Recherche 'ba...' : 1151 mots trouvés
Page 12 : de bantan (551) à bara-an-hoch-bara-hoch (600) :- bantañbantañ
v.
I. V. tr. d.
(1) Bander, tendre.
●(1633) Nom 186a. Cornua arcus, cornu, curuare cornu. Ouid. lentare cornua, lunare arcum, sinuare : bander ou tendre l'arc : bandaff an arbalastr.
●(1659) SCger 11b. bander vne harquebuse, tr. «banta vn arquebusen.» ●117a. tendre vn arc, tr. «banta vr goarec.»
●(1914) KZVr 69 - 28/06/14. Banta, verb. act. et neutre, tr. «rendre raide, bander, tendre, raidir.»
(2) Braquer (une arme, etc.).
●(1908) PIGO II 168. e vantas e fuzuilh da dennan. ●(1909) KTLR 228-229. An den iaouank a vantaz he bistolen hag a dennaz var ar c'hrac'h koz. ●(1919) KZVr 338 - 24/08/19. banta, tr. «brandir.»
(3) Tendre le ressort de, remonter (une horloge).
●(1710) IN I 419. Ne deus horolaich ebet, peguer couls bennâc e c'halle beza, na ranquer e sevel hac e banta diveich bemdez diouz ar mintin ha diouz an nos.
(4) Bantañ e gof : gonfler son ventre.
●(1890) MOA 238a-b. Enfler (S'), Se gonfler, tr. «banta he gof.»
(5) Bantañ e gorf : tendre son corps en avant.
●(1907) AVKA 318. O vea bantet e gorf, da zellet er be, e welas ar lienaj.
II. V. intr. Devenir raide.
●(1914) KZVr 69 - 28/06/14. Banta, verb. act. et neutre, tr. «devenir raide.»
- bantekbantek
voir penn-bantek
- bantetbantet
adj.
(1) (en plt d'une arme) Braqué.
●(1727) HB 332. evel un arm bantet ænep hoc'h adversourien.
●(1908) PIGO II 58. pemp beg fuzuilh a gontis evel-se bantet warnomp eus a bep tu.
(2) (en plt d'un coup porté) Arrêté dans sa course.
●(1908) PIGO II 19. Itien e trec'h ar gounnar war e spont, hag e sav e zorn da flastra al loen divergont. Mes e daol a chom bantet gantan…
(3) Tendu, rebondi.
●(1872) DJL 27. bantet ganthan he gof.
●(1914) KZVr 69 - 28/06/14. Kof bantet, tr. «ventre tendu, Milin.»
(4) Tendu.
●(1925) BILZ 124. Ha Bilzig, elfek (1), e zaoulagad hag e ziouskouarn gantan digor-frank, stignet, bantet etrezeg ar Roc'h.
(5) Tendu de peur, épouvanté.
●(1792) BD 833. Astrologian teribl esoch bantet, tr. «Astrologue, vous êtes terriblement épouvanté (?).»
- banvbanv
f. –ed, –ioù, binvi (zoologie) Truie suitée.
●(1499) Ca 17a. Ban. g. vne vieille tine. ●(1633) Nom 34b. Porca : truye, coche : vn guys, banó.
●(1732) GReg 943b. Truïe qui a de petits cochons, tr. «Leon Bano. banv. ur vano. ar vano. p. banved.»
●(1905) HFBI 562. eur vano, pé eur vis leun. ●(1927) GERI.Ern 37. bano f. pl. banved, binvi, tr. «Truie qui a des petits.» ●(1930) FHAB Ebrel 144. gwelet em eus ivez larda banoed (gwizi) en eur lezel o moc'h bihan ganto ; ar moc'h bihan a zun laez ar vamm hag a vir outi da vont e gwennt par bep miz. ●(1995) BRYV IV 53. (Milizag) panoiou pe gwizi. ●(1995) PZNL 16/5. (Lambaol-Blouarzhel) Ouz al lano / Sur a vano, tr. «Avec le flot, / (On est) sur de la truie.»
- banvezbanvez
m./f. –ioù
(1) Banquet.
●(1530) Pm 156. Pan edoae en banues, tr. «Quand il était au banquet.» ●(1575) M 501. Dan euret, han banues, expres gant courtisy, tr. «A la noce et au festin, expressément avec honneur.» ●(1580) G 657-658. ny az dehasto, / Eval quy a banhues, tr. «nous te chasserons / Comme un chien d'un banquet.»
●(1659) SCger 12b. banquet, tr. «banvez, p. ioù.» ●57a. festin, tr. «banvez p. iou.» ●131a. banuez, tr. «banquet.» ●(1732) GReg 407b. Grand festin, tr. «banvez vras. p. banvezyou vras.» ●Petit festin, tr. «banvez vihan. p. banvezyou vihan. banvezicq. p. banvezyouïgou.» ●Faire festin, festiner, être en festin, se regaler, tr. «ober banvez.» ●(1744) L'Arm 25b. Banquet, tr. «Bannhuéss.. ézeu ou ézieu.»
●(1821) SST 262. én overen æret hac ér chervat baneuez. (…) desordreu aral a beb mode e hum gave ér banhuezieu. ●264. recommandein d'hou bugalé arlerh hou baneuez. ●(1847) FVR 39. Me 'lakaio pedin ma holl amezeien / D'eur banvez ar c'haeran. ●(1861) BSJ 146. ér sâl banhuès. ●(1870) MBR 62. Eur banvez a oe euz ar seurt ne oe gwelet nag a-raok na goude.
●(1904) DBFV 17a. banùéz, m. pl. eu, ieu, tr. «banquet, noce.» ●(1907) BSPD I 111. Na pebéh ur banùéz eit on. ●(1912) MMPM 95. ar banveziou lipouz ha kouztuz. ●(1939) RIBA 29. Lakeit e oè bet trenoz en trenoz aveit bout dé en eured, hag er vanùéz e rekè bout groeit é kastel er pried. ●33. goudé er vanùéz.
(2) Régal.
●(1900) KEBR 15. Eur banvez bihan, tr. « Un petit régal » ●Ar banvesiou bihan, tr. « Les petits régals ».
(3) Oferenn banvez : messe de mariage.
●(1821) SST 262. De betra e chervige er benedictionneu a beb mode e rer dehai én overen baneuez ?
- banvezañ / banveziñbanvezañ / banveziñ
v. intr. Festoyer, banqueter.
●(1744) L'Arm 155b. Festiner, faire festin, être en fête, se régaler, tr. «Bannhuêzein.»
●(1904) DBFV 17a. banùézein, v. n., tr. «faire festin, être en fête, se régaler.» ●(1939) ANNI 3. Seih dé dohtu é ma bet kendalhet de vanùézein. ●(1976) LLMM 174/19. antronoz, e kendalc'hjomp da vanvezañ.
- banvezer
- banveziñbanveziñ
voir banvezañ
- baobabezbaobabez
coll. (botanique) Baobabs.
●(1931) VALL 57b. Baobab, tr. «baobabez col. sg. baobabezenn f. pl. ed.»
- baobabezennbaobabezenn
f. –ed, baobabez (botanique) Baobab.
●(1931) VALL 57b. Baobab, tr. «baobabez col. sg. baobabezenn f. pl. ed.»
- baoch
- baochalbaochal
v. intr.
(1) Dire, faire des facéties.
●(1932) BRTG 117. Epad ma kandalhè Iann de vauchal diarben huenneg Keranstu. ●120. Hag ean troeit é chonj de vauchal diar er galaùerion.
(2) Baochal ouzh ub. : se moquer de qqn.
●(1932) BRTG 117. 148. Ha deit e veheh hui de vauchal dohein ?
►absol.
●(1932) BRTG 120. aveit bauchal.
- baocher
- BaodBaod
n. de l. Baud.
I. Baod
●(1656) VEach 105. e parres Baut é Guenet. ●106. ar Curè a Baut. ●(1748) CI.pou 168. Bautt. ●(1775) HEneu 10/13b. guern, melran, ha lomaleu, malguennac, ha bubri / baud, pluniaue, quistinnic, hac er guer à bondi / deit de bedein a galon vat dré ur guir garanté / d'en intron vari a guelhuen d'ou secour nos ha dé.
●(1792-1815) CHCH 161. Ha jandarmed Baud de valé. ●(1825-1830) AJC p. 280. bod.
●(1902) LZBg mae 100. Baud. ●(1905) ALMA 69. Baud. ●(1906) DIHU 8/133. En tu doh Pondi, Pluniaù, Begnén ha Baud, eit er pardonieu, en éredeu hag er gouilieu bras e vezé douget er houif kornek. ●(1907) DIHU 19/IV. Chapélieu é Baud. ●(1930) GUSG 3. Kañnet get Stevan er Gal, a Vaod. ●(1934) BRUS 294. Baod. ●341. nen dé ket en hent-sé e ia de Vaod. ●(1938) ARBO 210. étal fetan er Sklerdér é Baod. ●(1947) BRMO 139. M'em es guelet un huennen, / Un troeid dehi ar dour Kelùen, / Un aral ar dour Sant Nikodem, / Hag é skopé hoah é Baud é marhad en amonen. ●(1968) LIMO 02 mars. Gronnet get flajen en Evel, Er Mané-Guen e saù é glopen disto adrest de vorh Guénin, étal Baod.
II.
(1) Dicton.
●(1912) PBHV 143. M'em es guélet un huennen, / Un troeid dehi ar dour Kelùen, / Un aral ar dour sant Nikodem, Hag é skopé hoah é Baod é marhad en amonen. ●(1947) BRMO 139. M'em es guelet un huennen, / Un troeid dehi ar dour Kelùen, / Un aral ar dour Sant Nikodem, / Hag é skopé hoah é Baud é marhad en amonen. ●(1975) BRUD 50/28. Me 'm-eus gweled ur c'hwenenn, / Un troad dehi àr dour Kelwenn, / Un arall àr dour Sant Nikodem, / Hag e skope c'hoah e Baod e marhad an amonenn.
●(2000) TPBR 293. Me meus gwelet ur c'hwenenn / Un troad dezhi àr dour Kelven / Un arall àr dour sant-Nikodem / Hag a skope c'hoazh e Baod e marc'had an amanenn.
(2) Dicton.
●(1912) PBHV 156. Kerhet de Huénin de vou[t] sellet, / De Vaud de vout burtellet, / De Bluniaù de vout konzet.
(3) Blason populaire : voir Liperion, Posterion, Toroù bras.
(4) [Toponymie locale]
●(1792-1815) CHCH 161. Groagé Kerlé ha ré Talhoet.
●(1911) CHCH 171. Groagé Talhouet ha ré Jegon. [...] / E coèt Poron é hes Chuânned. ●(1930) GUSG 89. Kañnet get Fransuéz Er Pikaod ag er Bod-Krann, Baod. ●(1938) ARBO 238. er Skaùed.
- BaodizBaodiz
pl. Habitants de Baud.
●(1911) DIHU 69/224. Baudiz e zou Toreu bras ha Liperion ha Posterion ha me houi mé petra rah ! Neoah kavet e vehé falloh tud aveit ré B
- baodrezbaodrez
voir bodre
- baojbaoj
m. –où Arche de pont. cf. baot 2
●(1744) L'Arm 294a. Ce pont a trois arches voutées & deux autres qui ne le sont pas, tr. «Er pontt-cé enn-dèss tri vauge ar goarêgui, ha tri hemb goarêg ou tri vauge veutétt ha tri n'enn dé quett. V. Arche & suppléez-y, Bauge.. eu m.»
●(1904) DBFV 18b. bauj, m. pl. eu, tr. «arche (d'un pont) (l'A.).»
- baojerbaojer
m. –ioù
(1) Dalot.
●(1744) L'Arm 432a. Dalot, tr. Baugère.. rieu. m.»
●(1904) DBFV 18b. baujér, m. pl. ieu, tr. «dalot, canal pour faire écouler l'eau d'un navire (l'A.).»
(2) Varaigne.
●(1904) DBFV 237a. vaugér, m. pl. ieu, tr. «étier, canal qui reçoit l'eau de mer, dans les marais salants (Gr[oix].» ●(1931) VALL 276b. Étier, canal pour l'eau de mer, tr. «vaugér, m. pl. ieu V[annetais] Grég.»
- baol .1baol .1
f. (marine) cf. paol
(1) Barre de gouvernail, timon.
●(1928) SAKO 15. ar sturier krog er vaol. ●(1929) EMPA 2. da zerc'hel mat d'ar paol. ●(1969) BAHE 60/17. mestr war e vaol goude Doue. ●(1979) VSDZ 16. (Douarnenez) hag amañ neuze oa an daolenn adreñv hag amañ oa ar vol… tr. (p. 185) «Voici le plateau arrière et la barre.» ●(1987) GOEM 79. La barre est nommée barren à Porspoder, paol à Landéda.
(2) Paotr ar vaol : le barreur.
●(1936) IVGA 124. paotr ar vaol. ●(1972) SKVT I 153. ur rod-stur a yae en-dro, hi, etre daouarn blevek paotr ar vaol.
(3) Bezañ gant ar vaol, war ar vaol : être à la barre.
●(1903) MOAO 31. Va zad gant ar vaol, tr. «mon père tenait la barre.» ●(1977) PBDZ 372. (Douarnenez) tout en ur vezañ war ar vaol, tr. «tout en étant à la barre.» ●(1978) MOFO 41. Ar mestr war vael a zella diraza evid mond e mez dar porz dre ar ganel. ●(1979) VSDZ 157. (Douarnenez) an hini oa w'ar vol, tr. (p. 318) «celui qui était à la barre.»
- baol .2baol .2
m. (phycologie) Laminaires.
●(1915) KZVr 112 - 25/04/15. A Pont-l'Abbé, bol désigne le goémon à soude. ●(1947) YNVL 16. er vartoloded hag e paotred ar baol. ●(1971) CSDC 37. evit trap ar baol chapet, tr. «pour retirer les laminaires échappées.» ●(1974) SKVT III 40. paotred ar baol, ar besketerien bezhin.
- baombaom
m. Baume.
●(1659) SCger 13b. baume, tr. «baum.» ●(1710) IN I 10. eur baum pe ũn ongant precius. ●(1744) L'Arm 28a. Baume, tr. «Baume. m.» ●(1790) MG 285. ivl ha baum caiét assamb.
●(1825) COSp 189. ur pot é pehani é hès bet musq pé baume. ●(1838) OVD 70. er baume précius. ●(1857) LVH 248. ur frond huèg haval doh hani er hanel hag er baum.
●(1904) DBFV 19a. baum, m., tr. «baume.»
- baomadur
- baomiñbaomiñ
v. tr. d. Embaumer.
●(1744) L'Arm 127b. Embaumer, tr. «Baumein.. métt.» ●(1790) Ismar 30. e oai oueit d'inou eit er baumein. ●277. péré e vaumas corv hur Salvér ér bé. ●(17--) TE 440. baumein hoah Corv hur Salvér.
●(1824) BAM 433. er baumas hac el lienas. ●(1829) CNG 112. Ha Salomé, en tair Mari, / D'er baumein e yas par ivi. ●(1854) PSA II 21. Jojeb en dischennas ag er groéz, er baumas guet ongan précius.
●(1904) DBFV 19a. baumein, v. a., tr. «embaumer.» ●(1931) GUBI 173. Hui é en des eué / Er baumet, liénet.
- baoñbaoñ
m. enfant.
(1) Bruit de la cloche.
●(1924) NFLO. baou, tr. «imitation du coup de cloche.»
(2) Mont d'ar baoñ : aller à l'église.
●(1924) NFLO. mont d'ar baou, tr. «aussi : aller à l'église.»
(3) Mont d'ar baoñ : aller au bourg.
●(1924) NFLO. bourg. aller en bourg, tr. «mont d'ar baou (enfantin).»
- baot .1baot .1
A. Adj. Audacieux.
●(14--) Jer.ms 207. Rac compsou baut an rybault loux, tr. « Devant les paroles audacieuses du sale ribaud ».
B. Adv.
(1) Largement.
●(1499) Ca 18b. Baut ha larg cest tout vng. ●(1557) B I 65. Me a ray baut hep faut, Autrou, tr. «Je ferai beaucoup, sans faute, seigneur.»
(2) Grandement.
●(1650) Nlou 8. Mary en em dougas, en ganas en hasaou, / En presep vn egen, hac vn asen, ho daou : / Ez voue ganet hep faut, peur baut hon guir autrou, tr. «Marie fut enceinte, l'enfanta avec respect / dans l'étable d'un bœuf et d'un âne, tous deux, / fut enfanté, sans faute, très grandement, notre vrai seigneur.»
(3) Fièrement.
●(1575) M 163. Dympny baut, tr. «A nous fièrement.» ●(1580) G 117. Maz oude ma heraut, quae baut hep faout quet, tr. «Où es-tu, mon héraut ? Va hardiment, sans faute.» ●(1650) Nlou 250. Dyouz Orient ez deuent baut, tr. «de l'Orient ils venaient fièrement.»
(4) Bien, certes.
●(1557) B I 38. pan ouff baut he autrou, tr. «car je suis son maître et seigneur.» ●376. Ententet baut heb faut, Autrou, / Ha me compso plen am guenou tr. «Entendez bien, seigneur, et, sans faute, ma bouche vous dira la vérité.»
- baot .2baot .2
f. –où (architecture)
(1) Voûte.
●(1633) Nom 126a. Ædificium suspendere : bastir sur arches : batissaff voar vaotou. ●144b. Fornix, arcus, concameratio, testudo : arc, arche, voute : arch, vaoüt.
●(1766) MM 721. dre ar vaout-jou.
●(1854) MMM 261. Credi a ra guelet oc'h ar vaout eus an abimou croas ê Salver goloet oll a c'hoad. ●294. ar vaout-se eus an Eê. ●(1870) FHB 285/187a. henvel oc'h vaout eun ilis catedral. ●(1883) MIL 138. pemp vaout e bennherez. ●(1876) TIM 176. ur gaër a chapél (...) closein er veut a nehi.
●(1923) KNOL 151. Gwintal a reant lemmen, beteg an nein hag o bleo a jome stag ouz ar vaout.
(2) War vaot : en forme de voûte.
●(1866) FHB 98/364b. al lochennou da lakat an drevach, oll var vaout !… ●(1870) FHB 281/155b. eun or var vaout a zo bet, ep mar, dirazhi, eur pors-guint. (...) eur vali ledan, var vaout (...) a valiou-all moanoc'h, hag oll var vaout.
●(1907) BOBL 27 juillet 148/3a. diouz zorik var vaout. ●(1915) HBPR 166. toullou great var vaout evel ferniel.
(3) Alc'hwez-baot : clef de voûte.
●(1744) L'Arm 61a . Clef de voute, tr. «Alhué veute. m.»
- baot .3baot .3
f. –ed (zoologie)
I.
(1) Tortue.
●(1732) GReg 568a. La tortüe marche d’un pas fort lent, tr. «ar vaut a guerz gand cals a léntéguez.» ●(c.1785) VO 148. ur vandèn veudèt (tortu) én ur vergé.
●(1867) MGK 45. Ar raz, ar goulm, ar vaot, ann heizez.
●(1979) VSDZ 96. (Douarnenez) tapet ganto ur vaot e-barzh ar rouejoù, tr. (p. 260) «nous avions pris une tortue dans les filets.»
(2) Baot vor : tortue marine.
●(1964) ABRO 45. ur mell baot-vor war an aod.
II. Lent evel ar vaot : très lent.
●(1732) GReg 583a. Longis, qui ne finit pas, tr. Gregor Rostrenenn «lént evel ar vaut.»
- baot .4
- baotadur
- baotañbaotañ
v.
I. V. tr. d.
(1) Donner l'aspect d'une tortue à.
●(1931) VALL 774b. donner l'aspect d'une tortue, tr. «baota act.»
(2) Courber, arquer.
●(1931) VALL 37a. Arquer, tr. «baota.» ●163b. Courber, tr. «baota.»
(3) Engourdir.
●(1732) GReg 346a. Engourdir, l'engourdissement venant du froit, tr. «bauta. pr. bautet.»
II. V. intr.
(1) Avoir l'aspect d'une tortue.
●(1931) VALL 774b. avoir l'aspect d'une tortue, tr. «baota n.»
(2) Se courber.
●(1931) VALL 163b. Se courber, tr. «baota.»
- baotek
- baotet
- baoubaou
f.
(1) Corneille.
●(c. 880-920) MSvbr XIII f° 1001-102 (DGVB 88a). ardea :: bodou. ●(c. 880-920) MSvbr XII 285 l. 9-10 (ETCE 44 136). Alies genus aquilae est quae rapit in caelo & in terra .i. bodou (le deuxième o a été porté juste sous le u).
(2) Oiseau de proie des marais.
●(1716) PEllms 902. Mâo, aux environs du Faöu signifie un certain oiseau de proie amphibie lequel a une pate de canne et une d’ecouble, et chasse en l’air et sur l’eau, en sorte que des païsans m’ont assuré avoir trouvé des poissons plus longs qu’un pié sous les arbres sur lesquels il a son nid et ses petits. ●1484. Nos Bretons nomment Mâo ou Mêo un autre oiseau du quel on dit qu’il a une pate de canard et une d’ecouble, et qu’il chasse et qu’il pêche.
(3) enfant. Croquemitaine. cf. waoñv .2
●(1968) HYZH 56-57/21. Maou. « Tol ple e arrufe ar vaou » a vez lavaret evit ober aon d'ar vugale e Tredrez (hervez an ao. Gros).
- baoudre
- baouerbaouer
voir bavouzer
- baouigbaouig
m. –où (pêche) Nasse.
●(1659) SCger 82b. nasse, tr. «baouic.» ●(c.1718) CHal.ms iii. Nasse, tr. «baoüic.» ●(1732) GReg 650a. Nasse, espece de manequin pour prendre le poisson, tr. «Baouïcg. p. baouïgou.»
●(1904) DBFV 17b. baouig, s., tr. «nasse (Ch. ms.).» ●(1927) GERI.Ern 37. baouig m., tr. «Nasse.»
- baous
- baoutañbaoutañ
v. tr. d. cf. maoutañ
(1) Assommer, étourdir.
●(1908) PIGO II 152. baoutet gant an tenn hag e wad o redek puilh.
●(1914) KZVr 69 - 28/06/14. Baouta, tr. «étourdir quelqu'un (d'un coup de poing Trég[uier] Y. Le Moal.»
(2) =
●(1914) KZVr 69 - 28/06/14. Baouta, tr. «alourdir (la tête) Trég[uier] Y. Le Moal.»
- baoutetbaoutet
adj.
(1) =
●(1902) PIGO I 159. Hep dale e benn a oe ken baoutet ma na oa evit mont ken.
(2) Chom baoutet : rester engourdi, assoupi.
●(1914) KZVr 69 - 28/06/14. Chom baoutet, tr. «rester engourdi, assoupi, Le Clerc.»
(3) Enflé.
●(1977) PBDZ 715. (Douarnenez) ur fas baoutet, tr. «un visage marqué par l'enflure.»
- baouzbaouz
voir babouz
- baozbaoz
f. –ioù
(1) Litière de cour de ferme, ruée.
●(1732) GReg 579a. Litiere qu'on met dans la cour, & dans les chemins à pourir pour faire du fumier, tr. «(B[as] Leon : baus. p. bausyou. ur vaus.» ●Lever, & emmulonner la litière pourrie dans la cour, tr. «sevel ar vaus.»
●(1868) FHB 160/28a. er poullou, er baosiou. ●(1890) MOA 191a. Cour à fumier, tr. «baoz, f.» ●324b. Litière formée de genêts, ou de feuilles sèches, que l'on met à pourrir dans les chemins, pour s'en servir comme fumier, tr. «baoz, f.»
●(1907) FHAB Gwengolo 205. eus ar baochou hag eus ar poullou dour hanvoës. ●(1927) GERI.Ern 37. baoz f., tr. «Litière de chemin, pour faire du fumier.» ●(1958) BRUD 3/11. ar vaoz a oa el leur harp en ti. ●22. Ar vaoz : loudouriaj, teil ha dour anvoez.
(2) Dor-vaoz : porte de derrière la maison.
●(1909) BROU 204. (Eusa) On dit : an nor vaoz, la porte de derrière la maison. ●(1985) OUIS 196. la porte de derrière, tr. « an or vaoz ».
- baozerbaozer
voir babouzer
- baoziadenn
- bapabapa
m. –ioù
I. (en plt de qqn)
A. enfant. Poupée.
●(1909) BROU 204. (Eusa) Bapa, tr. «Terme d'enfant pour désigner une poupée.» ●(1914) KZVr 69 - 28/06/14. bapaïg, tr. «poupée, Caer, poupée (terme enfantin) D. Malgorn.» ●(1927) GERI.Ern 37. bappa, bappaig m., tr. «Poupée.» ●(1931) VALL 580b. Poupée, tr. «bapa(ïg) m. (enfant.).»
B. par ext. enfant. Bébé.
●(1909) BROU 204. (Eusa) Bapa, tr. «Terme d'enfant pour désigner un petit enfant.» ●(1914) KZVr 69 - 28/06/14. bapaïg, tr. «petit enfant (terme enfantin), D. Malgorn.» ●(1923) KANngalon Mae 405. henvel ouz eur bapaik. ●(1932) ALMA 120. piou neuze a roio boued d'ar bapaïk ?
C. (monde des adultes)
(1) Jeune fille qui aime les toilettes, les atours, pépée, minette.
●(1943) VKST Meurzh/Ebrel 252. Eur bapaig a c'hiz nevez. ●(1958) BRUD 3/15. Eun dimezell (...) eur bapa ! ●(1964) BRUD 18/22. Esoh maga bapaiou figuz !
(2) Bapa kaol : femme de rien.
●(1924) NFLO. rien. une femme de rien, tr. «eur bapa kaol.»
(3) Homme peu courageux, de peu de valeur.
●(1943) VKST Genver-C'hwevrer 215. Deskit d'ezo [ho pugale] ober sakrifisou traou hag a goust d'an natur… Hag e reoc'h anezo gwazed ha nann bapaigou.
II. (en plt de qqc.) enfant.
(1) Bouillie pour bébés.
●(1732) GReg 108a. Bouillie, de la boüillie, tr. «ãls. pap.» ●108b. Boüillie de petits enfans, tr. «Pap. papa. papaïcq.»
●(1890) MOA 147a. Bouillie pour les enfants, tr. «bapa iod, – bapaik, – papaik.»
●(1906) BOBL 30 mars 80/2e. Hag ar bevanz ? Papaik… ●(1906) DIHU 11/186. papa (...) Kaud gunéh eit er vugalé. ●(1914) KZVr 69 - 28/06/14. Bapa, tr. «bouillie des petits enfants, bappa-yod, id.» ●(1927) GERI.Ern 37. bappa-yod m., tr. «bouillie (mot enf.).» ●(1980) LIMO 26 janvier. papa, façon de dire «bouillie de poupon».
(2) Bapa-yodig : bouillie.
●(1962) EGRH I 12. bapa-yodig m., tr. « bouillie » (mot enfantin).
- bapeurbapeur
f. –ioù, -ion
(1) Moteur.
●(1903) MBJJ 31. eun traouilh houarn kaset endro gant ar vapeur. ●(1910) MBLD 106-107. Eun ogro (…) ec'h eo ret kât nerz diou vapeur evit kas ar vegin en dro !
(2) Batteuse à vapeur.
●(1906) BOBL 15 septembre 104/3e. dorna ed gant eur vapeur. ●(1960) PHPD 383. (Plougrescant) Pa ve troc'het an ed e vent dornet gand eur vapeur. ●(1982) TKRH 170. Pa oa deut ar bapeurioù da dornañ (...) savet dre siminal ar vapeur. ●(1994) HETO 49. Arruet e oamp da weled an dornañ gand bapeur Erwan ar Meur.
(3) Bac, ferry-boat.
●(1970) GSBG 195. (Groe) bapØ:r (f.) pl. bapØri:n (= bapeurion), tr. «bateau assurant le service entre l'île de Groix et le continent.»
- bar
- bara .1bara .1
m. –où, –ioù
I.
(1) Pain.
●(14--) N 427. Bara ha dour, tr. «Du pain et de l’eau.» ●(1499) Ca 17b. Bara. g. pain. ●Bara con. g. pain a chiens. ●(c. 1501) Lv 235/119. bara gl. [P]anis. ●(1633) Nom 53a. Obsonium : pitance, toute viande outre le pain & le vin : pitançc, pep seurt boüet en ouz pen an bara hac an guin. ●58a. Medula panis : la mie du pain : minuigen an bara.
●(1659) SCger 87b. pain, tr. «bara p. baraou.» ●(1732) GReg 685b. Pain, tr. «Bara. p. baraou.»
●(1869) SAG 226. maga pemp mil den gant pemp bara. ●(1879) MGZ 109. ar seiz bara hag ar pesked.
●(1907) AVKA 125. e vinigas ar baraio. ●142. Jesus (…) a gemeras ar baraio. ●(1909) FHAB Meurzh 74. eur bara gwenn a zek lur. ●(1922) EMAR 37. Da glask ar guchenn vara / Aozet gant an ed kenta.
(2) [empl. avec valeur de plur.] Des pains.
●(1928) FHAB Mezheven 209. e veze gwerzet bara bihan, da zeiz ar pardon, hag e veze bet stoket outo an alc'houez burzudus. ●(1934) KOMA 61. Met ar bara ne badjont ket dalc'hmat.
II. (sortes de pains)
A.
(1) Bara dic'hoell : pain azyme.
●(1962) GERV 18. n'em eus bremañ na bara dic'hoell na gwin da larout an oferenn.
(2) Bara dostel : pain perdu.
●(1973) LBFR 64. fars er vouarn hag a bara dostel, tr. «du pain perdu.»
(3) Bara droug-ha-mad =
●(1866) FHB 67/118a. Avalou-douar, kôl, grouiou, lêz, bara droug-ha-mad. ●(1867) MGK vi. ne oa ket ho kouign dioc'h an dibab ; bara-droug-ha-mad ne oa ken.
(4) Bara bonimal : pain spécial pour Noël.
●(1907) DIHU 30/471. bourus e oé dèbrein bara bonimal rostet pé bara chuen gant mél. ●(1934) BRUS 229. Du pain spécial pour la veillée de Noël, tr. «bara bonimal.» ●(1942) DHKN ii. Get bara e vezè koéniet liésan ; bara «bonimal» groeit a geteh kaer aveit en Nédeleg, get bled guenih hag e lakèt abarh añniz ha prunèu, ha tokennet er greuen anehon get leah trenk, pilet un ui geton. ●(1942) DHKN p. II. Get bara é vezè koéniet liésan ; bara « bonimal » groeit a geteh kaer aveit en Nendeleg. ●(1981) LIMO 25 décembre. un tamm bara «bonimal». ●Bonimal, tr. «pain spécial de Noël, avec de la fleur de farine (froment et seigle et quelques ingrédients).»
►
●(1919) DBFVsup 5b. bara bonimal, tr. «pain de seconde qualité.»
(5) Bara Nedeleg : petit pain de Noël.
●(1840) EBB 48. Bara nédellec, tr. « Le petit pain de Noël ».
(6) Bara gwenn : pain blanc.
●(1732) GReg 785b. Pain blanc, tr. «Bara guënn.»
●(1840) EBB15. bara guène ou bara chuène, tr. « pain blanc ». ●(1876) TDE.BF 434A. Eur vouchenn vara gwenn.
(7) Bara du : pain noir.
●(1876) TDE.BF 434b. Eunn tamm bara du a oa eat gant-han.
(8) Bara gris : pain bis.
●(1659) SCger 87b. pain bis, tr. «bara gris.»
(9) Bara go : pain levé.
●(1659) SCger 87b. pain leué, tr. «bara go.»
(10) Bara goell-toaz : pain au levain de pâte.
●(1980) MATIF 177. Les plus anciens faisaient du baragoell toaz (du pain au levain de pâte).
(11) Bara goell-bier : pain à la levure de bière.
●(1980) MATIF 178. Le bara goell bïer était meilleur, plus gonflé, plus léger mais se conservait moins longtemps.
(12) Bara brizh : pain métif.
●(1659) SCger 87b. pain metif, tr. «bara bris.»
(13) Bara-kaoter :
●(1985) OUIS 233. En 1900, les Ouessantins continuent encore à cuire leur pain d’orge dans la large marmite plate posée simplement sur le foyer de la cheminée et recouverte de mottes qui se consument lentement. Pour les vieilles Ouessantines, le bara kaoter (pain fait dans la marmite) reste dans leur mémoire le seul vrai pain.
B. plais. Bara rog revr : pain grossier.
●(1905) HFBI 600. bara rog réor ac eun asten gousoug.
III.
A. par ext.
(1) Travail.
●(1936) CDFi 4 janvier. hen a ranke mont di, dindan boan da goll e vara.
(2) Nourriture.
●(1917) LZBt Gouere 2. Al loden vrasan eus tud ar vro a den o bara dious an douar.
B. sens fig.
(1) Bara hag amann : personne bigle.
●(1732) GReg 95b. Bigle (En terme burlesque, on dit, bara-hac-amañ. baragamañ ; parce qu'un bigle regardant en deux endroits, il voit en meme tems deux choses, designées par le pain & le beurre, qui dans une beurrée n'en font qu'une.)
(2) (religion) Bara an aelez : hostie, pain des anges, pain angélique, communion.
●(1862) JKS 371. sakri ha kemeret korf Jezuz-Krist hag ive dibri bara ann elez.
●(1900) MSJO 73. Bara an Eles eo hor bara pemdesiek. ●(1910) MBJL 125. ar boblo a zo bet maget gant bara an Ele. ●(1911) BUAZperrot 496. an ene a vez buhan diskaret ma ne roer ket d'ezan bara an elez, Korf Sakr Mab Doue. ●(1923) KTKG 58. Sakramant an Aoter a ves hanvet avechou Bara an elez.
(3) (religion) Bara an aoter : hostie, pain d'autel.
●(1912) BUAZpermoal 769. ma'z int goest da zishenveli bara an Oter diouz bara ar c'horf.
IV.
(1) Na vezañ amzer da lavaret bara : ne pas avoir le temps de réagir. Cf. le français : dire pain.
●(1902) PIGO I 52 (T) E. ar Moal. Evel laret ta, e oa e zaou zorn en-dro da c'houk ar mevel, ha 'n evoa ket amzer ar paour kez den da laret «bara», e koueaz maro-mik.
(2) Skuizh ken ne c'heller ket lavaret bara : exténué, très fatigué.
●(1912) RVUm 321 (Gu). Chuéh ken n'hellé ket laret bara, tr. P. ar Gov «Fatigué, à ne plus pouvoir dire pain.»
(3) Bezañ mat evel un tamm bara : être très bon. Cf. gounit e vuhez, e zour, e damm bruzun.
●(1909) NOAR 94 (L) K. ar Prat. An aotrou Kermadeg a yoa person Plogo abaoue eun tregont vloaz bennak. Mat e oa evel eun tamm bara, ha digor d'an holl evel eul leor.
(4) Gounit e vara : travailler.
●(1907) BSPD II 506 (G) J. Larboulet. Eit gounid é vara, lakeit e oé bet ar hobr get un Eutru hag e oé mestr én un hospital. ●(1924) BILZ 98 (T) F. al Lay. Erru eo poent d'ean mont da c'honit e vara : krenv eo a gorf, lemm a spered. ●99. Gonit a raio e vara, dorn a raio d'e vamm evit delc'her he ziegez ha kempenn ar re vihan... (+109). ●(1931) FHAB C'hwevrer 77. n'oant ket evit gounit o bara en o bro. ●(1957) AMAH 106. met ret mat e oa din gounit va bara, ha ni adarre war du Varsovia.
(5) Mont da heul e vara : aller là où se trouve le travail.
●(1926) FHAB Meurzh 91 (T) *Dir-na-Dor. Derc'hel an dud dre o bara, pegwir, pep hini a rank mont da heuilh e vara.
(6) Trempet evel bara soubenn : très trempé.
●(1949) KROB 14/11 *Yann Gorrigan. Paourkêz Chanig ! Beza «à la mode», ne viras ket outi da veza trempet evel bara-zoubenn.
(7) Bara gwenn : ce qui est facile et agréable. Cf. français : manger son pain blanc (d’abord).
●(1970) BHAF 12 (T) E. ar Barzhig. Med, e gwirionez, ar bloaz-se a zo bet bara gwenn evidon.
(8) Lakaat bara panenn er soubenn : faire de la mauvaise besogne.
●(1912) MELU XI 302. Lakaat bara panen er zouben, tr. E. Ernault «Mettre du pain non levé dans la soupe, faire de la mauvaise besogne.»
(9) Mont en tu all da vro ar bara : mourir. Cf. La légende de la mort p. 368.
●(1885) ARN 44 (T) N. Kelien. Mourir, c'est quelquefois se perdre ou s'égarer, s'en aller dans un pays si lointain qu'on n'en saurait revenir. Et e en tu all da vro ar bara, il est parti de l'autre côté du pays du pain. ●(1912) MELU XI 302 (T-Trevereg). Me oa zavet deus koste all deus bro 'bara, tr. E. Ernault «J'ai été élevé de l'autre côté du pays du bain (je suis maigre). (Trév[érec]) On appelle Quimper-Guézennec bro bara, pays de pain.»
(10) Mont da zebriñ bara ar roue : aller en prison.
●(1943) DIHU 384/272 (G). Arrestet e oè bet ataù un nebed ha kaset d'en Alré, léh ma ou doè, épad ur blé, débret «bara er Roué» él ma lared nezé.
(11) Hir evel ur sizhun hep bara : long comme une semaine sans pain, très long. Cf. hir evel un deiz hep butun.
●(1912) MELU XI 208 (T-Trevereg). Hir 'vel eur zun hep bara, tr. E. Ernault «Long comme une semaine sans pain. Ceci renchérit sur le franç. (un jour).»
(12) Bezañ ar gwellañ den a zebr bara : le meilleur homme sur terre.
●(1870) MBR 174. Chetu aze gwella den a zebr bara dre ama.
●(1968) BAHE 58/27. Erru mat e oa gant an holl, pa lavaran deoc’h, rag bez’ e oa ar gwellañ plac’h a zebre bara.
(13) Poazhañ bara debret : avoir épuisé ses réserves (de nourriture).
●(1868) FHB 197/328a (L) Goulc'hen Morvan. Ma zeus brema aleiz o poazat bara debret, ec'h eller lavaret ez euz er rouantelez a vec'h ed avoalc'h da vont beteg an eost a zeu.
(14) Mont da zebriñ bara gwenn d'ar Roc'h : aller dormir. (Jeu de mot entre roc’h « ronflement » et Roc’h « La Roche Derrien »).
●(1935) BREI 404/1c (T) Erwan P.-A. ar Pabig. ar Velgiz a ev ar bannac'h diweza, a-raok mont da zebri bara gwenn d'ar Roc'h evel ar re all.
(15) Gouzout skrivañ ha lenn war un tamm bara hag ur grampouezhenn : voir krampouezh.
(16) Aet d'ar Roc'h da zebriñ bara gwenn : voir Roc'h.
(17) Bihan evel ur gwennegad bara :voir gwennegad.
(18) Bezañ bet e dorzh vara er penn pellañ eus ar forn : voir torzh.
- bara .2bara .2
interj. Onomatopée pour appeler les moutons.
●(1879) ERNsup 147. Bara ! bara ! bara ! L[an]r[odec], Trév[érec], St-M[ayeux] baraïk, baraïk (pr. ekh), L[an]r[odec] interjection pour appeler les moutons (comme si on leur promettait du pain). On dit aussi bara bè (de leur cri).
●(1914) KZVr 70 - 05/07/14. Bara ! bara ! (bara !) cri pour appeler les moutons, Trég[uier] Corn[ouaille] bara ! (bara !) bè idem. ●Baraik ! baraïk ! cri pour appeler les moutons, Lanrodec, Le Clerc. ●(1942) VALLsup 43b. Cri pour appeler les moutons, tr. «bara ! bara !»
- bara-an-evnbara-an-evn
m. (botanique) Pourpier sauvage.
●(1633) Nom 92b. Sedum tertium, illecebra, portulaca siluestris, telephium : pain d'oyseau : bara an ezn, becq an ezn.
●(1732) GReg 686a. Pain d'oiseau, ou pourpier sauvage, plante, tr. «Bara an ezn. becg an ezn.
●(1879) BLE 327. Pourpier potager. (P. oleracea. L.) Bara-ann-evn.
●(1927) GERI.Ern 40. bara-an-evn, tr. «pourpier sauvage.»
- bara-an-hoc'h / bara-hoc'hbara-an-hoc'h / bara-hoc'h
m.
(1) (botanique) Pain de pourceau Cyclamen europæum.
●(1633) Nom 82b-83a. Cyclaminus, orbicularis, tuber vel rapum terræ, offic. artanita, parris porcinus, rapum porcinum : pain de pourceau : baru ouch (lire : bara ouch).
●(1931) VALL 177b. Cyclamen europeaum tr. « bara an houc'h ».
(2) (botanique) Couleuvrée Bryona dioica.
●(1732) GReg 221b. coulevrée, ou couleuvrée, ou feu-ardent, plante semblable à la vigne, en feuilles en bourgeons, & en tendons, tr. «Bara an houc'h.»
●(1931) VALL 160b. Couleuvrée tr. « bara an houc'h m. »