Recherche 'd...' : 9629 mots trouvés
Page 34 : de dezrevelladenn (1651) à diaflij (1700) :- dezrevelladenn
- dezreveller
- dezrevellerezdezrevellerez
f. –ed Imitatrice.
●(1908) BOBL 01 août 188/2b. Itronezed gwidal Bro-Saoz o deuz kavet dizrenvelerezed en Bro C'hall. E leiz a verc'hed (…) a fell d'ezo voti.
- dezvarn
- dezviñ / dozviñdezviñ / dozviñ
v.
I. V. intr.
(1) Pondre.
●(1464) Cms (d’après GMB 155). Dezuyff, pondre. ●(1499) Ca 59b. Dezuiff. g. pondre.
●(1659) SCger 94b. pondre, tr. «devi, p. dezvet.»
●(1904) DBFV 44a. deùein, dovein, doein, v. n., tr. «pondre.» ●(1926) FHAB Mae 191. ar yer, fall da zefi, pe galz re goz, ne zofint ket. ●(1936) LVPR 56. seiz devez da zefi. ●(1962) EGRH I 53. dezviñ (= dozviñ) v., tr. « pondre. » ●(1982) PBLS 71. (Sant-Servez-Kallag) dozvi, tr. «pondre.»
(2) (en plt de truies) Mettre bas.
●(1732) GReg 176a. Cochonner, faire de petits cochons, tr. «H[aute] Corn[ouaille] doï. pr. doët. Leon. dozvi. pr. dozvet.» ●943b. La truïe a cochonné, tr. «Dozvet, ou, doët, eo ar vis.»
●(1914) DFBP 56b. cochonner, tr. «Doi.» ●(1982) PBLS 71. (Sant-Servez-Kallag) dozvi, tr. «mettre bas (truies).»
(3) fam. Chier.
●(1947) YNVL 103. Diwall da fregañ da doull o tozviñ !
II. V. tr. d.
A.
(1) Pondre.
●(1899) BSEc xxxvii 143 / KRL 8. Da ouel zant Matiaz / E kroaz ar bik he nez / Da wener ar Groaz / E tev eun u e-barz (Trég[or]), tr. «Pour la fête de la saint Mathias (24 février), la pie commence à bâtir son nid ; le vendredi saint elle y pond un œuf.»
●(1904) DBFV 44a. deùein, dovein, doein, v. a., tr. «pondre.»
(2) (en plt de truies, de lapines) Mettre bas.
●(1633) Nom 59b. Sumen : les tetins d'vne coche qui a cochonné : diubron vn guis ez deffè dozuet è perchil.
●(1910) BOBL 20 août 295/2c. Tregont devez e toug ar goniflez. Doi a ra beteg eiz bihan. ●(1930) FHAB Ebrel 145. Ar gwizi (…) Pa vezint tost da zofi o re vihan.
B. sens fig.
(1) fam. Chier (qqc.).
●(1895) FOV 262. mès éan e zouv enta péhieu a uigent ral !
●(1939) RIBA 151. dovet é lousteri én ti.
(2) Raconter, ébruiter.
●(1924) ZAMA 21. Hogen antronoz, ar mevel bras Gwinardant, o veza evet piou 'oar ped chopinad a re eus jistr ar maner, hen ivez a zozvas ar c'helou. ●(1932) BRTG 91. Ou diù éh oent bet é tovein ou drougig der person. ●(1958) BLBR 114/6. C'hwi zo bet o tefi istor ar yod-kerh er bourg.
(3) par anal. Larguer.
●(1970) BHAF 282. hag eñ ne vefent ket o tevi eur «parachut».
(4) par ext. Mettre au monde.
●(17--) CT Acte II 672. eun ninossant a dovi, tr. «Elle mettra au monde un innocent.»
III. Dozviñ ur vi hep pluskenn : voir vi.
- didi
[mbr dy, corn dy, dhy (NCED 44b) < de vbr, vcorn do avec marque fém -i pour exprimer le neutre (DEBM 266)]
Adv.
A. spat. [avec un v. de mouvement]
(1) Y, là.
●(14--) N 694. Pan em requet da monet dy // me yel gueneochuy continant, tr. « Puisqu’il me prie d’y aller, j’irai avec vous à l’instant » ●(1575) M 749. rac se dy quent monet, mez pet haz em preder, tr. « Aussi avant d’aller là, je te prie, réfléchis » ●1143-1144. Rac se auis pechezr, euit nep trichezry, / Ne galles golo quet, pechet da monet dy, tr. «Aussi prends garde, pécheur, que malgré toute tromperie, / Tu ne saurais cacher un péché pour aller là.» ●1862. rac se tech á pechet, quent eguet monet dy, tr. « Fuis donc le péché, avant d’aller là » ●(1650) Nlou 65f. Donet dy en dyuez, tr. « d’y venir à la fin »
●(1710) IN I 16. evit ho cundui d’y.
●(1857) CBF 17. Ped leo a zo ac’halenn di ? tr. «Combien y a-t-il d’ici là ?» ●(1867) MGK 35. o vont di war va lerc’h. ●(1880) SAB 156. Ur foul vraz a oa direded di. ●(1894) BUZmornik 257. pa oue klevet lavaret oant erru di ! ●(1889) ISV 162. Di eo e car mont e pelerinach ar gristenien a bevar c’horn Breiz.
●(1907) PERS 216. e klaskfet mont di. ●(1911) SKRS ii 94. savet eo di en hon raok. ●(1911) BUAZperrot 126. Eleiz a dud a zirede di d’e gaout. ●(1927) GERI.Ern 98. di adv., tr. «Là, vers cet endroit, y (aller).»
(2) Où.
●(1530) J 62b. Da vn lech dy nedahech dez, tr. « dans un lieu où vous n’irez que le jour » ●(1650) Nlou 271c. E’n presep en ty dy ho Couyat, tr. « dans la crèche, dans la maison, là on les convia »
B. temp. Ac’hann di : d’ici là.
●(1907) DRSP 51. Ac’han di e c’helli, paterat meur a dro ! ●(1927) GERI.Ern 8. ac’hann di, tr. «d’ici là.» ●98. ac’han di, tr. «d’ici là.» ●(1962) EGRH I 53. di adv. ac’hann di, tr. « d’ici là. »
- di- .1di- .1
[vbr di-, de-, vgall di- < dē (DGVB 130b)]
Préfixe privatif et séparatif. GMB 155-156., RECE 37, 28, GOIR 505. Cf. dis-
Cf. dibennañ
- di- .2di- .2
[vbr di-, corn de-, dy-, gall dy-, virl do- < celt *do- (GPCY 1112c)]
Préfixe intensif. Prend aussi la forme de- en breton moderne. DGVB 136b.
Cf. diredek / deredek, denesaat, degemer
- diabadaouiñ
- diabafdiabaf
adj.
(1) Attr./Épith. Qui n'est pas soûl.
●(1868) FHB 193/294a. Ha ma ve tud o c'hoari en hostaliri-ze, daoust hag hi a ve ken diabaf (…) ? ●(1869) TDE.FB 111. Quand il n'est pas abruti par la boisson, tr. «pa vez diabaf.»
●(1909) BROU 222. (Eusa) Diábaf, tr. «Ne se dit que par opposition à mèzo.» ●(1919) MVRO 1/1b. aliesoc'h mezo eget diabaf. ●(1922) FHAB Gwengolo 274. evit ma ve diabaf kaer. ●(1927) TSPY 38. hag em boa graet eur zac'had, n'hen nac'han ket, met hirio oun diabaf-meur. ●(1958) BRUD 3/26. Diambaf-kaer e oa neuze an Dich : treh e oa bet e gorvad aon da nerz an evaj ha divadaouet-krenn an den. ●(1958) BRUD 4/40. Ne lavare koulz lavared grik pa veze diabaf. ●(1962) EGRH I 53. diabaf a., tr. « non ivre. »
(2) Adv. Sans hésiter.
●(1580) G 1176. sayllet dyambaf en scaff se, tr. «Sautez sans hésiter dans cette barque»
- diabafet
- diabafiñdiabafiñ
v.
I. V. tr. d.
(1) Déniaiser.
●(1732) GReg 266a. Deniaiser, tr. «diabaffi. pr. diabaffet.»
●(1876) TDE.BF 111b. Diabafi, v. a., tr. «Déniaiser.»
(2) Faire prendre conscience.
●(1864) SMM 91. An ifern, an eternite, setu aze daou c'her hag a dlefe ho tiabafi.
(3) Éveiller (l'esprit).
●(1924) FHAB Meurzh 104. diabafi ar spered ha souplat ar c'horf.
(4) Dessoûler.
●(1962) EGRH I 53. diabafiñ v., tr. « revenir à soi, après avoir été ivre. » ●(1981) ANTR 28. netra gwelloh da ziabafi Yann Gouer pa vez eur banne a re gantañ.
(5) Désétourdir.
●(1659) SCger 41a. desestourdir, tr. «diabafi.»
II. V. intr.
(1) Se déniaiser.
●(1732) GReg 266a. se deniaiser, tr. «diabaffi. pr. diabaffet.»
(2) Revenir à soi, reprendre connaissance.
●(1659) SCger 105a. retourner a soy, tr. «diabafi.» ●(1752) PEll 2. Diabaffi, tr. «revenir de son étourdissement.»
●(1876) TDE.BF 111b. Diabafi, v. n., tr. «reprendre ses esprits, revenir d'étourdissement.» ●(1890) MOA 248b. Reprendre ses esprits, tr. «diabafi, v. n.»
●(1919) TOBB 8-9. oun kouezet er jardin euz a 15 troatad uhelder. Chom a ran eno ; goude eur penad e tiabaffan hag e savan adarre.
(3) fam. Dessoûler.
●(1909) BROU 222. (Eusa) diabafi a toujours le sens de dessouler. ●(1935) CDFi 23 novembre. kousk aze breman ac'hann na ziabafo d'it, akre ! lonkezizun !
- diabarzh .1diabarzh .1
adj., adv. & prép. cf. a-ziabarzh
I. Épith.
(1) Intérieur.
●(1965) BAHE 44/38. Krug 'oa. Ne gomprenen ket pegen skornet en doa ken am eus gwelet krug ouzh bordoù diabarzh ar puñs.
(2) par ext. An tu diabarzh : le côté gauche.
●(1957) ADBr lxiv 4/458. (An Ospital-Kammfroud) e-gaou ema ar gazeg en diavêz (an tu diavêz = à droite), e-gaou ema ar gazeg en diabarz (an tu diabarz = à gauche).
(3) (domaine maritime) Mor diabarzh : la mer de ce côté-ci de la pointe du Raz.
●(1979) VSDZ 153. (Douarnenez) pa vez lavaret ar mor diavaez eo pa 'maout en tu all d'ar Raz, hag ar mor diabarzh pa 'maout en tu-mañ d'ar Raz, tr. (p. 315) «lorsqu'on parle de mer ‘extérieure' c'est quand tu te trouve de l'autre côté du Raz, et la mer ‘intérieure' quand tu est de ce côté-ci du Raz.»
II. Adv. À l'intérieur.
●(1838) OVD 158. En eined hanhuet alcion e vatisse ou néh én ur fæçon admirable : ind er groa ar vord er mor ér memb forme guet un aval, hag er cimante quer ferme tro-ha-tro, nameit un toullicg distér e lausquant d'er hlué. El-cé, hag é tehé er deur édan d'ou, ne antré lom diabarh.
●(1903) MBJJ 266. Setu perak e kavan daouzek auter harpet ouz moger ar voskeen, darn anê diabarz, ha darn all diavæz.
III. Prép.
A. À l'intérieur de.
●(1907) AVKA 318. Ekreiz goela, e plegas da zellet diabarz ar be.
B. Loc. prép.
(1) Diabarzh e : en.
●(1710) IN I 146. considerit-èn diabarz enoc'h.
●(1866) FHB 73/167b. ar frouez, avalou, per, prun, etc., a vez prevet diabars enho. ●(1866) FHB 80/219b. ar vrezel-ze a zanten diabars enhon. ●(1866) FHB 89/290a. Eurus eo an iliz-ma da zerc'hel brema diabarz enhi ar pez a jom anezhan. ●(1867) FHB 116/993a. Clevet a rea diabarz enhan eur vouez o rebech dezhan ar pez en doa great. ●(1889) ISV 90. Me zant eo chenchet pep tra diabarz enhon.
(2) Diabarzh da : à l'intérieur de.
●(1744) L'Arm 331b. Remenée ou Arriere-voussure, Linteau vouté, au-lieu de Palatre, tr. «Gourin-dor ar ouarêc diabarh d'en ti.»
- diabarzh .2diabarzh .2
m. & adv.
I. M.
(1) Intérieur.
●(1633) Nom 127a. Penetrale : le plus dedans de la maison : an diabarz an ty.
●(1821) SST 216. én dianbarh ag er galon. ●(1867) MGK 59. Ann diabarz (…) / A zo re striz ha re vihan. ●(1869) SAG 166. en hon diabarz. ●(1878) EKG II 125. E Berven, a c'hoar an oll, e saver eus ar garidou da vek an tour dre an diabarz. ●(1883) MIL 191. terri an danijen a zo em diabars.
●(1903) MBJJ 278. Diabarz eun iliz Rusian. ●(1905) IMJK 247. Mes en hani ne hum zalh ket sonn én e ziabarh (...) e zou droug getou bout temalet. ●(1921) GRSA 369. Kaer bras e oè diabarh er hastel.
●(1937) LZBl Genver/C'hwevrer 20. an diavêz a c'hell beza paour da welet, hag an diabarz pinvidik da c'houzout !...
(2) (politique) Intérieur.
●(1958) BAHE 15/3. Ministrerezh an Diabarzh.
II. Adv.
A. À l'intérieur, au dedans.
●(1575) M 2375. Han Enef diabarz : á vezo esquarzet, tr. «Et l'âme, au dedans sera rongée.»
●(1878) EKG II 42. ha ma velen an ti du diabarz.
●(1903) MBJJ 266. Setu perak e kavan daouzek auter harpet ouz moger ar voskeen, darn anê diabarz, ha darn all diavæz.
B. Loc. adv. En diabarzh.
(1) À l'intérieur.
●(1774) AC 32-33. unan en diabars, ac eun all en dianveas.
●(1878) EKG II 39. mez an or a ioa prennet enn diabarz. ●165. Trouz ha kabal a gleve enn diabarz.
●(1911) BUAZperrot 86. azezennou a ziribign outo en diabarz. ●(1924) LZMR 13. Ar siminal a voudiennas. ●15. An avel a voudienne en eur zont en diabarz. ●(1926) FHAB Meurzh 94. ar bouzellou a vezo gwalc'het en dour red, en diabarz koulz hag en diavêz.
(2) par ext. À gauche.
●(1957) ADBr lxiv 4/458. (An Ospital-Kammfroud) e-gaou ema ar gazeg en diavêz (an tu diavêz = à droite), e-gaou ema ar gazeg en diabarz (an tu diabarz = à gauche).
III. Loc. prép. E diabarzh : à l'intérieur de.
●(1903) MBJJ 110. ar gær goz, a zo e diabarz ar mogerio. ●(1920) LZBl Gouere 330. he gador-doug e diabarz ar porz-kloz. ●(1928) FHAB Mezheven 205. Peder aoter a zo e diabarz ar chapel.
►[form. comb.]
S3m e diabarzh ennañ
●(1879) BMN 62. Ne oa e diabarz ennan hag en dro dezhan nemet Doue.
P1 e diabarzh ennomp
●(1944) VKST Ebrel 99. eur peoc'h a zo hag a c'hellomp bepred, dre c'hras Doue, diazeza gwelloc'h e diabarz ennomp.
IV. Mañsoniñ an diabarzh : voir mañsoniñ.
- diabeg
- diabegus
- diabelldiabell
adv.
I.
(1) Très loin.
●(1464) Cms (d’après GMB 159). Diabel, de loin. ●(1499) Ca 60a. Diabell. g. deloing.
●(1659) SCger 141b. diabell, tr. «de loin.» ●(1732) GReg 581b. Fort loin, tr. «diabell.»
(2) De loin.
●(c.1680) NG 1688-1689. Per ha Sant Jehan / Diabel en hellias.
●(1741) RO 1728. Ha ne aprochomp quet diabel.
II. A-ziabell.
A. spat. (d'un endroit dont on parle)
(1) De loin, au loin.
●(1464) Cms (d’après GMB 18). Adiabel, de loin.
●(17--) TE 38. ind e uélas a-ziabeèl Isaac é promén ér mæzeu. ●199. péhani e zas d'er havouét a-ziabeèl guet un aparaill magnifiq.
●(1818) HJC 180. deit à zi-à-bèl. ●(1836) GBI I 434. M'hi zalude a ziabell, tr. «Je la saluais de loin.» ●(1849) LLB 1209. Mar kleu a ziabel en armaj é trouzal. ●(1872) ROU 94a. On n'en voit de loin que la partie grosse, tr. «ne veler eus a ziabell nemet an teo aneza.» ●(1879) MGZ 198. Perr ha Ian hebken a heuillaz ho mestr a-ziabell.
●(1925) FHAB Ebrel 154. ar c'hemener, gwisket e plac'h hag e zilhad paket dindan e vrec'h a zalc'has a-ziabell gant roudou ar zoudarded.
(2) [empl. comme épith.] Lointain, au loin.
●(1861) BSJ 49. Pobleu a ziabêl, querclous èl a dost.
●(1907) DRSP 63. An heut (lire : hent) a ziabell zo fuyen warnezan / Hag eur strollad goazed a deu d'ar red aman.
B. temp.
(1) Longtemps avant.
●(1790) MG 389. hemb hum preparein a ziabèl. ●(1790) Ismar 375. hum breparet a ziabeèl.
(2) A-ziabell kent : longtemps avant.
●(1821) SST 217. y e zelie hum breparein a ziabel quent.
III. spat. A-ziabell. (d'un endroit où on est) Au loin.
●(1861) BSJ 188. En doairé a résurrection Lazar ne oé quet bet pêl doh hum streàu tro-ha-tro hag a ziabêl.
- diabolik
- diabridiabri
adj.
(1) Sans abri, inabrité.
●(1650) Nlou 60. En vn lech dyabry, / En vn merchaucy voe, tr. «en un lieu non abrité, / dans une écurie ce fut.»
●(1727) HB 24. Ganet en ur c'hraou diabri.
●(1869) FHB 216/54a. eur venoden diabri a zioc'h an aod. ●(1890) MOA 257a. Il est exposé à l'air, au vent, tr. «diabri ema eno.»
●(1907) BOBL 09 février 124/2f. Pevarzek tiad tud a zo diabri. ●(1969) BAHE 62/43. Evurus an neb en deus ti / Rak er-maez eo gwall diabri !
(2) Inévitable.
●(14--) N 1359-1360. Duet eo hoz pret da decedy / Diabri eon conclusion, tr. «Votre temps est venu de mourir, / Le terme est inévitable.»
- diabuz
- diabuzerezhdiabuzerezh
m. Action de désabuser.
●(1904) DBFV 45a. diabuzereh, m., tr. «action de désabuser (l'A.).»
- diabuzet
- diabuziñdiabuziñ
v. tr. d. Désabuser.
●(1732) GReg 272b. Desabuser, tirer de l'erreur, tr. «diabusi. pr. diabuset.» ●(1790) MG 402. jamæs n'eèllein doug ar-n'an d'en diabusein ag en istim en dès eid-on. ●(17--) VO 5. Eit diabusein Damon ag er scolage miliguét-ce.
●(1831) RDU 242. diabusein er-ré e oai én arvar a fæd en article-zé.
- diac'hdiac'h
interj. Juron. Nom de Dieu ! cf. didiac’h
●(1978) BRUDn 19/18. Med ar vein n’int ket filiped ! Ne jomont ket en aer, diah ! Douar a zo dindanno. ●Diah ! perag n’o-deus ket lezet ar gwez da zevel goude ?
- diac'hubdiac'hub
adj. Qui a accouché. cf. dieub
●(1942) VALLsup 2b. qui a accouché, tr. «dieub, diaüb, diac'hub.»
- diac'hubiñdiac'hubiñ
v. tr. d.
(1) Débarrasser (un endroit) des choses qui s'y trouvent.
●(1869) KTB.ms 15 p 117. Al leon hec'h ee a-rok, da diaübi ann hent.
●(1910) MAKE 26. Poent eo dic'huba an daol, tanfoultr ! emezan. ●27. hennez a welc'ho ar skudilli hag a zic'hubo an daol. ●30. en em lakeas da zic'huba an daol.
►absol.
●(1957) BRUD 1/12. n'em-eus ket bet amzer da ziahubi…
(2) Débarrasser (ce qui encombre).
●(1895) GMB 16. On dit à Plounérin, en Cornouaille, diabui pailhoro, recueillir, enlever des débris (de *di-abuc'hi par métathèse pour *di-ac'hubi = dieübi).
●(1910) MAKE 27. gant aoun da gaout bemnoz an traou da zic'huba diwar an daol.
- diachantañ
- diachapdiachap
v. intr. S'échapper, fuir.
●(1868) FHB 186/235b. Rouez e voue an niver euz ar re a c'hellaz diachap.
- diachudiachu
voir diechu
- diadaviñdiadaviñ
v. intr. Manquer de souffle.
●(1917) KZVr 219 - 13/05/17. Diadavi, tr. «manquer de souffle. (Léon) Loeiz ar Floc'h.» ●(1927) GERI.Ern 99. diadavi, tr. «Perdre la respiration, haleter, étouffer, défaillir.» ●(1931) VALL 190b. tomber en défailllance, tr. «diadavi (propr. perdre la respiration).».»
- diadem
- diadost
- diadraoñ / diadraou .1diadraoñ / diadraou .1
[di- .3 + a- .1 + traoñ / traou]
Adv. En bas.
●(1867) BUE 10. eunn ti koz hag e oa enn-han daou bez braz diadraou, ha diou gampr vraz a uz. ●11. enn eur gampr diadraou a vaner Kervarzin.
- diadraoñ / diadraou .2diadraoñ / diadraou .2
[di- .3 + a- .1 + traoñ / traou]
M. Bas.
●(c.1825-1830) AJC 1796. diadrou evantel. ●(1888) SBI ii 178. Bordet diadraon ho lostenn, tr. «Une bordure au bas de votre jupe.»
- diadreñv .1diadreñv .1
adv., adj. & prép.
I. Adv.
(1) Derrière.
●(1557) B I 255. dan feunten mat so diadreff, tr. «à la bonne fontaine qui est par derrière.» ●(1650) Nlou 138. Cacc pep eneff diadré da leuffal, tr. «que toute âme, rejetée en arrière, pleurât.»
(2) A-ziadreñv : par derrière.
●(1732) GReg 282b. Par devant & par derrière, tr. «A ziaraucq hac a-ziadrê.»
●(1869) KTB.ms 14 p 201. Tostaït out-han goustadig, a ziadrè.
►[empl. comme épith.]
●(1877) EKG I 119. eur prenestr hag a sko var ar porz a ziadre.
II. Épith. Toull diadreñv : anus.
●(17--) EN 295. ne ney qued eun diner ous o toul diadrenf, tr. «il n'ira pas un denier à votre trou de derrière.»
III. Prép. A-ziadreñv : derrière.
●(1924) ZAMA 91. Va moereb (…) a gemeras eur rastell, eur varr, eur falz, en dalc'her a-ziadrenv an nor.
- diadreñv .2diadreñv .2
m. –où
(1) Derrière, partie arrière.
●(1633) Nom 15b. Occiput, occipitium : le derriere de la teste : diadreu an pen.
●(1659) SCger 95b. poupe, tr. «diadren al lestr.» ●118a. le derriere de la teste, tr. «an diadren ar pen.»
●(1869) TDE.FB 264a. Partie postérieure des choses, tr. «diadre, m.» ●Le derrière de la maison, tr. «diadre ann ti, ann diadre euz an ti.»
●(1925) BILZ 147. war diadre ar vag.
(2) (anatomie) Postérieur, derrière.
●(1732) GReg 240a. Cul, ou cu, l'anus, le siege, le fondement, tr. «diadre. p. diadrevou.» ●271b. Derriere, la partie posterieure d'un animal, tr. «Diadrê. p. diadrevou. an diadrê. an diadreff. (Van[netois] diadrañ.).»
●(1868) KTB.ms 14 p 31. a oa he diadre en ur pod-houarn.
●(1908) FHAB Gwengolo 270. leski 'rea e ziadrenv. ●(1958) BLBR 111/12. Krog eo zoken e diadreñv meur a gure...
- diadres / diatresdiadres / diatres
adj.
(1) Maladroit.
●(1916) KZVr 160 - 26/03/16. Diatres, tr. «sans adresse, maladroit.» ●diatres eo en he labour, tr. «elle ne fait pas attention à son travail, Loeiz ar Floc'h.» ●(1919) FHAB Gwengolo 80. gant eun dourn diadres. ●(1922) IATA 5. gwall diadress eo c'hoaz. ●(1923) ADML 34. daouarn, diadres, n'eo ket souez.
(2) Vilain.
●(1916) KZVr 160 - 26/03/16. Diadres, tr. «Par extension, vilain, Loeiz ar Floc'h.»
- diadro
- diaeldiael
m. –ed Diable.
●(1919) MVRO 5/1c. Sed'aze eun diael a vantel avad. ●(1922) BUBR 14/41. eun diael a ozac'h anezan. ●(1936) IVGA 182. an diael a gailhastrenn gleb-teil-se. ●225. Per-Mari Kloareg a oa stag outañ un diael a benn moñs. ●(1947) YNVL 95. Un diael a fest an anduilh, m'hel lavar deoc'h !... ●(1972) SKVT I 18. unan eus an diaeled-se a skoilhoù.
- diaesdiaes
adj.
I. Attr./Épith.
A. (en plt de qqc.)
(1) Difficile, malaisé, incommode.
●(1659) SCger 44a. difficile, tr. «diès.» ●69a. incommode, tr. «diés.» ●(1710) IN I 253. un hent dies ha risclus. ●(1732) GReg 288b. Difficile, malaisé, penible, tr. «Diæz.» ●(1744) L'Arm 10b. Mal-aisé, tr. «Diaiss.»
●(1825) COSp 312. diæsset e cavan-mé pardonein ! ●(1867) MGK 83. Pegen diez eo beva ! ●(1869) EGB 24. ar zével graiou a zo diêz d'ar ré a zô berr hô halan, tr. «il est difficile à ceux qui ont la courte haleine de monter des côtes.» ●(1878) EKG II 197. diez kenan eo lakaat enn hor iez-ni traou ker kriz. ●(1889) ISV 114. eun hent dies.
(2) (en plt de remèdes) Désagréable.
●(1924) FHAB Gouere 259. ar glanvourien a gemere al louzeier diesa en aviz plijout d'o itron vat.
(3) Qui indispose, incommode.
●(1934) FHAB C'hwevrer 66. rak eun dra ziaes eo [ar sifern], ma n'eo ket eur gwall-glenved.
B. (en plt de qqn)
(1) Ur spered diaes a zen : un homme d'humeur difficile, incommode.
●(1911) BUAZperrot 78. Sant Fransez a oa eur spered diaes a zen dre natur.
(2) Pezh diaes : personne pas commode.
●(1961) BAHE 27/31. e Bro-Lannuon (…) lavaret e vez bepred gant an dud dre amañ : «Houmañ 'zo ur Perseval ! evit komz eus ur gwall blac'h, ur pezh diaes !
(3) (Cœur) inquiet.
●(1908) PIGO II 18. Aman n'eus ket a galonou diaes.
(4) Bezañ diaes e benn, e spered : être gêné.
●(1882) BAR 86. na diez edo he benn gant Pons-Pilat.
●(1909) KTLR 9. c'hui n'oc'h nemet eun tammik abad ha na ve morse diez ho spered gant netra ?
(5) Lakaat ub. diaes : mettre qqn dans la gêne financière.
●(1909) KTLR 106. ho bugale ho lakea diez rag ma na elle nikun anezo gounit e vara.
(6) De caractère difficile.
●(1860) BAL 181. un den diez ac inoüz beza ganta.
(7) (Humeur) difficile.
●(1831) RDU 44. a ean en dès un himur diæz, caignus pé attahinus.
II. Adv.
A. Kavout diaes.
(1) Trouver dur.
●(1860) BAL vii. Diez e cavit beza atao oc'h-unan.
●(1909) KTLR 190. Breiziz a gave diez hag ar c'hallaoued a c'hoarze iud.
(2) Trouver déplaisant.
●(1902) MBKJ 232. Diesa a gavan eo an dismegansou.
B.
(1) En em gavout klañv-diaes : éprouver un malaise.
●(c.1825-1830) AJC 2890. nem gaed a ris clanf dies en fod a voed.
(2) C'hoari diaes da ub. : embarrasser, gêner qqn, le mettre mal à l'aise.
●(1890) MOA 233b. Embarrasser, Mettre obstacle à q. q., tr. «c'hoari diez da u. b.»
III.
(1) Diaes evel en ur roched reun : voir roched.
(2) Diaes evel ur maen en ur yoc'h kaoc'h : voir maen.
(3) Bezañ diaes e gelastrenn : voir kelastrenn.
(4) Diaes evel derc'hel ur bramm war beg un ibil : voir bramm.
(5) Bezañ diaes e breñv er gêr : voir preñv.
- diaesaatdiaesaat
v.
I. V. intr.
(1) Devenir plus difficile.
●(1732) GReg 288a. Devenir difficile, tr. «Diæçzaat. pr. diæçzeët.» ●(1744) L'Arm 196a. Devenir incommode, tr. «Dïæçatt.»
●(1876) TDE.BF 122b. Diesaat, v. n. Peu usité. Devenir difficile, incommode.»
●(1903) LZBg Gwengolo 212. Betag azé é hé és erhoalh en treu, mes nezé ou des komanset diésat. ●(1904) DBFV 49b. diésat, v. n., part. eit, tr. «devenir difficile.» ●(1937) DIHU 310/255. Diésat e hra bepred er herhed.
(2) (en plt d'un malade) Empirer.
●(1962) TDBP II 107. Dïêsset eo, tr. «il va plus mal.»
(3) Diaesaat gant ub. : devenir de moins en moins commode, de plus en plus difficile à gérer.
●(1938) ARBO 185-186. Diésat e hré, aben en taol fin, get hé boulom. Droug e zegoéh ker béan get er ré e vè ar en henteu d'en noz. Ha ken tioél èl ma oè en nozeh-sé !
●(1942) DHKN 225. Met gout e hra er vestréz petra e talv héh ostizion, ha diésat e hra geté.
II. V. tr. d.
(1) Rendre difficile.
●(1904) DBFV 49b. diésat, v. a., part. eit, tr. «rendre difficile.»
(2) Encombrer.
●(1869) EGB 212. il faut couper un peu les ronces qui gênent la route, tr. «réd eo ober eunn troc'ha d'ann dreiz a ziesa ann hent.»
(3) Diaesaat ub. : incommoder qqn.
●(1825) COSp 131. ur gùir displijadur é é uélet éma é glinhuet ur bunition a é behedeu, pé é tiæssa hac é fatigue bras er ré e zou doh er soignein.
III. V. pron. réfl. En em ziaesaat.
(1) Se mettre en difficulté, se déranger.
●(1856) GRD 59. Dougein e hrér calz muyoh a vout goapeit guet er bed, a hobér ur bénigen benac, a hum ziæssat, eit ne zouger er péhèd.
(2) En em ziaesaat gant ub. : s'inquiéter, s'en faire pour qqn.
●(1915) LILH 28 a Heneoal. Er huéh getan é hemb de zichuéh è hei en E. Moigno é permision ; marsé è hei d'hou kuélet ha de laret d'oh ne hues chet d'obér d'um ziésat genein. Me gemér er vuhé èl mé ta ha me gav é hon rè eurus hoah deusto d'er mizér hor bè mar a huéh.
(3) En em ziaesaat a : se défaire de.
●(1861) BSJ 178. Ne tal quet héli Jesus-Chrouist, mar bé gouniet er galon d'er madeu ag en doar, ha mar ne vér quet prest d'hum ziæssat ag er péh e gâramb muihan.
- diaesteddiaested
f.
(1) Gêne, difficulté.
●(1844) LZBg 2l blezad-2l lodenn 62-63. unan (...) hum gavas én un diæztet e yé ar hoahat.
(2) spécial. Malaise faute de nourriture.
●(1499) Ca 60a. Diaestet. g. mesaise ou non aise comme deffaulte de mengier. l. hec inedia / e. ●(c.1500) Cb 61a. Diastet. g. fein l. hec inedia / e. ●(1521) Cc. Diastet alias naon. g. fain. l. hec inedia / e.
- diaester
- diaezdiaez
m.
(1) Problème.
●(1857) CBF 90. betehen n'ho deuz diez ebed, tr. «jusqu'à présent elles n'ont pas de mal [les pommes de terre]» ●(1868) KMM 23. ha n'en doe diez ebed.
●(1924) CBOU 2/30. An dra-ze n'eo seurt, n'eus ket a ziez.
(2) Kaout diaez : être gêné.
●(1911) BUAZperrot 763. Gwelit neuze ha n'am eus ket a leac'h da gaout diez ?
(3) Kemer diaez =
●(1934) KOMA 22. N'eo ket da d'it kemer dies o rei da gi.
(4) Ober diaez : nuire.
●(1872) ROU 93b. L'abus du tabac nuit, tr. «ar butun a ra diez da gemeret re aliez.»
(5) Ober diaez : causer des difficultés.
●(1836) FLF 12. Eus an adversourien, peur-vuïa aliez / Ar re zister a ra d'an den muya diez.
(6) Ober diaez da ub. : causer de la gêne à qqn (moralement, physiquement).
●(1911) SKRS II 213. eun dra zo hag a ra diez d'in. ●(1939) MGGD 9. petra a oa oc'h ober diaes d'ezañ. ●(1948) KROB 1/14. Liz a bakas eun drailhenn zir en he gar, hep ober d'ezi, evelato, nemeur a ziaes.
- diaezamantdiaezamant
m. –où
(1) Difficulté, ennui.
●(1659) SCger 69a. incommodité, tr. «diesamant.» ●78b. mesaise, tr. «diesamant.» ●141b. diæsamant, tr. «difficulté.» ●(c.1718) CHal.ms ii. Incommodité, tr. «dia'semant.»
●(1857) HTB 108. diesamant ar goseni ha poaniou ar maro. ●(1877) BSA 48. Anna a lakeas er bed, hep poan na diezamant, an Hini a dlie rei d'ar bed al levenez hag ar pardoun.
●(1904) DBFV 50a. diézamant, m. pl. eu, tr. «difficulté, incommodité, désagrément, dérangement, gêne.» ●(1907) PERS 45. ouspenn ar glac'har da veza kollet ho mab, o doa c'hoaz kalz diezamant gant an archerien. ●215. na poan, na kroaz, na diezamant ebet.
(2) Gêne.
●(1894) BUZmornik 55. eunn tamm diezamant en doa o parlant.
(3) Kemer diaezamant : se gêner.
●(1933) MMPA 64. An hini a gar Doue a greiz kalon, a zo prest da gemer diaezamant evit ober plijadur d'e Grouer.
(4) Ober diaezamant da ub., udb. : gêner qqn, qqc.
●(1907) BSPD I 289. Azé, er mor e hré diézemant bras d'er houvand.
- diaezañ / diaeziñdiaezañ / diaeziñ
v.
I. V. intr.
(1) (domaine maritime) =
●(1869) FHB 229/156a. Ar mor a zieze atao. ●(1880) SAB 153. an amzer a c'hoezas, ar mor a ziezas ac e savas avel a benn.
(2) =
●(1868) KMM 165. Pa zante e spered o vennout dieza.
II. V. tr. d.
(1) Déranger, incommoder, importurner (qqn).
●(c.1718) CHal.ms ii. Incommoder, tr. «ober poen, scuehein, diesein.» ●(1744) L'Arm 196a. En voulant l'incommoder, vous-vous êtes incommodé vous-même, tr. «É clasque enn dïæzein, hui e ouèss um zïæzéd à-hanah-hou-ç'unan.» ●(1732) GReg 271a. Deranger, incommoder, tr. «Diæza. pr. diæzet. (Van[netois] diæzeiñ. pr. et.»
●(1866) FHB 59/54b. Petra so oc'h da zieza, Mari ?
(2) Mettre (qqn) dans la gêne financière.
●(1838) OVD 160. hum æzein én ur ziæzein hun nessan (…) Perac enta é hoantehemb-ni en diæzein eit hum æzein ? ●(1879) BMN 136. Lod all a rea dispignou braz (...) beteg zoken dieza ho zudou.
(3) Diaezañ spered ub. : inquiéter qqn.
●(1878) EKG II 100. Ne lavare ger ha ne gouiemp ket petra a ioa o tieza he spered.
III. V. pron. réfl. En em ziaezañ.
(1) Faire qqc. avec difficulté.
●(1902) PIGO I 5. eur marc'h hag a beure, hep 'n em ziezan, tri devez falc'had dreist d'ar c'hleun.
(2) Se déranger, s'incommoder, se mettre dans une situation difficile.
●(1744) L'Arm 196a. En voulant l'incommoder, vous-vous êtes incommodé vous-même, tr. «É clasque enn dïæzein, hui e ouèss um zïæzéd à-hanah-hou-ç'unan.» ●(1790) Ismar 66. Dougein gobér er mat guet eun a hum ziæzein.
●(1825) COSp 169. Eveit en distéran tra, eun en dès en dut-cé ag hum ziæzein. ●(1838) OVD 72. ne hum ziæzet quet hoah. ●(1868) KMM xiv. me en em ziezo en ur c'hiz bennac, evit pinjen. ●(1869) FHB 213/25a. Ar re-ma so tud ha ne garont ket en em zieza.
●(1909) FHAB C'hwevrer 51. ma vefe red dezo en em zieza eun nebeud. ●(1915) MMED 169. ha dre-ze ne oa ket dleet d'ezi en em ziaeza evit Elisabeth. ●(1931) KANNgwital 339/24. Den ebet ne fell dezhan mui en em zieza.
- diaezat / diahezat
- diaezetdiaezet
adj. Gêné, mal à l'aise.
●(1911) SKRS II 228-229. N'oa mui diezet gant ar beac'h pounner a ioa bet keit all var he galoun.
- diaezhañ
- diaflijdiaflij
adj. Qui n'est pas handicapé.
●(1977) PBDZ 765. (Douarnenez) diaflij, tr. «normalement constitué, qui n'est atteint d'aucune malformation, ‘libre de ses membres'.»