Recherche 'gwe...' : 605 mots trouvés
Page 2 : de gwelchin (51) à gwelladurezh (100) :- gwelchiñgwelchiñ
v.
I. V. intr.
(1) Gauchir, se voiler.
●(1744) L'Arm 439a. S'envoiler, tr. «Guælchein.»
●(1907) VBFV.bf 28b. guelchein, v. n., tr. «gauchir.»
(2) Gwelchiñ en tu arall : prendre le parti contraire.
●(1744) L'Arm 270b. Partial, tr. «A hùèlche enn tu aral.»
II. V. tr. d. Gauchir.
●(1744) L'Arm 170b. Gauchir, tr. «Guëlchein.. chétt.»
●(1903) EGBV 128. guelchein, tr. «courber, fausser.» ●(1907) VBFV.bf 28b. guelchein, v. a., tr. «gauchir.»
III. V. pron. réfl. En em welchiñ : gauchir, se voiler.
●(1744) L'Arm 439a. S'envoiler, tr. «Um uælchein.»
- gweldrgweldr
voir gweltr
- gwelegwele
m. –où
I. (ameublement)
A.
(1) Lit.
●(1499) Ca 102a. Guele. g. lit. ●Guele an tut claff. g. le lit a gesir malades. ●(1612) Cnf 70b. pa sauer eues an guelé. ●(1633) Nom 120a. Tomentum, leuconicum : les plumes du lict : plü an guelè.
●(1659) SCger 73b. lict, tr. «guele. p. ou.» ●(1732) GReg 578b. Lit, lieu de repos, tr. «Guële. p. guëleou. Van[netois] guële. gule. pp. guëlëu, guïlyëu. Treg[or] goële. p. goëleo.» ●Faire le lit, tr. «Ober ar guële.» ●Couvrir le lirt honêtement, tr. «Qempenn ar guële.»
●(1856) VNA 93. mettez-vous au lit, tr. «quêrhet én hou culé.» ●(1878) EKG II 293. enn ho gouele, enn noz.
(2) Gwele pluñv : lit à couette de plumes.
●(1732) GReg 578b. Lit à coette de plume &c., tr. «Guële pluñ.»
●(1876) TDE.BF 432. da gousket enn eur gwele plunv.
●(1902) PIGO I 196. evel en eur gwele plu. ●(1931) VALL 429a. lit à couette de plumes, tr. «gwele pluñv.»
(3) Gwele pell : lit à couette de balle.
●(1732) GReg 578b. Lit à coette de balle, tr. «Guële pell.»
●(1931) VALL 429a. lit à couette de balle, tr. «gwele pell.»
(4) Gwele eured : lit de noces.
●(c.1718) CHal.ms iv. vne femme adultere souille la Couche nuptiale, tr. «ur uoües auoultrés a Zizenour' é guele ered.» ●(1732) GReg 578b. Lit de nôces, tr. «Guële eureud.»
●(1953) BLBR 57/1. astennet warni evel war ur gwele-eured.
(5) Gwele raktal =
●(1919) FHAB Kerzu 187. Er Roz, hed ar wech, e veze er c'hraou eur gwele raktal grêt gant tammou koat ha gwial.
(6) Ober gwele gwenn : garnir le matelas de balle d’avoine fraîche.
●(1957) ADBr lxiv-4 462. (An Ospital-Kammfroud) Avant que ne s'introduisit dans les campagnes l'usage du matelas et de l'édredon, on remplaçait après chaque moisson la vieille balle des couettes par de la balle d'avoine fraîche. Cela se disait : ober gwele-gwenn.
►par méton.
●(1957) ADBr lxiv 4/462-463. (An Ospital-Kammfroud) L'opération intervenant une fois l'an, à l'époque de la Saint-Michel (moment ou l'on acquitte les loyers), l'expression s'était chargée d'une valeur métonymique : ped gwech e-neus greet ar melour-ze (merour) gwele-gwenn abaoe emañ o chom er gêr-ze ? (Depuis combien d'années ce fermier habite-t-il ce village ?)
(7) Mont da glask e wele : aller dormir.
●(1921) FHAB Du 292. pep hini a yea[s] da glask e wele.
(8) Gwele gwenn : lit de mort.
●(1924) LZMR 17. N'ez eus bet pedenn ebet ; n'eo bet fichet gwele gwenn ebet d'ezan. N'eo ket kempennet e gorf.
(9) Mont da glask e wele : aller se coucher.
●(1911) BUAZperrot 804. Ne yelo da glask e wele nemet pa vezo torret e gorf gant ar skuizder. ●(1921) FHAB Du 292. pep hini a yea[s] da glask e wele.
(10) Ober e wele da ub. : médire de qqn.
●(1899) BSEc xxxvii 158 / KRL 23. Me 'rei da vele d'id, tr. «Je ferai connaître tes fredaines.» ●(1899) BSEc xxxvii 159 / KRL 24. Ober e vele d'unan benak, tr. «Faire à son sujet, à qui de droit, un rapport défavorable, vrai ou faux, de manière à lui ménager une réception à laquelle il ne s'attend pas.»
B. [parties du lit]
(1) Arc'hwele : châlit, bois de lit.
●(1732) GReg 218b. Couche, bois de lit, tr. «Arc'h-guële.»
●(1921) GRSA 215. dirak en aruélé.
(2) Stern-gwele : châlit, bois de lit.
●(1732) GReg 218b. Couche, bois de lit, tr. «stearn-guële.»
(3) Stign-gwele : rideau de lit (clos).
●(1913) FHAB Mae 153. gant eur stign gwele.
(4) Dilhad-gwele : literie.
●(1860) BAL 58. Ar c'horf a zo c'hoas etouez an dillat vele. ●(1868) FHB 170/110a. an dillad vele a voa en armel-ma. ●(18--) SAQ I 225. dinerz ha divuez var an dillad vele.
(5) Reizh-wele : literie.
●(1866) FHB 64/91b. hag evit reiz-vuele eul lisser stoup. ●(1866) FHB 69/133b. n'en dije evit reiz-vuele nemet eun tamm lisser stoup hag eur vallin.
(6) Skaon-wele : escabeau pour monter dans le lit.
●(1877) FHB (3e série) 4/31b. coeza a lamm-kein divar ar scaon-vele.
(7) Post-gwele : colonne de lit.
●(1910) EGBT 66. post-gwele, tr. «colonne de lit.»
(8) Golo-gwele : couverture.
●(1732) GReg 229a. Couverture de lit, tr. «golo guële. p. goleyer-guële.»
●(1982) TKRH 92. ur golo-gwele e kotoñs gwenn.
II.
(1) (en plt des hommes, des animaux) Arrière-faix, délivre, placenta.
●(1499) Ca 102a. Guele an buguel en coff emam. l. hec macera / re. ●(c.1500) Cb 102a. Guele an buguel en coff e mam. g. matrice. l. hec macera / re.
●(1732) GReg 262a. Delivre, l'arriere-faix de la vache, tr. «Guële al luë.» ●(1744) L'Arm 17b. Arriere-faix, tr. «Gulé er Hrouadur é cof é vam.» ●(1774) AC 20. terri crohen ar guele, tr. «rompre les membranes.»
●(1890) MOA 207b. Délivre, Parlant des vaches, qui ont vêlé, tr. «gwele, m.»
●(1919) KZVr 355 - 21/12/19. ar vuc'h he deus taolet he gwele.
(2) Gîte (de lièvre).
●(c.1718) CHal.ms ii. Le lieure reuient touiours a son giste, tr. «er gad a retourn' berpet d'e c'hulé. un deen pehani a him gau' ataü en ul leh certen.» ●(1744) L'Arm 173a. Gîte, tr. «Gulé er gatt.»
●(1910) MAKE 54. eur c'had hag a oa hanter gousket en he gwele.
(3) Bauge (de sanglier).
●(c.1718) CHal.ms iv. le bouge d'un sanglier, tr. «er güelé er retraitt un oh goüé.»
(4) Nid (de chenilles).
●(1907) VBFV.fb 68a. nid de chenilles, tr. «gulé, m. (pl. ieu).»
(5) Gâche de serrure.
●(1886) RUSq.FB 225a. Gache, sf. Pièce de fer d'une porte, tr. «Gwélé ar potaill.»
(6) Lit (d'un fleuve, etc.).
●(1834) SIM 178. e plaç pere e voa guechal guële ar mor.
III.
(1) Chom etre e wele hag an tan : être malade.
●(1920) FHAB Gwengolo 454. selaouet e oue e beden; chom a reas pell etre e wele hag an tan.
(2) Tennañ ar c'hazh a-zindan ar gwele : voir kazh.
- gwele-douger
- gwele-fuzuilhgwele-fuzuilh
m. gweleoù-fuzuilh (armement) Fût d'un fusil.
●(1732) GReg 443b. Fut, le bois du canon d'un fusil &c, tr. «guële fusuilh &c, p. guëleou.»
- gwele-iragnedgwele-iragned
m. gweleoù-iragned Toile d'araignée.
●(1785) VO 63. ur gambr carguét a ùléieu yraignét hac a lousteri.
- gwele-ispilh
- gwele-kamp
- gwele-kanolgwele-kanol
m. gweleoù-kanol (armement) Affût de canon.
●(1732) GReg 18a. Affust de canon, tr. «güele-Canol. p. guëleou-Canol.»
- gwele-kañvgwele-kañv
m. Lit de mort.
●(1869) FHB 256/373a. he gorf a zo bet lakeat var eur guele caon.
●(1904) SKRS I 215-216. Dont a reas kement a dud ma oue red lezel ar c'horf var ar guele-kaon epad daou zervez. ●(1924) FHAB Genver 24. E kichen ar gwele-kanv, e vezo enaouet goulou. ●(1976) DPFB II 154. le cercueil est sur le catafalque, tr. «'ma an arched war ar gwele-kañv.» ●(1984) HYZH 154-155/17. Graet 'deus ar parajou war ar gweleoù kloz ha war ar gweleoù kañv ivez.
- gwele-kevnid
- gwele-klozgwele-kloz
m. (ameublement)
(1) Lit clos.
●(1732) GReg 578b. Lit clos, tr. «Guële clos.»
●(1876) TDE.BF 265b. Gwele-kloz, s. m., tr. «Lit des paysans bretons.» ●(18--) GBI II 248. Me renko kaout ur gwele-klos, tr. «Il faudra que j'aie un lit-clos.»
●(1910) MAKE 27. pignat er gwele-kloz. ●(1923) KTKG 71. Pa ves ar c'hlanvour en eur guele kloz. ●(1935) ANTO 2. morgousket hepken c'hoaz en o gweleou-kloz.
(2) Gwele-kloz chapel : lit clos fermé par un rideau.
●(1982) TIEZ I 171. Certains [lits] cepandant peuvent être qualifiés de semi-clos, en ce sens qu'ils se présentent toujours sous l'aspect d'une «armoire» mais sans porte, seulement un rideau (gwele klos chapel).
(3) Gwele-kloz doubl : lit clos à étage.
●(1988) TIEZ II 251. Les informateurs quant à eux le désignent sous le terme de gwele klos doubl, lit-clos double, et leurs témoignages signalent l'existence de lits de cette nature sur toute la côte de basse Cornouaille, de Sein à Riec-sur-Belon.
- gwele-maen
- gwele-meingwele-mein
m. (architecture) Fondations.
●(1903) MBJJ 256. azean ar gwele-mein a dlee dougen an Templ neve.
- gwele-orjal
- gwele-rezgwele-rez
m. Lit plat.
●(1732) GReg 578b. Lit de repos, tr. «Guële rez. p. guëleou rez.»
●(1876) TDE.BF 265b. Gwele-rez, s. m., tr. «Grabat, lit de sangle, lit de repos.» ●(1880) SAB 155. douged en o gveleou reaz pe goudouerou.
●(1904) ARPA 92. gourvez a reant var gueleou reaz. ●(1907) KANngalon Gouere 451. daoulinet en dro d'eur guele reaz.
- gwele-skourr
- gwele-stign
- gwele-taolgwele-taol
m. Lit sous ou dans la table.
●(1896) GMB 682. gwele-tôl lit sous ou dans la table, St-Clet.
- gweleadgwelead
m. –où
I. Contenu d'un lit.
●(1847) GBI I 406. Et int ho daou en ur poullad, / Pa n'int bet et 'n ur gwelead, tr. «Il sont allés tous les deux dans la même fosse, / Puisqu'ils n'ont pas été dans le même lit.» ●(1851) PEN 92/140. ed int ho daou hen eur poullad / ma n'int ed hen eur goëlead. ●(1857) CBF 51. Daou e vezimp enn eur gwelad, tr. «Nous coucherons deux dans le même lit.» ●(1867) BBZ III 315. Pa n'omp bet kousket er gwelead, / Ni gousko hon daou er toullad, tr. «Puisque nous n'avons point dormi dans la même couche, nous dormirons dans le même tombeau.»
II. par ext.
(1) Planche, couche.
●(1659) SCger 5b. Airette de iardin, tr. «gueleat.» ●(1732) GReg 24b. Airette de jardin, planche, couche pour mettre des fleurs, ou des legumes, tr. «guëlead-bleuzñ. guëlead-bocqedou. guëlead-lousou.» ●218b. Couche de jardin, tr. «Guëlead teil. p. guëleadou teil.»
(2) Couche, lit de.
●(1941) FHAB Du/Kerzu 103. kousket war er gwelead ludu.
(3) (géologie) Gisement.
●(1944) DGBD 111. gweleadoù mein a zizoloe d'an izelvor.
- gweleata
- gweledgweled
m. -où [n. verbal substantivé, cf. gwelet]
(1) Vue (sens).
●(c.1500) Cb 74a [ebil an lagat]. Vnde ; glaucus / a / um. g. esbloir comme les yeulx esbloissent b. teualdeur an guelet. ●(1530) Pm 155. Dan tut dall pep quentel ez rente ho guelet, tr. «Aux aveugles, en tout temps, il rendait la vue.» ●(1576) H 50. An guelet, claeuet, santifu, touchifu ha gout pe blas, tr. « the sight, hearing, smelling, touch, and gout or taste. » ●(1633) Nom 18a. Oculus lynceus, aquilinus, miluinus : veuë tres aiguë : an guelet lem hac herz. ●(1650) Nlou 54. An goat dan traou a dinaouas, / A het é costez ez diloffas, / Voar é bisaig quent ez flaychas, / Hac euff guelet à remedas, tr. «Le sang s'écoula au sol ; / le long de son ventre il jaillit / sur son visage avant qu'il ne bougeât / et il guérit sa vue.»
●(1732) GReg 712a. Perdre la vûë, l'ouïe, le marcher, tr. «Coll er guëlled, ar c'hléved, ar c'herzed.» ●957b. Veue, ou vûe la faculté de voir, tr. «Ar güelled. Van[netois] er guled.» ●(17--) TE 41. Isaac (…) en doai deja collét er gùélæd.
●(c.1825-1830) AJC 60. quemer lunedou aon ne golgen ar gueled. ●(1880) SAB 266. ar gvelet, ar c'hlevet, ar blaza pe dava, ar c'hoessa pe ar santout ac an touch. ●(1894) BUZmornik 189. ec'h askavaz adarre ar gueled.
●(1907) PERS 309-310. ar guelet, ar c'hlevet, ar memor. ●(1919) BSUF 2. É ta a zakor d'ein er guéled !
(2) Treiñ e weled : détourner son regard.
●(1633) Nom 18a. Limis obtueri : regarder de trauers, ou tourner la veuë : sellet á dreus, pe treiff è guelet.
(3) Visite.
●(1944) ATST 56. deuet omp da rentañ ur gweled deoc'h.
(4) Bezañ berr a weled : être myope.
●(1633) Nom 269a. Lusciosus, & luscitiosus : qui a courte veuë : an hiny en deues guelet bern (lire : berr) vnan á ve berr á guelet.
(5) Kaout gweled berr : être myope.
●(1633) Nom 269a. Lusciosus, & luscitiosus : qui a courte veuë : an hiny en deues guelet bern (lire : berr) vnan á ve berr á guelet.
(6) Revue.
●(1659) SCger 105b. reueue, tr. «guelet.»
(7) Ken ar gweled kentañ : à la prochaine.
●(1783) BV 43/1086. adiou ma guir br[i]et quen ar guellet quenttan.
- gweled-barngweled-barn
m. gweledoù-barn (droit) Descente de justice.
●(1732) GReg 273b. Descente de juge, tr. «Guëlled-barn. p. guëlledou-barn.»
- gweled-barnergweled-barner
m. gweledoù-barner (droit) Descente de justice.
●(1732) GReg 273b. Descente de juge, tr. «Guëlled-barner. p. guëlledou-barner.»
- gweledellgweledell
f. –où Entrevue pour mariage.
(1) Visite en vue de mariage.
●(1732) GReg 355b. Entrevûë des parens, & des deux parties pour un mariage, tr. «Van[netois] guëlledell. p. guëlledellëu.» ●L’entrevûë s’est faite dans les deux ménages, tr. «Van[netois] bet eü er uëledell.»
●(1876) TDE.BF 265a. Gweledell, s. f. T[régor], tr. «Entrevue pour mariage.»
●(1932) BRTG 115. nozeh é huéledel. ●(1939) RIBA 25. Trohet e oè er guéledelleu étré en deu a ré iouank.
(2) Mont e gweladell gant : rendre visite à la famille d’une jeune femme en vue de mariage.
●(c.1718) CHal.ms iii. Il recherche cette fille en mariage, tr. «mont ara e gueladel guet er verh sé.»
(3) Mont e gweladell ouzh : rendre visite à la famille d’une jeune femme en vue de mariage.
●(1910-1915) CTPV i 227. Hag e ia heneoah guenedel doh i gani, tr. «Qui va ce soir rendre visite à sa belle.»
(4) (domaine militaire) Revue de troupes.
●(1931) VALL 659b. Revue ; de troupes, tr. «gweladell.»
- gweledigezhgweledigezh
f. –ioù
I. Vision, perception visuelle.
●(1732) GReg 963b. Vision, l'action de voir, tr. «güellediguez.»
II. Vision des choses, manière de voir, d'envisager.
●(1958) BAHE 17/24. Ar weledigezh-se a vanke dezho, hag ar weledigezh-se he dije gallet krouiñ un Emsav kreñv.
III. (religion)
(1) Vision, apparition surnaturelle.
●(1876) TDE.BF 265a. Gweledigez, s. f., tr. «Vision, terme de devotion ; pl. gweledigesiou.»
●(1906) KANngalon Gwengolo 205. ar veledigez burzuduz. ●(1943) FATI 87. gweledigeziou Fâtima.
(2) Ce que l'on voit (dans une vision).
●(1906) KANngalon Gwengolo 203. Ar veledigez a dreuzaz neuze traonien ar Selia.
(3) Kaout ur weledigezh : avoir une vision.
●(1907) AVKA 3. Intent a rejont en evoa bet ur weledigez. ●(1928) BFSA 135. Neuze e tisklerias sant Dominig ar weledigez en doa bet.
- gweledoniezh
- gweleet
- Gwelegouarc'hGwelegouarc'h
n. de l. Guilligomarc’h.
(1) Gwelegouarc’h.
●(1748) CI.pou 100. Guélégoarh.
●(1865) FHB 1/8a. Eur mevel mansoner, hanvet Thomas Paugam, eus a C’hilligomarc’h. ●(1890) MOA 21a. Giligoarc’h, - Gelegoarc’h.
●(1905) ALMA 66. Guiligomarc’h. ●(1934) BRUS 295. Gellegouarh.
(2) (Blason populaire) Voir Paotred ar c'hontelloù.
(3) [Nom de famille]
●(1970) NFBT 88 N° 679. Guillygomarch.
(4) [Toponymie locale]
●(1947) BRMO 16. A l'ouest de Guilligomarc'h, l'Ellé est surplombé par de hauts blocs de granit appelés les "Roches du Diable" (Rohelleu en Diaul).
- gweleiñ
- gwelet .1gwelet .1
voir gwelout
- gwelet .2
- gweleviat
- gweleviñgweleviñ
v. intr. Briller.
●(1499) Ca 96b. Golou. g. lumiere. l. hoc lumen / is Jdem hec lux / is vide in alumaff. et in gueleuif. ●102a. Guelelouenn. vide in gueleuyff. ●102b. Gueleuiff. g. resplendir. ●104a. Guerelouenn. g. lestoile du iour. l. hic ve sperus / ri. Jdem vesper/eris. Jtem vide in gueleuyff. ●181a. g. resplendissant (…) Jtem vide in gueleuiff et in treiff oar tro.
●(1732) GReg 317b. Éclater, reluire, briller, avoir de l'éclat, tr. «guelevi. pr. guelevet.» ●779a. Raionner, tr. «guelevi. pr. guelevet.»
- gwelevusgwelevus
adj. Brillant.
●(1732) GReg 317a. Éclatant, ante, brillant, luisant, resplendissant, tr. «guelevus.»
- gweliengwelien
voir gwelion
- gwelienañgwelienañ
v. tr. d. Nourrir (des animaux) avec de la lavure.
●(1920) MVRO 36/1d. me zo o veilhena ar c'hezeg. ●(1953) BLBR 60/12. o c'horo saout, o weliena moc'h. ●(1959) BRUD 10/78. e oe tennet adarre ar moh deuz ar charbañ, lakaet plouz dindanno ha gwelliennet a-zoare.
►absol.
●(1957) BLBR 100/9. echu ganti gwelienna.
III. Bezañ lakaet e wad da dreiñ e gwelien : voir gwad.
- gweliñgweliñ
voir gwelat
- gwelion / gweliengwelion / gwelien
m. –où
I.
(1) Lavure.
●(1464) Cms (d’après GMB 306). guelyenn, l. hec tonsa se. ●(1499) Ca 106a. Guinhen vide in breinder. ●(c.1500) Cb 106a. Guinhen alias guelhyen. vide in breinder. ●(1633) Nom 34b. Porcus colluuiaris : porceau nourry de laueure des escuëlles, ou d'amas d'ordures ; ouch maguet gant guelyen, ha gant faillançcou.
●(1732) GReg 566a. Lavure, eau qui a servi à laver la vaisselle, tr. «Guëllyen. Van[netois] goulyon. goëlyan.» ●(1744) L'Arm 215a. Lavure, tr. «Goulion.. neu. m.»
●(1877) EKG I 135-136. eur baillad guelien tomm d'he gezek ●(1890) MOA 227a. Eaux grasses de la cuisine (lavures), tr. «gwelienn, m.»
●(1907) VBFV.bf 27a. goulion, m., tr. «lavure.» ●(1909) FHAB Mezheven 182. ar marc'h en deuz bet e veillenn. ●(1934) DIHU 276/94. goulion em es guerhet !
(2) Gwelion moc'h : lavure destinée à l'alimentation des porcs.
●(1659) SCger 72b. laueure des porcs, tr. «guelien moc'h.» ●152b. guelien moc'h, tr. «laveure de pourceaux.» ●(1732) GReg 566a. Lavure, eau qui a servi à laver la vaisselle, tr. «Guëllyen-moc'h.»
II. fam.
(1) Mauvaise boisson, tambouille de mauvaise qualité.
●(1942) ARVR 53/4c. D’ar sul e vez mezo, / D’al lun e vez klañv, / Dre faot an ostizien, / Ha ne reont d’eomp nemet gwelien. ●(1947) YNVL 85. O ! N’eo ket war zigarez em eus lakaet Parizianed, ur wech bennak, da zebriñ gwelien…
(2) Gwelien ruz : mauvais vin rouge, vinasse, picrate.
●(1975) KRAV9. graet e zibab diouz un dorzh vara hag ur frapadenn gwelien ruz.
(3) Kafe gwelien : mauvais café, jus de chaussette.
●(1934) MAAZ 66. penaos é vè groeit kafé mât, ha kafe-goulion.
(4) Bave.
●(1901) FHAB Genver 208. aben an noz e veze eun tam mad a veillen en he c'hinou, a vastar ag a ionen oc'h e vuzellou.
(5) (insulte) Genoù gwelien : morveux.
●(1972) SLVT I 28. Tad ar vosenn, penn-bombard, penn-peul, marc'h-loar, boc'h bidi Botigao, genoù gwelien, torc'h togn hoc'h-gouez Plovan, ampoezon, droch ar pardon, leue geot, mab Kain, muzelloù kig-sall, chug biz, jañ-blev diforlinket !...
(6) Mont da welien : obéir servilement.
●(1968) LOLE 67. Ped a dud o-defe bet kalon awalh d'ober eveldon-me ? An darnvuia a vefe aet da welien ha debret e vefent bet gand ar moh.
- gwellgwell
adj.
(1) Mieux.
●(14--) N 772. Ne caffet quet guel eguedoff, tr. «On ne trouverait pas meilleur que moi.» ●(1499) Ca 101a. Guell. g. meilleur. ●(1580) G 611. Guell ve guell pyguellat hac arat en stat se, tr. «Mieux vaudrait, bien mieux, piocher et charruer ainsi.» ●(1621) Mc 16. ha ma istim ez é guel n'en grahet quet.
●(1659) SCger 79b. mieux, tr. «guel.» ●(1723) CHal 152. é sifféra en devout guel, tr. «en s'attendant à avoir mieux.» ●(1744) L'Arm 19b. En attendant avoir mieux, tr. «É-ciféra enn devout guell.»
●(1856) VNA 145. Je ne demande pas mieux, tr. «Ne houlennan quet gùel.»
●(1911) BUAZperrot 71. kalz gwell.
(2) A betra gwell : à quoi bon.
●(1905) IMJK 2. A betra guel konz get abilted a vistér en Drinded ma nen doh izél a galon. ●3. mes a betra guel bout abil ma ne hues doujans Doué ? ●6. A betra guel torrein hur pen get en treu kuhet ; petra e vern d'emb ni divizeu ken ihuél ? ●90. a betra é veet hui guel ?
(3) Goulenn a well : demander mieux.
●(1877) EKG I 108. pep hini ac'hanomp ne c'houlenn ket a vell eget c'hoari eun taol ouc'h an dud fall. ●111. Ha te, ne c'houlennez ket a vell eget beza atao o kluka banneou.
(4) Ober gwell : aller mieux.
●(1903) MBJJ 70. 'man war e wele en hospital. Na ra ket gwell kalz. ●(1919) BSUF 43. Ivon ne hré tamm guel. ●44. é vab Ivon e hré guel.
(5) Kas war well : améliorer.
●(1912) FHAB Genver 30. en em glevet da gas ar relijion war well en o farrez.
(6) Ez well =
●(1862) JKS 158. Red eo kuzet ez vuel enn hon ene ar grasou a zeu d'e-omp digant Doue.
(7) =
●(1936) LZBl Du/Kerzu 421. karout a rea o c'hempenn, an dudiusa'r gwell !
(8) Amélioration de santé.
●(1912) BUAZpermoal 330. goude touch an diou gentan ne reas tamm gwell ebet ; mes dal ma oe tostaet an drede, ar glanvourez a'n em gavas pare.
(9) Na gwell na gwazh : ni meilleur ni pire.
●(1913) LZBt Gwengolo 2. Allas ! hon doare n'eo na well na was.
(10) Mard eo gwell ganeoc'h : si vous préférez.
●(1612) Cnf 40a. gant querent pé quareset do priedou pé do graguez, bedé an peuaré lignez (pé grezyen mar deo guell gueneoch).
●(1870) FHB 277/125b. Azioc'h stanken menez Allorm ez euz eul loc'h pe eul lagen, pe mar deo guell ganeoc'h, eul lenn vraz.
●(1902) PIGO I 3. eur c'hamarad, mar geo gwell ganac'h.
(11) Bezañ gwell gant ub. : préférer.
●(1499) Ca 102b. Guell ve gueneff. g. ie vouldroye mieulx.
●(1659) SCger 79b. i'aime mieux, tr. «guel eo guenên.»
●(1839) BESquil 50. ha gùel e oé bet guet-ou retourne d'é gouvand.
(12) Bezañ gwell a, diouzh : se trouver mieux de.
●(1825) COSp iii. N'eller quet el lenein hemp bout guel a nehou.
●(1906-1907) EVENnot 17. (Ar Veuzid) N'e ket bet gwall well deuz i arc'hant.
(13) Kavout gwell : préférer.
●(1911) BUAZperrot 164. e kavas gwell koll e vuez eget astenn anezi o terri e werc'hded.
(14) Gwell eo : il vaut mieux.
●(1659) SCger 122b. il vaut mieux étudier que iouer, tr. «guell eo studia euit c'hoari.»
II. Loc. adv.
(10) Gwell a-se : tant mieux.
●(1870) MBR 68. Gwell a ze, eme houman, tr. «Tant mieux, dit celle-ci.»
●(1911) BUAZperrot 71. ma vevont mat, gwell a ze.
(11) Gwell a-se : d'autant mieux.
●(1612) Cnf 14b. eguit ma gallo guell à se an pœnitant en em prepariff da confes è pechedou.
- gwell-àr-segwell-àr-se
adv. & prép.
(1) Loc. adv. Tant mieux.
●(1787) PT 60. eit arriv gùél arzé ?
●(1905) KDBA 28. N'arriùou bikin kement-sé genemb ha guélarzé. ●(1907) BSPD I 119. Vennein e hré diskein get hé, guel ar huel, hent er santeleh. ●(1908) NIKO 43. me lar mé guel arzé ! ●(1912) BOEG 72. (En Tad) Pe vehé deit neoah de vout peur ? (Ruben) Guelarzé !
(2) Loc. prép. Gwell-àr-se da :
●(1896) HIS 3. Mès guèl arzé d'en hani en devou diskoeit en Eutru Doué d'er vugalé.
- gwell-àr-wellgwell-àr-well
adv. De mieux en mieux.
●(1744) L'Arm 29a. De plus belle, tr. «Guell-ar-huell.» ●(1787) BI 79. de bratiquein gùel ar-ùel er vertuyeu ag é stad. ●(1792) CAg 8. Hà t'em harou gùel-ar-ùel. ●(17--) TE 336. hé desquai gùel-ar-uel de garein en humilité.
●(c.1802-1825) APS 139. hou cârein gùel-ar-ùel. ●(1857) LVH 25. dalhmad ha guél-ar-huél. ●377. ma querhehemb guèl ar huèl bamdé én hent ag er justice. ●(1861) BSJ 146. comprenein gùel-ar-huel er huirioné.
●(1903) JOZO 26. Penaus é ha geti hiniù ? Ha ! guel-ar-huel !
- gwell-dre-wellgwell-dre-well
adv.
(1) De mieux en mieux.
●(1925) DIHU 169/299. én ur gañnal guel-der-huel. ●(1939) RIBA 75. Pinùikat ha lardein e hrent guel-der-uel.
(2) [avec un v. à l'impér.] Du mieux que vous pouvez.
●(1905) IMJK 83. kerhet guel-d'er-huel én hent d'er salvedigeh. ●(1931) GUBI 113. Soñnet Anna-Paul, guèl d'er huèl.
- gwell-ouzh-gwell
- gwell-pe-well
- gwellaatgwellaat
v.
I. V. intr.
(1) Gwellaat da ober udb. : progresser en bien dans l'accomplissement d'une tâche.
●(1928) LEAN 70. Pa voe lavaret d'ezi oa galvet da wiska dilhad leanez, e welleas c'hoaz da bedi.
(2) Gwellaat eus ur c'hleñved : guérir d'une maladie.
●(1867) LZBt Genver 232. evit gwellaat euz ma derjen.
(3) (en plt d'un malade) Aller mieux.
●(1744) L'Arm 11b. Se porter mieux, tr. «Guellatt.»
●(1894) BUZmornik 234. n'oa ket iac'h eunn tachad a ioa, ha ne vellea tamm.
(4) Mont dre wellaat : s'améliorer.
●(1834) SIM 178. a drugare Doue e za bepret ar c'hustumou dre voellât.
II. V. tr.
A. V. tr. d.
(1) Améliorer.
●(1659) SCger 78a. meliorer, tr. «guellaat.» ●91a. perfectionner, tr. «guellaat.» ●(1732) GReg 32b. Ameliorer, faire des amelioremens, tr. «Güéllaat. pr. güélléet.» ●(1744) L'Arm 12a. Améliorer, tr. «Guellat.»
●(1849) LLB 82. guèlat ur gommenand. ●662. Disket guèlat ou frèh, disket guèlat ou gué.
(2) Guérir (une maladie).
●(1659) SC 105. Petra liuirit-u eus are a laqua, pe a ya da vuiniguen oc'h drouc ar mamou, ar vizcoul, ar barr auèl, ar chancr, al laerès, an aviés, ar roncet, nag eus are a ya da spina, da stanca ar goat, pe da vellaat clênvegeou dre oræsounou ha cæremoniou, ne int quet approuuet gant an Ilis ?
●(1907) AVKA 119. da wellât pep klenved.
(3) Guérir (un malade).
●(1790) MG 95. hur gùellad ag en droug-dèntt.
●(1907) AVKA 65. Kredi ret ec'h on barrek d'o kwellât ? ●124. ha gwellât a reas ho c'hlanvourien. ●(1913) AVIE 61. bout guelleit ag ou hlinùedeu. ●94. Jézus e huellas ur ioh tud ag ou hlinùedeu.
(4) Gwellaat ub. da ober udb. = e lakaat d'ober gwelloc'h an dra-se.
●(1905) KANngalon Eost 480. N'euz ket par d'ar C'hannad evit guellât an dud da henori ar Galoun Zakr.
(5) par euph. Châtrer, castrer (un animal).
●(1934) BRUS 361. Est-il châtré ? tr. «guelleit (spaùet) é ?»
(6) Gwellaat ub. ag udb. : faire passer (une envie, etc.) à qqn.
●(1792) HS 28. Mæss Doué e ouïass assèss hou guellat ag ur fantasi quenn estrange el ma hoai honnont.
► absolu.
●(1974) TDBP III 206. Ar gignadenn am-oa graet em gar na wella ket, tr. « l’écorchure que je m’étais faite à la jambe ne guérit pas »
B. V. tr. i.
(2) Gwellaat da : guérir (une maladie, etc.).
●(1856) GRD 286. eit gùellat de glinhuèd en inenaneu.
●(1907) BSPD I 153. eit guellat d'em goulieu. ●(1913) AVIE 61. El lovroni e zou ur hlinùed nen des ket a huellat dehou.
(2) Gwellaat da ub. : guérir qqn.
●(1913) AVIE 60. Eutru, mar karet, hui e hell guellat d'ein. ●(1919) BSUF 5. er burhudeu en doé groeit aveit guellat dehé. ●(1921) BUFA 192-193. ean e huellas d'ur voéz.
III. V. pron. réfl. En em wellaat.
(1) Guérir (d'une maladie).
●(1861) BSJ 76. Medecinour, hum huelleit hui-memb guet hou trameu. ●(1866) LZBt Ebrel 102. Evit en em wellaat euz ar friad en devoa bet.
(2) S'améliorer.
●(1950) KROB 26-27/7. evit en em wellaat war o micher.
IV. V. impers. Gwellaat war.
(1) (en plt de qqn de malade) S'améliorer, aller mieux.
●(1902) PIGO I 190. N'o devoa netra da rei d'ei da wellâd warni, rag an ti a oa paour noaz.
(4) (en plt d'une marchandise) Enchérir.
●(1866) FHB 73/167a. Evelse e vella var an ed hag ec'h eller esperout e talc'ho da vellat varnezhan.
- gwelladeg
- gwelladenngwelladenn
f. –où
(1) Guérison.
●(17--) CSbsm 10. E cavér gùelladen d'er brassan clinhuédeu.
●(1844) LZBg 2l blezad-2l lodenn 72. de houlenn men gùelladen.
●(1906) HIVL 120. Tregont guelladen e oé bet klasket pen dehé. ●(1912) BUEV 98. perpet é laké er huelladen ar goust er santéz. ●(1913) AVIE 60. Guelladen un dén lovr.
(2) Kavout gwelladenn : trouver la guérison.
●(1921) GRSA 379. Pier é tivroein eit kavet guelladen.
(3) Gwelladenn ar marv : rémission d'un mourant.
●(1918) BNHT 3. En ol e sellé en dra-zé èl ur huelladen d'er marù.
- gwelladur
- gwelladurezh