Recherche 'gwe...' : 605 mots trouvés
Page 3 : de gwellaenn (101) à gwendrek (150) :- gwellaenngwellaenn
f. –où
I. (en plt de qqc.)
(1) Amélioration, amendement.
●(1732) GReg 32b. Ameliorement, ou, amelioration, tr. «güéllahen. p. güéllahennou.» ●(1744) L'Arm 11b. Amendement, tr. «Guellahenn. f.» ●12b. Améliorement, tr. «Guellahen.. neu. f.»
●(1869) FHB 205/392a. e lec'hiennou zoken ez euz eun dra bennag a vellaen. ●(1876) TDE.BF 266a. Gwellaenn, s. f., tr. «Amélioration ; pl. ou.»
●(1926) FHAB Mae 174. e teuas buan gwellaenn en traou.
(2) Ober ur wellaenn : apporter une amélioration.
●(1732) GReg 32b. Quand on retire une terre, il faut compenser les amelioremens utiles et necessaires qu'y avoit fait le possesseur de bonne foi, tr. «Pa acquytér un doüar e renqér derc'hel cound eus ar güéllahennou mad ha red da ober, d'an hiny èr poçzedè aberz vad hac ê lealded diaguent.»
(3) Degas gwellaenn : apporter une amélioration.
●(1911) BUAZperrot 378. Gwellaën a oa ezom da zigas. ●381. da zigas gwellaën en Iliz.
(4) Lakaat gwellaenn en udb. : améliorer qqc.
●(1867) FHB 102/396a. An Aôtrou Kure pe Vikel euz ar barrez, beleg santel, leun a skiant, a vouiziegez, a c'hoantegez ag a bep sort donezou mad, a voa o klask, pell a voa, eur voyen benâg da lakaat gwellaenn er barrez.
(5) (commerce) Enchérissement.
●(1866) FHB 73/167b. Ar vellen so deut var an ed a eller cridi a zalc'ho mad. Ne ket doareet mad avoalc'h an eost evit sonjal e tiskenfe. Vardor pevar real dre boezel eo guelleat var ar guiniz. Er broiou estren ez eus ar memes guellenn evel er vro-ma.
II. (en plt de qqn)
(1) Amélioration de santé.
●(1787) BI 206. gùellaenn er-ré clan. ●(1792) HS 260. guellaènn é servitour. ●(17--) TE 221. gùellaèn Naaman.
●(1921) PGAZ 97. ar vellaenn ne badaz nemeur.
(2) Ober ur wellaenn : aller mieux.
●(1921) PGAZ 97. Pa glevas ar vamm baour oa chommet he map iac'h ha divac'hagn diouz ar brezel, e reas kerkent eur vellaenn.
(3) Gwellaenn ar marv : rémission d'un agonisant.
●(1890) MOA 432b. Dernier reflet d'un mourant, tr. «guellaenn ar maro.»
●(1958) BRUD 5/45. «Nann, setu hi o rohad. Gwellaenn ar maro !»
►absol.
●(1860) BAL 177. Goude ur vellaen ac a oue berr, e oue roed e zacramanchou dezi.
(4) Etre gwellaenn ha fallaenn : entre amélioration et détérioration (de la santé).
●(1934) GTWZ 43. bet nouennet diou wech, ha chomet miziou ha miziou etre gwellaenn ha fallaenn.
- gwellaer
- gwellañgwellañ
adj.
I. Adj.
(1) Mieux, meilleur.
►[au dimin.]
●(1825) COSp 235. groeit meditation attàu guelliquan ma ellehet.
(2) A wellañ ma c'hall / gwellañ ma c'hall : du mieux qu'il peut.
●(1787) BI 55. ean ë impléai enn dyeu santél-zè à ùellan ma houai possible dehou.
●(c.1802-1825) APS 85. A me zu me resist a ùellan ma ellan. ●(1877) BSA 273. petra benac mac'h enebe an aotrou Guillouzo guella ma c'helle.
●(1907) VBFV.bf 29a. a huellan ma hel, tr. «du mieux qu'il peut.»
(3) Eus e wellañ : de son mieux.
●(1963) LLMM 99/268. Met daoust da se e skoazelle eus e wellañ El Lobo hag e genseurted.
(4) Loc. adv. ...añ-wellañ =
●(1908) KMAF 79. Beza, liesa gwella, e-unan deiz ha noz. ●(1939) DIHU 341/golo ix. treu d’obér koursan guellan.
(5) Da wellañ =
●(18--) SAQ i 195. Dre natur, mad da vella ; Oc’h red leal ha just : setu petra eo evidomp an Aotrou Doue.
(6) Gwellañ a c’hellit : de votre mieux.
●(1792) BD 1118. clesquet droguerio ha groet goellan ellet, tr. «Cherchez des drogues et faites de votre mieux.»
(7) Ar pep gwellañ : ce qu’il y a de mieux.
●(1911) BUAZperrot 34. ar peb wella en devoa gwelet ober. (…) ar peb wella a gave war e hent.
(8) Gwellañ pezh zo : heureusement.
●(1911) BUAZperrot 101. Gwella pez a zo, ne c’heller ket barn eun den keit ha ma vez buez ennan. ●(1923) FHAB Gouere 260. Me a ya droug ennoun evit an distera tra ; tear oun ; met gwella pez a zo ne bad ket ganen ; n’oun ket gourvennek ; ankounnac’haat a ran dioc’htu...laza a rafen eun den ha pemp munut goude e paefen eur banne d’ezan. ●(1948) KROB 7/11a. Gwella pez ’zo, kreñv eo c’hoaz ene kristen Breiz.
(9) Evel ma kavot gwellañ : comme vous voudrez, vous préférerez.
●(1710) IN I 105. evel ma queffot guella.
(10) Evit gwellañ mad an holl : dans l’intérêt de tous.
●(1908) BOBL 12 décembre 207/2e. Evid gwella mad an holl ar perc’hen eo a dlefe planta e-unan a war e goust.
II. [empl. comme subst.]
A. [au dimin.]
(1) Ober ur gwellaig : aller un peu mieux.
●(1874) FHB 472/13a. Ann Duk a Angoulem a reas eur gwellaik, pa erruaz Herri e Goritz.
(2) Ober e wellañ-wellaig : faire de son mieux.
●(1962) BRUD 14-15/80. va gwella-gwellaig a rên ha dond a ris da veza eur maill war ar vicher.
(3) Diouzh e wellaig : le mieux qu'il peut, de son mieux.
●(1958) BAHE 14/5. e tiblusken diouzh va gwellaig ul llenor kembraek. ●(1962) BAHE 33/38. treiñ al latin diouzh o gwellaik, ha setu tout.
B.
(1) Bezañ en e wellañ oc'h ober udb. : être en plein dans une occupation.
●(1925) BUAZmadeg 241. A greiz ma oa en he vella o labourat evit silvidigez ar Vretouned.
(2) Bezañ en e wellañ : dans la force de l'âge.
●(1914) KANNgwital 144/483. An Aotrou Doue en deuz galvet an daou veleg iaouank-ma e kreiz ho nerz, p'edont en ho guella.
(3) Mont en e wellañ = (?).
●(1906) BOBL 06 janvier 68/2a. Dider a anavezez pell braz zo. Selaou anezan ; ez a en e vella, emezan.
C. [avec une terminaison plur.]
●(1877) FHB (3e série) 7/52a. unan eur (lire : eus) guellaou gounidigez a c'houffet da ober.
III. Mont war wellañ : s'améliorer.
●(1870) FHB 309/381b. Koulskoude keris ne ket var vella e zeant. ●(1889) ISV 404. ha kær Redon a ielo var vella.
●(1911) SKRS II 207. n'e ket var vella ez a an traou gantho. ●(1921) PGAZ 31. n'euz netra guelloc'h evit ober d'ar vugale mont var vella.
IV.
(1) Bezañ kac'het ar gwellañ : être au bout du rouleau.
●(1993) PONTEKROAZ (Ki) R. Gargadenneg. Kac'het eo ar gwellañ gantañ : il est au bout du rouleau.
(2) Bezañ gwellañ den zo o vale : voir bale.
(3) Koll ar gwellañ dant eus e benn : voir dant.
- gwellañ-deuet
- gwellañ-karet
- gwellat
- gwellausgwellaus
adj. Perfectible.
●(1931) VALL 22a. Qu'on peut améliorer, qui peut s'améliorer, tr. «gwellaüs.» ●548b. Perfectible, tr. «gwellaüs.»
- gwellec'h / gwellechgwellec'h / gwellech
(cuisine) = (?).
●(1867) FHB 119/120a. eur souben great gand eur guellech lard (...) eur souben great gant eur guellec'h lard.
- gwellechgwellech
voir gwellec’h
- gwellentezgwellentez
f.
(1) Amélioration.
●(1878) BAY 14. gullañté, tr. «amélioration.»
(2) Guérison.
●(1913) RNDL 181. Guellanté er ré glanù.
(3) Excellence, supériorité, avantage.
●(1939) RIBA 65. é teviz er groagé diar guellanté en deu gafé. ●66. Ur hov nañnek ne sel ket ken tost-sé doh guellanté pé fallanté er hafé. ●(1942) VALLsup 15b. Avantage, supériorité, tr. «gùellante V[annetais].»
- gwellidigezhgwellidigezh
f. Amélioration, amendement.
●(1732) GReg 214b. On a beau faire des predications, on ne voit point de correction, tr. «Caër a so prezecq da'r bopl, ne vellér qet a vellidiguez.»
●(1839) BSI 149. ne scrivin nemed daou [viracl] pere a zo bet choaset esprés, e feat guëllidiguès.
●(1931) VALL 22a. Amélioration, tr. «gwellidigez f.»
- gwellikañgwellikañ
m. Ar gwellikañ ma c’hell : du mieux qu’il peut.
●(1957) BRUD 2/42. Esoh, avad, e oa he spered evid an derhent hag an hast da weled hoaz dremm garet he mab, a-barz ma vije douget d’ar bez, a roe nerz dei da zifrea ar gwellika ma helle.
- gwelloc'hgwelloc'h
adj.
(1) Mieux, meilleur.
●(1857) HTB 27. bean eo-han eurusoc'h, dougen a ra-han gwelloc'h iec'het ? ●(1862) JKS 9. eur vuez vad a zo gwelloc'h a bep hent evit an traou-ze.
●(1927) FHAB Meurzh 59a. hennez a veze digemeret eur barr gwelloc'h.
(2) Kavout gwelloc'h : préférer.
●(1910) FHAB Genver 15. Me gafje gwelloc'h gwelet o mab o c'hoari gant ar benveziou a roio ar maro dezan. ●(1939) KTMT 14. Gwelloc'h e kav, eun tamm mat, mont da vezineta pe da besketa.
(3) Gwelloc'h a se : d'autant mieux.
●(1924) FHAB Mezheven 215. selaouit ac'hanon mat hag e klevoc'h gwelloc'h a-ze. ●(1941) FHAB Meurzh/Ebrel 32. evit gellout en em zistroba gwelloc'h a-ze diouz ar bed.
(4) Bezañ gwelloc'h da ub. : être préférable pour qqn.
●(1909) HBAL 29. Lez da storlok zo gwelloc'h d'id.
(5) Dont war welloc'h : s'améliorer nettement.
●(1924) BILZbubr 42/977-978. evelkent, abaoe m'eo dimeet, eo deut eun tammig war vad. – Lavar war welloc'h.
- gwelloc'hik
- gweloùgweloù
plur.
I. Visite de qqn.
●(1891) CLM 6. hun gùéleu én é guér e rei d'ur payan benac er chonj d'hum hobér crechén.
II. SPECIAL.
A. (domaine du mariage)
(1) Entrevue pour conclure un mariage.
●(1744) L'Arm 137a. Entrevue (...) Pour conclure un mariage, tr. «Guéleu. m.»
●(1904) DBFV 100b. guéleu, s., tr. «visite entrevue pour les fiançailles.» ●(1934) MAAZ 48. Ha deit dé er guéleu aveité ou deu.
(2) Mont e gweloù, er gweloù =
●(1849) LLB 235. Mab er Hog a Gelhuern e zou bet é gueleu. ●(1897) EST 64. P'en dei d'er vinouréz ha monet er guéleu.
●(1903) EGBV 19. Er plah iouank e zou bet é gueleu dimerh.
(3) Mont e gweloù gant ub. : fréquenter qqn en vue d'un mariage.
●(c.1718) CHal.ms iii. Il recherche cette fille en mariage, tr. «mont ara en gueleu guet er verh sé.»
(4) Lakaat e gweloù : faire se rencontrer en vue d'un mariage.
●(1910) ISBR 149. deustou m'en doé Filip lakeit un tammig arauk Alis ha Herri Pentièvr é guéleu, é labouras aveit gobér un ered aral.
B. (domaine militaire)
(1) Revue de troupes.
●(1732) GReg 637a. Montre, revuë des troupes, tr. «guëll. p. guellou.»
(2) Gweloù bras : revue générale.
●(1732) GReg 637a. Montre generale, revuë generale, tr. «ar guëllou bras.»
- gwelourezhgwelourezh
s. =
●(1996) CRYK 277. un dam'zell yaouank (….) / A zo en gwelourezh, tr. «une jeune demoiselle (…) / Qui est accouchée.»
- gwelout / gweletgwelout / gwelet
v. cf. gweled
I. V. intr.
(1) Regarder.
●(1926) FHAB C'hwevrer 65. Ke da doull ar gloued houarn ha gwel ac'hano ha tud a zo e bali ar c'hastell ! ●142. Gwelit, emezan, an dud-ze, nag e seblantont evurus ! ●(1929) FHAB Genver 3. Sellit, en dro d'eoc'h ha gwelit ha n'eo ket re wir ar pez a lavaran.
(2) Pe me welo :
●(1878) EKG II 62. c'hui a zislounko ar ger-ze, pe me velo. ●(1879) MGZ 238. na douchit ket outho, pe me a velo.
(3) Da welet : en apparence.
●(1909) FHAB Meurzh 68-69. Ar skol-laïk, zo evit netra ! da welet, an dra-se zo gwir, mez da c'houzout an dra-ze 'zo gaou ; mez hag e vije bet evit netra, da c'houzout evel m'eo da welet, e vije bet re ger c'hoaz. ●(1911) BUAZperrot 91. ne oa Jenovefa nemed eur vaouez chouchet, kalz gwelloc'h da welet eget da c'houzout. ●116. e leac'h ma 'z eus dimezi da welet, n'eus dimezi ebed da c'houzout. ●200. Eun dra vihan da welet, sin ar groaz a zo eta eun dra vras da c'houzout. ●279. diskouez beza kaletoc'h ouz ar boan da welet eget ne d'omp da c'houzout. ●(1913) FHAB Ebrel 100. ker chentil ha ker koant da welet ha m'oa fallakr da c'houzout. ●(1913) FHAB Mezheven 219. traou enno bravoc'h da velet eged da c'houzout. ●(1935) LZBl Du/Kerzu 281. ar c'haonv d'ezo a vez brasoc'h da welet eget da c'houzout. ●(1937) LZBl Genver/C'hwevrer 20. an diavêz a c'hell beza paour da welet, hag an diabarz pinvidik da c'houzout !...
(4) Kaout da welet =
●(1911) BUAZperrot 153. an holl goazed o deus keit ha keit da welet. (…) Goazed Franz m'o deus holl da welet, o deus holl ivez da respont.
(5) Gwelet a-dost : examiner.
●(1970) BRUD 35-36/145. Moarvad ivez abalamour ar zouezuz a zen-ze, war desteni R.-Y. Kreston, a gave da weloud a-dost e peb imbourh ar c’hoariva d’ar mare-ze.
II. V. tr. d.
(1) Voir.
●(1472) Js ms latin BNF 1294 f°198. Gruet eu tom hep chom an comun goude dilun an suzun guen. / breman ez guellet guelet scler na gueu quet ter map an spernenn. tr. « Le commun (des saints) a été fait vivement, sans s'arrêter, après le lundi de la semaine blanche (des Rogations) ; / Maintenant vous pouvez voir clairement si le fils de l'Épine n'est pas expéditif. » ●(14--) Jer A.117(b). Evytaff, a m’hevel, marvayll eu e guelet, tr. « Quant à lui, il me semble, c’est merveille de le voir » ●(1499) Ca 102a. Guelet. g. voir. ●(1530) Pm 27. Ma ho guyliff din em finuez, tr. «Afin que je les voie dignement à ma fin.» ●(1557) B I 100. Dre nep ampris (…) ne guilis quet / He quen parfet, tr. «je n'ai point connu (…) en aucune façon, aussi parfait à voir.» ●(1650) Nlou 489. Dre guir gaudet dont santel de guelet, tr. «de venir le voir saintement du fond du cœur.»
●(1856) VNA 97. Il ne m'a jamais vue, tr. «Biscoah n'en dès men gùélet.»
●(1925) DLFI n° 6/2c. Ah ! fidandoustik ! Laou, kountant braz oun avad da velet ac'hanoc'h aman.
(2) Voir, se rendre compte.
●(1530) Pm 129. Hac ez guelaf spes em leset, tr. «Et je vois clairement que vous me laissez.» ●(1575) M 352. Ouz guelet ez eux gloat, daz grat ha pompadou, tr. «Voyant que tu as fortune à ton gré, et grandeurs.» ●(1576) Cath p. 10. guellet na dout nemẽt vn grec fragil, tr. «en voyant que tu n'es qu'une faible femme.»
(3) Regarder.
●(1633) Nom 132a. Fori, spectacula : eschaffaut où sont ceux qui regardent ioüer : an chaffòt pè en læch an rè á vez ô guelet hoary.
(4) Comprendre.
●(18--) CST 9. Dioklesian a oa pagan, ha n'en divije gwelet netra er c'homzou-ze.
(5) Montrer, faire voir.
●(1929) SVBV 82. Gwell d'in da draou 'ta, Paganad !
III. V. tr. i. Kaout da welout war ub., udb. : avoir droit de regard sur qqn, qqch.
●(1847) MDM 345-346. hen-ez epken en deuz da velet varn-ezhan. Te n'ec'h euz pe-velez, pegement bennag ma'z oud mear. ●(1877) EKG i 257. n’en doa mear Lesneven (...) netra da velet var he oberou.
●(1894) BUZmornik 107. da vizita an holl gouenchou m'en doa da velet varnho.●(1909) FHAB Gwengolo 276. d'ho pugale eo e c'hoantaomp deski (...) o deveriou e kenver kement hini o deus da velet varno. ●(1925) FHAB Mae 170. an hini en devoa da welet war ar poultr. ●(1926) FHAB Kerzu 462. Landevenneg en doa Grallon da welet warni. ●(1967) BAHE 52/32. gwelet war : kaout en e garg.
IV. = (?).
●(1847) MDM 345-346. hen-ez epken en deuz da velet varn-ezhan. Te n'ec'h euz pe-velez, pegement bennag ma'z oud mear.
V. V. pron. réci. En em welout : se voir.
●(1856) VNA 97. Autrefois nous nous voyions souvent, tr. «Guéharal ni e hum huélé liès.»
●(1943) FATI 114-115. Eur blijadur e voe evit an diou vihan en em welout, pokat a rejont start an eil d'eben.
VI.
(1) Na welet nemet gant e c'henoù : voir genoù.
(2) Gwelet pemp heol o parañ : voir heol.
(3) Gwelet Michel e-dan ar chopin : voir Michel.
(4) Gwelet e pe lec'h eo kouezhet ar c'hleuz e park an nesañ : voir kleuz.
(5) Gwelet an delioù a-enep : voir delioù.
- gweltgwelt
coll. (botanique) Herbe.
●(1982) ENEU 24. (Eusa) gwel' a reeh mein taoled euz an aod gand ar mor war-horre ar gwelt.
- Gweltaz .1Gweltaz .1
n. pr. Gildas. cf. Geltaz
●(1499) Ca 102b. Gueltas. g. guydas. l. hic gildasius / sii. ●(c.1500) Cb 102b. Goeltas. g. guydas. l. hic gildasius / ij.
●(1659) SCger 152b. Gueltas, tr. «Gildas.»
●(1839) BESquil 67. Guêltas, péhani n’hum blige meit ag ur vuhé dissorbe.
●(1978) LLMM 188/178. Sant Gweltaz ne voe ket pell oc'h adreiñ buhez d’an daou gorf, rak ne oa ket deut o eur da vont d’ar c’hloar.
- Gweltaz .2Gweltaz .2
n. de l. Gueltas.
(1) Gweltaz.
●(1905) ALMA 69. Gueltas. ●(1907) DIHU 19/IV. Patrom Geltaz. ●(1943) CHDI 25. Guélet hon es Noal, Geltaz.
(2) [Noms de famille]
●(1970) NFBT 82 N° 631. Guédas, ●note de F. Gourvil : « Forme parlée en Morb. gallo du nom de st. Gildas et de la comm. de Gueltas ». ●82-83 N° 635. Gueltas.
(3) [Toponymie locale]
●(1943) CHDI 25. Guélet hon es Noal, Geltaz, / Er hoedeuiér a Vrangili.
- Gweltaz .3Gweltaz .3
n. de l. Île Saint-Gildas (îlot, Penvénan).
●(1894) GIV 14a. Ar Zaozon a lamp en Gweltras, / Prest da ziskenn en Douar-braz.
●(1904) DDKB 20. Ac’hane e weler Briad, / Yeltranz, Mode, Gwennou hag Erc’h. ●(1900) (1927) CONS 1045. Enezennig Gweltas, pe Yeltrans, e Penvenan. ●(1914) ARVG mae 75. Geltas, Gwrage, ha ne oaran ket ped-all, a wasked ar Porz-Gwenn. ●(1930) ANTO 9. an heol -us da Weltas, war boull-mor ar Porz-Gwenn ken diwag hag eul lenn (...) ouz karreg Sant Tual.
- gweltr
- gweltregweltre
f. –où, –ier
(1) Sécateur.
●(1659) SCger 26b. ciseaux ou forces pour les iardins, tr. «guentlou.» ●59a. forces ou ciseaux, tr. «guelteoû.» ●(c.1718) CHal.ms i. grands ciseaus pour des tailleurs, et pour un Iardin, tr. «güentl', güentleu, cisailleu Iardin.» ●(1732) GReg 170b. Ciseaux de jardinier, tr. «Guëltle. p. guëltleou. guëntle. p. guëntleou. guëltrez. p. guëltrezou. guëltre. p. guëltreou. Van[netois] guëltanv. p. guëltañüeü.»
●(1849) LLB 735. un tranch pé ur huiltan.
(2) Ciseaux (de tailleur).
●(1659) SCger 26b. ciseau de cousturier, tr. «guentl, p. ou.» ●(1732) GReg 170b. Ciseaux de tailleur, de lingere, tr. «Guëltle. p. guëltleou. guëntle. p. guëntleou. guëltrez. p. guëltrezou. guëltre. p. guëltreou. Van[netois] guëltanv. p. guëltañüeü.»
●(1877) EKG I 131. he vuentle azindan he vreac'h (...) ur c'hemener.
(3) Traversiers de la coquille d'un moulin.
●(1876) TDE.BF 268b. Gweñtleier, s. pl. m., tr. «Les traversiers de la coquille d'un moulin. Le singulier gweñtle n'est pas usité.»
(4) (argot de la Roche-Derrien) Boîteux.
●(1901) EPLQ 39. argot rochois gweñkle boîteux.
(5) Koubl gweltre : assemblage de pièces de bois qui s'entrecroisent dans une charpente.
●(1464) Cms (d’après ADBR n. 80). Coubl guelteff v i lace. ●(1499) Ca 47b. Coubl guelteff. vide in lazcc. ●119b. g. enlaceure de trefs. de maison b coubl guelteff an ty.
- gweltrezenn
- gweltroù
- gwelus
- gwelv
- gwelva
- gwenaenngwenaenn
f. –où (pathologie)
(1) Verrue.
●(1464) Cms (d’après GMB 298). guenhoenn. ●(1499) Ca 103a. Guenhaenn. g. verrue / ou pourot de la main / ou daultre partie. l. hec verruca / ce. ●(1633) Nom 266a. Verruca : verrue : guennaën. ●274a. Verrucosus : plein de verruës : leun á guennaennou.
●(1659) SCger 123b. verrue, tr. «guenaen p. ennou.» ●152b. guennanen p. guenâ, tr. «verruë.» ●(1732) GReg 955b. Verrue, tr. «Güennaënn. p. güennaënnou. Van[netois] guënnaeen. p. éü.» ●(1752) PEll 396. Gwennaen, Comme l'écrivoit M. Roussel, & selon le nouveau Dictionnaire, Verruë, porreau, Lat. Verruca. En Cornwaille, on le prononce au singulier Gwenanen, comme si c'étoit une abeille.
●(1879) BAN 182. ar venonen savet aze var va zal. ●(1895) GMB 298. pet[it] Trég[uier] gwenañnen, pl. gwenañn.
●(1907) BOBL 23 novembre 165/2c. Evid kas kuit ar gwenan divar an daouarn. ●(1925) BILZ 136. ho koanvennou, ho kwenaennou pe ho tarvoedennou. ●(1929) MANO 124. An Tad Maner, en doa eur wenonenn var e zremm.
(2) Fistule.
●(c.1718) CHal.ms ii. une fistule lacrymale, tr. «ur c'huinohen talel lagat.»
●(1934) BRUS 223. Une fistule, tr. «ur uinoen –neu.»
- gwenaennek
- gwenaennet
- gwenaennus
- gwenaergwenaer
m. –ion (chasse) Veneur.
●(14--) N (après 272). An guiznezl, tr. «Le veneur.» ●273. Me hoz guinhezl, tr. «moi votre veneur.» ●(1499) Ca 106a. Guinhezr vide in hemolch. Jtem cest ga. veneur.
●(1732) GReg 156a. Maître chasseur, tr. «Guyner. p. guynéryen.» ●725a. Piqueur, chasseur à cheval, qui fait courir les chiens, tr. «Guënaëzr. p. guënaëzryen. guinaezr. guïnezr. pp. yen.» ●951b. Veneur, tr. «guynaër. p. guynaëryen.»
●(1931) VALL 775b. Veneur, tr. «gwenaer (et gwinaer) pl. ien.»
- gwenaerezh
- gwenaeri
- gwenan / gwerengwenan / gweren
coll.
I. (entomologie)
(1) Abeilles.
●(1575) M 2248-2249. het quelyen na guenan / Quen paut han drouc Ælez, tr. «essaim de mouche ni d'abeilles / Si abondant que les mauvais anges.»
●(1659) SCger 81b-82a. mouche a miel, tr. «guenanen p. guenan.» ●(1710) IN I 366. pa gommanç ar goradur eus ar guenan en em furmi. ●(1732) GReg 4b. Abeille, tr. «Guenanen. p. guënan.» ●(1744) L'Arm 3b. Abeille, tr. «Guirinenn.. pl, guireinn. f.»
●(1838) OVD 54. En iragned ne lahant quet er gùirén. ●(1849) LLB 415-416. guérein é punein, / É tichen, é sewel hag é vilionein. ●1649. Er guérein e gar bout tostik d'ur feten skler. ●(1856) VNA 27. des Abeilles, tr. «Gùirén.» ●(1876) TDE.BF 805. Bloavez ed, bloavez gwenan ne vez ket. (Les longues chaleurs ne sont pas favorables aux abeilles.) ●(1889) ISV 466. e kichen ar bleun eleac'h ma za ar guenan da bicota !
●(1921) FHAB Kerzu 337. Penôs goanvi ar gwenan ? ●(1934) BRUS 246. Une abeille, tr. «ur uénénen, pl. guénén.» ●(1939) KOLM 41. taoleu guénén.
►[avec marque du diminutif au pluriel]
●(1710) IN I 366. ar guenanigou-se a guemer diaouasquel (lire : diouasquel).
(2) Leur-wenan : rucher.
●(1957) ADBr lxiv 4/470. (An Ospital-Kammfroud) Leur : n. f. – S'accompagne assez souvent d'un déterminatif : leur-zi, leur-zorna, leur-golo (le pailler), leur-wenan (le rucher).
(3) Mamm-wenan : reine des abeilles.
●(1732) GReg 826b. Le Roy des abeilles, tr. «Mam ar guënan. ar vam vénan.»
●(1922) EOVD 108. Er vam-guérén ne lam ket ag hé ruchen, bet ken ne huél ol hé sujité tolpet tro-ha-tro dehi.
(4) Roue ar gwenan. Voir roue.
(5) Taol-gwenan : essaim d’abeilles.
●(1732) GReg 368a. Essaim, ou essain, une volée de jeunes abeilles, tr. « taul guënan. p. taulyou guënan.»
●(1910) MBJL 158-159. ar boubou a zav elec'h ma zo eun tôl gwenan. ●(1942) DHKN 118. é ta (...) taoleu-guénén de varein doh en hantolér-sé.
(6) Hed-gwenan : essaim d'abeilles.
●(1499) Ca 81a. de mouches qui font la cire. b. hetguenan. 110b. Het guenan vide in examen. ●(1575) M 2248-2249. het quelyen na guenan / Quen paut han drouc Ælez, tr. «essaim de mouche ni d'abeilles / Si abondant que les mauvais anges.»
●(1710) IN I 291. evel un ædguenan. ●(1732) GReg 368a. Essaim, ou essain, une volée de jeunes abeilles, tr. « Hed guënan. p. hedou guënan.»
II. sens fig., fam.
(1) Gwenan plom : balles de fusil.
●(1915) MMED 120. Klevet a reas meur a gant gwech guenan ploum o sutal e kichen he ziouskouarn, mes ne oue ket tizet gant hini ebet.
(2) (couture) Toulloù gwenan : arrangement d'une robe en forme d'alvéoles d'abeilles.
●(1896) GMB 703-704. pet[it tréc[orois] toulo gwenan arrangement d'une robe, en forme de cellules d'abeilles, ce qui dispense d'employer une garniture.
III.
(1) Bezañ un taol-gwenan da vezañ : on attend une naissance.
●(1967) BAHE 52/32 (T) M. Klerg. E Treger vihan e klever a-wechoù : eno zo un taol gwenan da vezañ = emañ an dud da greskiñ e-barzh.
(2) Stank evel ar gwenan : être très nombreux.
●(1792-1815) CHCH 104. En tauleu arnehé kes (lire : ker) stank èl er guérén.
(3) Birviñ evel un taol-gwenan : voir birviñ.
- gwenanañgwenanañ
v. Skol wenanañ : école d'apiculture.
●(1907) BOBL 16 novembre 164/1a. eno zo eru skol-gwenana en Baud.
- gwenaneg
- gwenanenngwenanenn
f. (entomologie) Abeille.
●(1499) Ca 103a. Guenanenn. g. aueille qui fait le miel. ●(1633) Nom 47b. Apis : mouche à miel : guennanen, quelyen mel.
●(1659) SCger 81b-82a. mouche a miel, tr. «guenanen p. guenan.» ●(1732) GReg 4b. Abeille, tr. «Guenanen. p. guënan.» ●(1744) L'Arm 3b. Abeille, tr. «Guirinenn.. pl, guireinn. f.»
●(1849) LLB 420. Elsen er huéreinen e labour pad en dé. ●(1856) VNA 27. une Abeille, tr. «ur Huirénen.» ●(1857) CBF 78. Ergentaou ounn bet flemmet gand eur wenanen, tr. «Tantôt j'ai été piqué par une abeille.» ●(1860) BAL 10. evel ma choum ur venanen var ar bleunv.
●(1911) BUAZperrot 99. evel eur wenanen evesiant. ●(1933) MMPA 95. ar gefnidenn, ar vêrienenn, ar wenanenn. ●(1934) BRUS 246. Une abeille, tr. «ur uénénen, pl. guénén.»
- gwenanenniñ
- gwenaner
- gwenanerezh
- gwenc'hoarzhgwenc'hoarzh
m. –ioù Sourire.
●(c.1785) VO 49. ur gùèn-hoarh yein ha milis. ●(1790) MG 225. Ur gùèn-hoarh guet unan.
●(1856) GRD 136. Ur min honest ha poset e hra d'ur verh goaen er péh e gol liès dré ur gùen-hoarh.
●(1900) BUSF 6. ah ! e reskondé eañ get ur guèn-hoarh. ●(1904) DBFV 101a. guenhoarh, m., tr. «sourire.» ●(1931) GUBI 74. Ur guen-hoarh ar hé géneu. ●(1931) VALL 705a. Sourire, tr. «gwenc'hoarz d'après V[annetais] m.» ●(1942) DHKN 66. én ur vonet trema en nor, a gil, hag é soubein, get ur guenhoarh aveit er vam hag un taol lagad-kah aveit er plah.
- gwenc'hoarzhin
- gwendarzh
- gwendr
- gwendr-fredik
- gwendr-red
- gwendreg
- gwendrek