Recherche 'sa...' : 846 mots trouvés
Page 5 : de sakramantal (201) à salaun (250) :- sakramantalsakramantal
adj. Sacramentel.
●(1612) Cnf 59b. an pechedou cleuet en confession sacramental so gourchemenet gant an Autrou Doué da vezaff dalchet bepret cuz.
- sakramantiñ / sakramantañsakramantiñ / sakramantañ
v. (religion)
I. V. intr. Communier.
●(1732) GReg 186a. Communier, recevoir la sainte Eucharistie, tr. «Sacramanti. secramanti. pr. et.»
●(1846) BAZ 7. Sacramanti a ree ordinal bep sul. ●(1866) SEV 273. ne veritann ket tostaat da zakramanti.
●(1905) KANngalon Mae 388. henori ar Verc'hez en eur heulia he vertuziou hag en eur zakramanti. ●(1908) FHAB Gouere 202. ne deu an tadou ha darn eus ar mammou nemet eur vech pe ziou ar bloas da sakramanti. ●(1932) GUTO 2. mar fallè dehon sakremantein.
II. V. tr. d.
(1) Donner la communion (à qqn).
●(14--) N 1887. Ha presant ma sacramantaff || ma tretaff ha ma noeaff net, tr. «Donnez-moi les sacrements et les saintes onctions.»
●(1732) GReg 186a. Communier, donner la sainte Eucharistie, tr. «Sacramanti. secramanti. pr. et.»
►absol.
●(1910) MBJL 43. beleien Breiz (...) a vev enni en-kuz 'n eur ofernian ha 'n eur zakramanti.
(2) Extrémiser (un agonisant).
●(1872) GAM 44. sacramanti ar re glanv. ●(1891) RECe xii 276. Ma Doue ! eme ar wreg, setu aze hac a zo marwet neuze heb bea covesêt ha sacramantet !
●(1907) VBFV.bf 67a. sakremantein, v. a., tr. «extémiser, donner les derniers sacrements à.» ●(1920) FHAB Mae 346. e c'hellas sakramanti ar re glanv. ●(1947) YNVL 80. mont da sakramantiñ an den-se.
- sakrampouezhsakrampouezh
interj. (juron)
(1) Saperlipopette.
●(1907) DIHU 28/445. Sankrampoeh, alkent ! Petra e hrein mé get me uieu ? ●(1907) BBIM 70. Mes hi hum dromp, rak, sankrampoéh / Nen des énoh meit madeleh.
(2) Loc. interj. Sakrampouezh dall ! =
●(1913) DIHU 93/238. O sankrampoeh dal, ne ouieh ket ha ne ouieh ket ! ●(1934) MAAZ 45. O sankrampoeh dal ! emé er vam arfleuet ru-du.
- sakresakre
m. –où Juron.
●(1732) GReg 552a. Juremens, execrations qu'on prononce dans la colere, tr. «sacreou horrupl.» ●552b. Jurer, proferer des execrations &c dans l'emportement, tr. «lavaret sacreou.» ●(1752) BS 64. jarneou, sacreou, mallesou.
●(1877) EKG I 210. Ne c'hellan ket lavaret d'ehoc'h ar sakreou nag ar mallochou a oue neuze laosket...
●(1948) KROB 7/13. Er zulvez-se oa bet prezeget war an douster hag ar basianted, ha setu perak ne voe laosket nonde na sakre ebet...
- sakreadenn
- sakrealsakreal
v. intr. Dire des jurons.
●(1732) GReg 552b. Jurer, proferer des execrations &c dans l'emportement, tr. «sacreal. pr. sacreët.» ●837a. Jurer par les choses sacrées, tr. «Sacreal. pr. sacreët.»
●(1846) DGG 147. pa ho clevomp o nondeal, o sacreal. ●(1859) MMN 129. pini a oar manivic e ra fall o sacreal. ●(1877) EKG I 308. Anat oa o doa c'hoant da jarneal ha da Zakreal... ●(1878) EKG II 88. O komz en eur zakreal. ●(1890) MOA 301b. Faire des imprécations, tr. «sakreal.»
●(1955) STBJ 71. Ar mevel am eus ar muia eñvor anezañ a oa Fañch Gabel, abalamour ma teue ar gomz-se eus e c'henou evit sakreal.
- sakrediesakredie
interj. (juron) Sacredieu !
●(1790) PEdenneu 85. Mar e hoès larét sacr-di… ventre-di… tèt-di… trand… trehort…
- sakredistac'hsakredistac'h
interj. (juron) =
●(1958) BLBR 115/4. Sakredistah ! eme Job, n'on na luch, na dall, koulskoude.
- sakreer
- sakrenondesakrenonde
interj. (juron) Forme abrégée de «Sakre nondedie».
●(1958) BLBR 115/4. «Sakrenonde...» Tarda reas.
- sakrepinsakrepin
m. –ioù =
●(1925) DIHU 171/327. (Groe) Sakrepin, ieu, tr. «avoir (subst.).» Dastumet de Vleimor.
- sakrerezh
- sakret
- sakridigezhsakridigezh
f. –ioù Sacre.
●(1910) MBJL 185. al le a ra ar roue de e zakridigez. ●(1912) BUAZpermoal 355. sakridigez an ôtrou Dubourg, hirie arc'heskob ar Vretoned. ●(1931) VALL 670a. Sacre, tr. «sakridigez f.»
- sakrifiañsakrifiañ
v.
(1) V. tr. d. Sacrifier.
●(1499) Ca 22b. sacriffiaff. ●116a. Jnduczou vide in sacrifiaff. ●178a. Sacrifiaff. g. sacrifier. ●192b. Taffha. g. taster. (…) Jtem vide in sacrifiaff et in blashat.
●(1659) SCger 107a. sacrifier, tr. «sacrifia.» ●(1732) GReg 837b. Sacrifier, tr. «Sacrifya. pr. sacrifyet. Van[netois] sacrifyieñ. pr. et.»
(2) V. intr. Sakrifiañ da : sacrifier à.
●(1576) Cath p. 5-6. hac ez caffas vn nombre bras a christenyen, pere a yea da sacrifia dan ydolou rac aon na vient lazet, tr. «Et elle trouva un grand nombre de chrétiens qui allaient sacrifier aux idoles de peur d'être tués.» ●(1612) Cnf.epist 18. eguit sacrifiaff da Doué.
►absol.
●(1576) Cath p. 19. neuse an impalazr leun a frenesy a lauaras dezy choas vnan a daou : daoust dit pete a sacrifio hac ez beuy a pe a anduro tonrmanchou exquis ha ma vizy distruget, tr. «Alors l'empereur, plein d'emportement, lui dit : choisis un des deux : ou bien tu sacrifieras et tu vivras, ou bien tu endureras des tourments cruels et tu seras mise à mort.» ●21. an rouanes na prise quet sacrifie, tr. «la reine ne voulait pas sacrifier.» ●23. retez sacrifies hizieau pe me a gray da dipennaff, tr. «il faut que tu sacrifies aujourd'hui, ou je te ferai décapiter.»
- sakrifiersakrifier
m. –ion Sacrificateur.
●(1732) GReg 837a-b. Sacrificateur, tr. «sacrifyèr. p. sacrifyéryen.»
- sakrifissakrifis
m. –où Sacrifice.
●(1499) Ca 178b. Sacrifice. g. idem. ●(1576) Cath p. 8. O grec hon les da acheuaf hon sacrificç, tr. «O femme, laisse-nous achever notre sacrifice.» ●(1621) Mc 62. offran sacrific se gand an belec.
●(1659) SCger 107a. Sacrifis, tr. «Sacrificç.» ●(1688) MD I 20. tri sacrifis ha teir offrans. ●(1732) GReg 837b. Sacrifice, tr. «Sacriviçz. p. sacriviçzou. Van[netois] sacrifiçz. p. éü.» ●(1790) MG 36. péré e uerhai colomèt eid er Sacrificeu.
●(1869) FHB 244/275a. ar garantez beteg ar sakrifis ? ●(1888) SAQ I 39. ober sakrifisou ker bras, rei prof ken koustus ? ●(18--) SAQ I 205. n'ho c'heuz ket digemeret mad ar sakrifisou great beteg-hen.
●(1907) PERS 230. ar sakrifisou great evit silvidigez an eneou. ●(1957) BRUD 2/42. En em rezolvet e oa, evel ma lavare outi he-unan, peurhrêt ganti he zakrifis.
- sakrilaj .1
- sakrilaj / sakrilej .2sakrilaj / sakrilej .2
m. –où
(1) Sacrilège (crime).
●(1612) Cnf 2b-3a. è pechont à neuez flam ò commetiff an pechet à Sacrileig. ●66a. chadennou ves à simony, à sacrileig.
●(1732) GReg 837b. Sacrilege, crime, tr. «Sacrilaich. p. sacrilaichou. Van[netois] sacrilech. p. sacrilegéü.»
●(1895) GMB 591. en pet[it] tréc[orois] zakriejo.
●(1906) KANngalon Kerzu 284. sakrilajou goasoc'h c'hoaz. ●(1907) PERS 260. rapari sakrilachou.
(2) Auteur d'un sacrilège.
●(1499) Ca 178b. Sacrileg. ga. sacrilege / larron des choses sacres.
- sakrilajersakrilajer
m. –ion Auteur d'un sacrilège.
●(1732) GReg 837b. Sacrilege, celui qui commet un sacrilege, tr. «Sacrilaichèr. p. sacrilaichéryen. Van[netois] sacriléjour. p. sacriléjeryon, sacriléjouryan.»
- sakrilejsakrilej
voir sakrilaj .2
- sakrilejussakrilejus
adj. Sacrilège.
●(1732) GReg 837b. Sacrilege, celui qui commet un sacrilege, tr. «ur sacrilaichus. p. tud sacrilaichus.»
- sakriñ / sakrañsakriñ / sakrañ
v.
I. V. tr. d.
(1) Sacrer.
●(1499) Ca 178a. Sacraff. g. sacrer.
●(1659) SCger 107a. sacrer, tr. «Sacri.» ●(1732) GReg 837a. Sacrer, tr. «Sacri. pr. sacret. sagra. sagri. ppr. sagret. Van[netois] sacreiñ.» ●Sacrer un Roi, un Evêque, tr. «Sacri, ou, sagra, ur Rouë, un Escob.»
●(1857) CBF 60. Ema ar belek o sakra ar bara kann, tr. «Le prêtre consacre l'hostie.» ●(1862) JKS 371. sakri ha kemeret korf Jezuz-Krist hag ive dibri bara ann elez.
(2) Sacrer, consacrer, ordonner.
●(1894) BUZmornik 876. goudeze e oue sakret eskop.
(3) Sakriñ ub. da : sacrer, consacrer, ordonner.
●(1911) BUAZperrot 33. ar pab Vitalian a oa o paouez sakri da eskob (…) eur manac'h. ●301. ha Per her sakras da eskob Alexandri.
II. V. intr. Dire des jurons, blasphèmer.
●(1744) L'Arm 210a. Jurer, proferer des execrations, tr. «Sacrein.» ●(1767) ISpour 428. à sacrein hac à vlasphémein. ●(1792) CAg 192. Mè sacre é peb occasion.
- sakristsakrist
m. –ed (religion)
(1) Sacristain.
●(1499) Ca 178b. Sacrist. g. sacriste. ●(1633) Nom 282b. Æditimus, ædituus, templi curam gerens & custos : Secretain, Sacristain, Mergueiller, garde des choses sacrées : an Sacrist, an hiny á mir an traezou sacr.
●(1659) SCger 109a. Secretain, tr. «Sacrist.» ●(1732) GReg 837b. Sacristain, qui a soin de la sacristie, tr. «Sagrist. p. sagristed.»
●(1895) GMB 591. pet[it] tréc[orois] zakrist.
●(1907) PERS 181. sakrist oa. ●(1924) BILZbubr 39/867. ar person, ar c'hure, ar zakrist. ●(1933) BLGA 19. ar sakrist koz. ●(1942) DADO 9. Intañvez Lazbleiz ?... Hounnez, a gav d’in’oa gwechall merc’h sakrist koz Planiel.
(2) Sakrist-touller : fossoyeur.
●(1982) PBLS 376. (Sant-Servez-Kallag) sakrist-touller, tr. «fossoyeur.» ●(1984) LPPN 794. (Poullaouen) «ar sakrist-touller», le bedeau-fossoyeur.
- sakristez
- sakristin
- sakristinezsakristinez
f. –ed Sacristaine.
●(1831) RDU 84. Er sacristin pé Sacristinés e scrihuou hanhueu er-ré varhue.
- sakristiri
- Sakson
- salsal
f. –ioù, –où
(1) Salle.
●(1499) Ca 179a. Sal. g. sale. ●(1575) M 98. Nen deux queguyn na sal, tr. «Qu'il n'y a ni cuisine ni salon.» ●(1633) Nom 129b. Atrium, œcus : la sale : an sal. ●(1647) Am 685. List an oristal dre'n sall da bale, tr. «Laissez l'original se promener dans la salle.»
●(1659) SCger 107b. vne salle, tr. «sal, p. iou.» ●(c.1680) NG 1629. En-crais sal Caiphas. ●(1732) GReg 840a. Sale, ou salle, chambre basse, tr. «Sal. p. salyou, salou.» ●840b. Grande sale, tr. «Sal vras.» ●Petite sale, tr. «Sal vihan.» ●(17--) ST 186. Skuba sâl ha keghin, tr. «balayer la salle et la cuisine.» ●(17--) VO 108-109. én ur sal a costiad d'en hani ma hoèmb.
●(1878) EKG II 223. Klasket e oue er gegin, enn diou zal, er pors.
●(1910) MBJL 143. e sal ar vutunerien. ●(1915) HBPR 113. emaint bern var vern er memez sal. ●(1929) FHAB Genver 24. hag e redas eus an eil sal d'eben hep kaout eur penn den war e hent.
(2) Manoir, palais, résidence noble.
●(14--) Jer.ms 21. Allas ouz an goas man // Eren certen de sal / Pentet real ha glan, tr. « … hélas, envers cet homme. / Le mener certes à son palais, peint royalement et splendidement ». ●(1575) M 3329. Pez ty rial pebez sal hep maliç, tr. « Quelle maison superbe, quel palais sans défaut ». ●3365. Sempiternal en è sal he pales, tr. « Éternellement dans son manoir et son palais ». ●(1650) Nlou § 140. Ez ganas hy hon R[o]ue ny special, / Hep ty, na sall, entr’en aneualet, tr. « elle enfanta notre roi particulier, / sans maison ni palais, parmi les animaux ».
●(1688) DOctrinal 163. da repos oll ingal, er sal hac er Pales. ●(1752) PEll 776. sal pl. salou, tr. « manoir, maison noble située à la campagne »
- sal-c'hortoz
- sal-debriñ
- sal-degemer
- sal-evañ
- sal-predañsal-predañ
f salioù-predañ Salle à manger.
●(1955) VBRU 30. e oa er sal-prejañ ur bern koronaled pe jeneraled.
- salabardenn
- salabardersalabarder
m. –ion (pêche) Homme qui travaille à la salabre.
●(1958) BAHE 14/10. Ac'halese, ar salabarder (paotr e avanell) a dap anezho gant salabardennoù bihan (avanelloù pe roñvaled).
- saladenenn
- saladenn .1saladenn .1
coll.
I. Coll.
A.
(1) Salades.
●(1659) SCger 107b. salade, tr. «saladenn.»
●(1923) KNOL 233. ez eas da ginnig e zaladen da di an itroun. Druz 'oant ha kaer.
(2) Penn saladenn : salade.
●(1936) IVGA 51. eur penn saladenn en dorn all.
B. plais. Chardons.
●(1958) ADBr lxv 4/528. (An Ospital-Kammfroud) Soudarded, Saladenn, Kompagnunez, Articho : Termes imagés, utilisés par plaisanterie ou dérision, pour désigner les chardons qui poussé parmi les céréales. Les poils laineux qui s'en échappent au moment de la maturité sont appelés, dans un même esprit : bleo kicher (kizier).
C. (phycologie) Ulve, laitue de mer ulva lactuca.
●(1968) NOGO 213. Ulva lactuca. sala:den, «salade» (Porz-Gwenn en Plouescat).
II. (cuisine) Salade (de tomates, etc.).
●(1732) GReg 120b. Une salade de broccolis, tr. «Ur saladenn-bourchoçz. p. saladennou.» ●559b. Manger une salade de laituë, tr. «Dibri ur saladenn lætuz.» ●(1744) L'Arm 280a. Persillade, tr. «Saladênn béuin guett perzill munudétt, halein, pibre, ivle ha gùinaigre.»
●(1933) OALD 45/215. Libr eo chom ato ar c'horf pa zebrer saladenn great ganti. ●(1942) HERV 56. ar pladou leun a saladenn tomatez.
- saladenn .2saladenn .2
f. (De la) salade.
●(1732) GReg 840a. Salade, tr. «Saladenn. p. saladennou Van[netois] saladeenn. p. saladennéü.» ●Salade cuite, ou cruë, tr. «Saladenn poaz, pe griz.» ●Faire la salade, l'assaisonner, tr. «Saçzuni ar saladenn. tèmpsi ar saladenn. ober ar saladenn.» ●(1744) L'Arm 346b. Salade, tr. «Saladênn.. neu.» ●(17--) ST 226. da guntuil zaladenn, tr. «pour cueillir de la salade.»
●(1857) CBF 7. saladen ha nousped tra all, tr. «de la salade et autres choses encore.» ●(1866) FHB 79/214b. deliou salladen.
●(1923) KNOL 230. hag e kavas saladenn c'houez. ●(1933) ALBR 45. Planta (...) saladenn goanv.
- saladenn .3saladenn .3
f. Salade (casque).
●(1633) Nom 183b. Cudo : sallade de cuir : an bordesoun pe saladen lezr an lem.
- saladennouer
- salagesalage
interj. (juron) =
●(1907) BBIM 27. «En amzér-men, en ol e hel / Bout député, pé marsé guel. / Choéjamb ur hah ! Ia, salagé ! / Ur hah e faut eit bout député.
- salamandra / salamandr / salamandasalamandra / salamandr / salamanda
s. (zoologie) Salamandre.
●(1633) Nom 51a. Salamandra : salamandre : salamanda, salamandr.
●(1732) GReg 840a. Salamandre, ou salmandre, sorte de lezard, ou petit serpent qui vit quelque temps dans le feu, tr. «Ur salamandra.»
●(1838) OVD 184. haval doh ul lon hanhuet scalamandre, péhaini e lahe, e m'ind-i, en tan.
●(1922) EOVD 186. haval doh ur loñ hanùet salamandr, hag e lah en tan, revé ma larér.
- salamandrezsalamandrez
f. (zoologie) Salamandre.
●(1710) IN I 267. ar Salamandres, pehini a so ul loenic binimus, a laz an tan evel ma c'hourvez ennâ.
- salamantennsalamantenn
f. –où Scène de ménage.
●(1895) GMB 591. pet[it] tréc[orois] zalmañten, zalabañten scène, par exemple d'un ivrogne à sa femme.
- salamantenniñsalamantenniñ
v. intr. Grogner, gronder, jure, blasphémer.
●(1895) GMB 591. pet[it] tréc[orois] zalmañtenein, jurer, blasphémer.
- salamantiñsalamantiñ
v. intr. Grogner, gronder, jure, blasphémer.
●(1895) GMB 591. pet[it] tréc[orois] zalmañtein, jurer, blasphémer. ●(1896) GMB 620. pet[it] Trég[uier] salamantein grogner, gronder, prob. de *sakramantein.
●(1921) LZBt Here 18. Kounar a santes 'n es kalon, mes chom res sioul ha didrouz, elec'h salamanti...
- Salamon
- SalaunSalaun
n. pr. Salomon.
●(1911) BUAZperrot 622. An dud ne ouezont barn o nesa nemet divar nij, ne reant nemet Salaün ar Foll anezan. ●(1934) FHAB Mae 197. Salaün ne reas ket eur van evit klevet gourdrouzou an eskibien c'hall.