tr. «sevenni. pr. sevennet.»
●(1915) RNDL 145. éh a hor hanolieu de seùennat un tammig er Boched, tr. «nos canons vont éduquer un peu les Boches.»
C. [empl. devant un v.] =
●(1922) IATA 37. Neuze e sevenoc'h evelse mont d'ar prizoun ?
III. V. intr.
(1) Se réaliser.
●(1911) BUAZperrot 91. pedi a oue great c'houek hag an traou a deuas da zeveni, evel m'he devoa lavaret. ●(1933) OALD 45/201. Evelse, an Eurvad hon doa hunvreet kaout en hon bro, na sevennaz biken.
(2) =
●(1873) FHB 463/365a. a bromette neuse ober guelloc'h en amzer da zont, mes ne zevene ket pell.
(3) Seveniñ e =
●(1846) BAZ 294. kaer o doue an habitantet he bedi hac he aspedi, ar Sant a sevenas en he rezolution, hac en aoun ne zeujent eur vech all d'he glask, en em dennas en Abati Cluni.
- sevennsevenn
f. –ed Femme légère.
●(1870) FHB 289/221b. An noillenned, ar zêvenned en ho zouez.
●(1943) FHAB Meurzh/Ebrel 269. (Pont-'n-Abad...) Seven ou lammelek = enjouée, légère. ●(1952) LLMM 34/49. (Douarnenez) ur plac'h a zo leun a seo a zo ur sevenn. ●(1977) PBDZ 537. (Douarnenez) ur sevenn, tr. «une mijaurée.»
- sevennegezsevennegez
f. Femme maniérée.
●(1984) EBSY 325. (Sant-Ivi) tamm sevenegez, tr. «une femme maniérée, fière.»
- sevenniñsevenniñ
v. intr. Sevenniñ ouzh ub. Faire l’enjouée, la mijaurée.
●(1869) FHB 237/221a. mar ho kavan (...) o sêvenni oc'h eunan benag, eb labour ebed ganeoc'h etre ho taouarn.
- sevenoutsevenout
voir seveniñ
- sevenus
- sevezenn
- Sevnon
- SevrSevr
hydronyme Ar Sevr : La Sèvre (affluent de la Loire).
●(1914) ARVG Mae 80. En Naoned, diou waz, unan a bep tu, an Erdr hag ar Sevr a gas d’ei o dour.
- sez
- Seza
- SezambrSezambr
n. de l. Césembre (île, Saint-Malo).
●(1910) ISBR 68. doaret un herrad kent é iniz Sézanbr get un nebed Kanbréiz. ●(1914) ARVG mae 74. Dirak Sant-Malo, - enezen ive amzer zo bet, - n'eus nemet kerreg, an hano da laret : Sezembr, ar C'honche ha n'ouzon ped-all. ●(1959) MOJE II 35. Eur gêr all, etre Kezambr ha Sant-Malou, a ziskennas en islonk pa dorras eur chaoser.
- SezariotSezariot
m. –ed Césariote (de la ville antique de Césarée).
●(1884) LZBt Meurzh 55. e vefomp zikouret, gand ar Sezarioted.