Recherche 'b...' : 5779 mots trouvés
Page 95 : de breskennerezh (4701) à breur-kompez (4750) :- breskennerezhbreskennerezh
m. Action de courir.
●(1962) EGRH 20. breskennerezh m., tr. « action de courir. »
- breskenniñbreskenniñ
voir breskenn .3
- breskerbresker
m. –ion Quelqu’un de remuant, qui ne reste pas en place. Blason populaire : breskerion Branderion.
●(1911) DIHU 73/282. Breskerion Prederion e zou diés touch dohté péchans ?
- breskerezh
- breskiñbreskiñ
v. tr. d. = (?).
●(1856) GRD 356. ol er péh e arrihue guet-hou, ean er hemér èl a zorn en Eutru Doué ; nitra n'er bresq na n'er scandalis.
- breskted
- breskter
- BrestBrest
n. de l. Brest.
I. Brest.
●(1450) Dag 173. Ha Brest, ne fazio quet. ●(1543) Cco 22. Brest. ●(1546) Cco 38. Brest. ●46. Brest. ●(1548) Cco 65. brest. ●(1576-1600) Cco 80. brest.
●(1712) HB 514. evel ma ve gouel ar seiz Sant e Brest. ●(1716) PEll.ms 1. Me ia d’a Brest. 83 Bete Vrest. ●(1732) GReg 117b. Brèst. Ar guear a Vrèst. Rad Brèst. ●166b. Muryou Brèst o deus ul leau-dro. ●353b. Eñtre Brést ha Kærahés ez eus pévarzecq léau. ●(1744) L'Arm 59b. Er guére à Vreste enn-déss ul leau à dro. ●349a. à zrebu er Guævérr bétt Breste. ●(c.1780) SE 27-4. da vrest tout, emeza, ganènmèn, a senti. ●87-1. Eur belec eus a vrest, ac hunan d’or ar meas. ●(c.1789) SD 19. Ar Gendre, Deputet eus a Vrest. ●(c.1792) SD 111. E quichen ar Porzyou hac ar c'hostessyou eus a Vrest hac eus an Oriant. ●(c.1793) SD 270. A berh Représantand err Bobl Brue, davéet en Arméyeu err Porheu-Mor a Vræst ag a Cherbourg.
●(1821) GON 38a. Bété Brést ind éat. ●124b. Éad eo da Vrést. ●209b. Évlec’hek eo ar vrô enn drô da Vrést. ●(18--) LED.gou 35. Eus a Vrest. ●(1825-1830) AJC 2299. pa sous armamand en brest a sous ÿve bresel. ●(1829) IAY iii. imprimet en Quemper, en Brest, en Leon pe en Montroulez. ●(1834) KKK 84. penaoz ar chastel man ha kear Vrest a ioa neuzé ann daou blaz hebken er finister a oé choummet léal d'ar wirionez. ●(1847) FVR 20. e bourc'h Lanniliz, e tu Brest. ●(1847) MDM 157. entre Brest ha Kemperelle. ●(18--) PENdast 214. En Brest e neum ambarkis ewit an inizi. ●214. Eur c'hlenvet kontajius a disolas ker Brest. ●(1857) CBF 131. Brest. ●(1863) ST 6. Da genta, Brest so d’in, Mogeriou ha Kestel. ●(1865) FHB 2/15b. D’ar meurs 7, e Brest. ●(1868) FHB 159/20a. euz Brest d’ar C'hastellin. ●(1868) EGB 14. Brést. ●(1869) TDE.FB 291. pe geit a zo euz a Vrest da Gastellin ? Keit evel etre Brest ha Moñtroulez. ●238. kear Vrest. Euz a Vrest e teu. ●(1870) MBR 340. Gwechall Brest a ioa eur gear vihan. ●(1876) TDE.BF 4a. euz a Vrest ounn ginidik. ●(1878) EKG II 217. Lavaret em beuz d'eoc'h e tle dont d'hor c'haout da Verven, tud euz a gostez Menez-Are evid mont var gear Vrest. ●(1890) MOA 19b. Brest. ●(c. 1890) CFB 41b. Brest. ●71b. Pegeit zo eus a Lesneven da Vrest ? ●(1891) VNB 203. mar det bet Brest, hag a vahont de Sant-Maleu.
●(1905) ALMA 63. Brest. ●(1912) BUAZpermoal 915. Dont a raed da Zant-Karre betek eus Brest, Skaer, Rostren, Laruen, Pleuzal. ●(1928) FHAB Genver/16. Mont da Vrest, da di va mamm. ●(1983) GKDI 13b. D'an devez-se e Landerne, / E Brest hag e Kemper-Kerne, / Saverien-yer en dienez, / A youh d'an oll o faourentez.
II.
(1) Proverbe.
●(1732) GReg 250a. Il y a un prov. Breton qui compare un mari furieusement jaloux, à un cheval qui sans chevêtre & sans entraves court du côté de Brest, comme à l'extremité de la Province. eat eo marc'h hamon da Vrèst, dishual ha digapestr : hou-hou marc'h hamon, ne dorrit qet ho calon. ●506b. pour dire qu'un mari jaloux est furieux, on dit proverbialement : Eat eo marc'h ha mon da Vrèst, / Hac eñ dishual, ha digabest. / Hou-hou, marc'h ha mon, / Ne dorrit qet ho calon. ●(1878) SVE 432. Marc'h Hamon 'zo eat da Vrest / Dishual ha digabestr, / War ar vein, war ann drein, / Hag ann hini goz war he gein.
●(1957) SKOL 5/6/18. Marc'h Hamon a ya da Vrest, / Dishouarn ha digabestr, / Dre an drein, dre ar vein, / Hag Hamonig war e gein. ●(1970) BHAF 73-74. Deski a reen dezañ konta ive er gêr, pa veze war bennou va daoulin o c'hoari "marh Amonig" : // "Marh Amonig 'ya da Vrest / Dishual ha digasbetr, / Dreist ar vein, / Dreist an drein, / Unan, daou, tri... / Wanig bihan war e gein." ●(1974) TDBP III 381. Marc'h Amon a ya da Vrest, / Dishual ha digabestr, / Dre an drez ha dre ar vein / Hag Ifig bihan war e gein. ●(1975) BRUD 50/6. Marh [ano ar bugel] a ya da Vrest, / Dishouarn ha digabestr, / Dreist an drein, ha dreist ar mein, / Ha [ano ar bugel] war e gein. ●(1985) ANEX 68-69. Ed eo war gein ar marh. "Il est allé sur le dos du cheval". En français, "monter sur ses grands chevaux" signifie "s'emporter". En breton, "aller sur le dos du cheval" veut dire "faire une crise de jalousie". On dit aussi Ed eo war varh (Il est allé à cheval) ou Ed eo war varh Hamon (Il est allé sur le cheval d'Hamon), sans doute par référence à la comptine qu'on chante aux petits enfants en les faisant sauter sur ses genoux : Marh Hamon ah a da Vrest / Dishouarn ha digabest / Dreist an drez ha dreist ar vein / Ha Yann bihan war e gein. (Le cheval d'Hamon va à Brest / Sans fers et sans chevêtre / Par-dessus les ronces et par-dessus les pierres / Et petit Jean sur son dos).
●(2000) TPBR 157. Marc'h Hamon a ya da Vrest, / Dishouarn ha digabestr, / Da gerc'hat gwin ha bara mat / D'am faotr bihan a zo paotr mat, / Marc'h Hamon a zailho, a zailho, a zailho, / Ken a zailho pri er parkoù ! ●(2000) LLMM 318/60. Ur sonig evit c'hoari marc'h war ar barlenn / Marc'h Hamon a ya da Vrest / Dishouarn ha digabestr / Dreist ar vein, dreist an drein / Mari vihan war e gein / Unan all war e choug / Unan all war e lost / Da gas ul lizher d'ar post / D'ar paz, d'ar paz, d'ar paz / D'an trotig, d'an trotig, d'an trotig / Ha d'ar c'haloup bras (2 wech).
(2)
●(1941) (2004) TROMK 196. Marc'h ar Big ac'h a da Vrest / Dishouarn ha digabestr / Dre an drez ha dre ar vein / Hag (Ewanig) war e gein / Hag (Ivona) war e lost / Ha (Herve) en toull-tost. Dastumet er Sklaerder, Du 1941. An anv diwezhañ eo hini ar bugel a zo war ar varlenn, hag a vez lezet da gouezhañ "en toull-tost" etre an divc'har.
(3)
●(1957) SKOL 5/13/73. Hei do, marc'h Al Lae, / Da winkal da Gorlae; / Marc'h Al Lae 'ya da Vrest, / Dishouarn ha digabestr, / Dreist an drez ha dreist an drein, / Ha Pêrig war e gein.
(4) Formule de début de conte.
●(1979) COPL 21. Gwechall, gwechall, / An hini n'oa daoulagad oa ket dall, / An hini en eus / A wel a eün pe a dreuz; / Unan born, benn ma vez bet e Brest ha deut er ger / E n'eus gwelet an daou goste eus an hent sklêr. / An istor man n'eo ket gevier, / Rag er vro man n'eus dent ar ier.
(5) Tournure proverbiale.
●(1995) PLTZ 28-29. Dribi (debri) toud, / kahad toud / ha mond da Vrest da jom ! – Lavar koz, klevet war ar mêz gwechall, pa oa ken tenn al labour-douar. Ar re goz a "zouke" (pe : a zihaste) beteg ar moment diwea (diweza). Ar pôtr yaouank, digourachet, a oa mall gantañ mond da vartolod. Ar plah yaouank, deuz he zu, ne zisplije ket dei dimizi gand eur "segond-mestr"! Ha dao e koef, ha mond da Vrest da jom !
●(2003) TRMOR 64. Debriñ tout / Kac'hat tout / Ha mont da Vrest da chom.
(6) Dicton.
●(2000) TPBR 211. Brestiz moc'h / Stag o bouzelloù war ar roc'h.
(7) Prophétie. Cf. HYZH 216/46 & 241/46-48.
●(1974) (1998) HYZH 216/46. E kêr Vrest e touaro, eur sulvez vrumennek, pa vo an oferenn-vintin o echui. (...) Mont a ray ar re-se d'en em strewi tro war dro da Vrest hag an arme-se, a teuy beteg borc'h Faoued : hiroc'h ne day ket.
(8) Prophétie.
●(c.1900) PEAB.Guimiliau 25-26. M. de Kerdanet nous apprend que M. Guillerm "avait vu avec peine se former, en 1631, la ville de Brest, et il en tira cet horoscope : / Er bloaz mil seiz cant pevar uguent a nao / Brest ne dalvezo quet er bot scao. / Ag er bloaz mil seiz cant pevar uguent a deg / Ne gousquo ozac'h ebet disourci gant e c'heg."
(9) Proverbe.
●(2003) TRMOR 64. An tenn e Brest / Ar glav a zo prest.
(10)
●(1975) BRUD 50/47. Me 'm-eus gweled eun ounner vloaz, / A zouge Kemper war he skoaz, / Brest ha Rekourañs war he lost, / Ha c'hoaz ez ae ganto d'ar post.
(11) Devinette.
●(1956) (2004) TROMK 215. Petra a ya da Vrest hep fiñval ? / - An hent. ●note : "... desket en Montréal e 1956 digant Kristina Garig, gwreg Bikrell, ginidik eus Kergloñv."
(12) Devinette.
●(1955) SKOL 4/4/63. Petra a ra tud v-Brest ha re Roazhon war-un-dro bemdeiz ? kozhañ.
(13) Devinette.
●(1955) SKOL 4/18/289. Petra a zeu eus Pariz da Vrest en ur c'haloupat hag en ur vutunat ? / an tren.
III. Nom de famille.
●(1970) NFBT 25 N° 191. Brest.
IV. [Toponymie locale].
●(1732) GReg 117b. Tour Cesar. tour savet bet gand Cesar. ●(c.1780) SE 19-1. var bavé récouvranç er passant a guézas. ●27-1. yan en deva prenet er pesq e recouvranç. ●(1793) SD 116. dalc'het en ty a arret, lavaret ar c'hastell e Brest.
●(1834) HEB 375. E gorf a so bet pell amser ebars castel Brest gant aon rac an inimiet. ●(1847) FVR 90. Ann Aotrounez Laport, euz a eskopti Leon ha kure e Sant-Loeiz-Brest. ●109. Kant pemp e kastel Brest paket. ●110. dibennet a oent e Brest, war Leur Gounid-ar-Bobl. ●110. dastumi e Manati Karmez-Brest. ●(1851) PENgwerin6 53. E kichenik tour Sant Loïz, en Vrest var ar flass brassa. ●(18--) MILg 173. e pad seis miz eo bet dalc’het / e Kastel brest gant ar galoet. ●(1865) FHB 5/38b. An Autrou Keriel, vikel Sant-Lois Brest so hanvet person e Poullan. ●5/39a. en ilis nevez a zaver e Sant-Marc e kichen Brest. 10/73b an Aotrou Marsial Testard du Cosker, bet person parres Carmes, e Brest. 45/360b Evelse e Brest ez eus bet discaret eur vezen deo var ar c’hour d’Ajot. ●(1867) TELrem I. ru vraz. ●34. E Brest, enn Ilis Sant-Loiz, emedi he galon. ●(1869) FHB 230/168b. an ilis a zaver e Sant-Martin Brest. ●(1869) FHB 239/239b. An aotrou Guezennec, vikel e Konc-Kerne, a zo hanvet belec e Poul-ar-Bachet. ●(1869) TDE.FB 238. kastell Brest. ●(1878) EKG II 264. An den-ze, o veza bet kaset euz a Vontroulez da gastel Brest, ha lakeat etre daouarn kador-varn an dispac'h. ●266. dalc'het er prizoun hanvet Kastel Brest. ●283. Merzeriet eo bet, var leur-gear Brest, d'ar Iaou-Gamblid. [...] Enn derveziou araok oa bet c'hoaz lakeat d'ar maro e Brest, an Aoutrou Coz hag an Aoutrou Drevez, kure Recouvranz. ●285. hac Anna Roussel, intanves Le Guen, e demeuranç e Sant Pol, dalc'het en ty a arret, lavaret ar C'hastell e Brest. ●(1890) MOA 23a. Itroun-Varia-Garmel. ●26a. Sant-Loiz (Brest) (...) Sant-Mark ; Sanmark (Santizmark, les habitants). (...) Sant Martin-Vrest. ●26b. Sant-Salver ; Sansalver ; - Rekouvrans. ●(c. 1890) CFB 117b. E traon ar ru Vraz, e Brest. ●(1894) BUEr 104. En Brest a zo c'hoaz eur ru Zant-Ervoan.
●(1904) KANngalon Du 261. Recouranz-Brest. ●(1905) ALMA 56. e oa bet asamblee vraz e Recouvrans. (...) kann a zavaz etre-z-ho hag an dispac’herien e ru Siam. (...) Aomonier ha seurezed hospital Poul-ar-Bachet a vezo kaset kuit da fin ar bloaz-ma. ●(1906) SAQ I vii. Mez a veac’h m’hen doa adarre tremenet daou vloaz er barrez-se, ’oa hanvet da gure e sant Loïs-Brest. ●xi. Kaset e voa da Sant-Lois-Brest, evel hon deuz lavaret, diagent. ●(1907) FHAB Gouere 156. er ru Siam. ●(1911) BUAZmadeg 834. unan euz touriou koz kastell Brest a zo hanvet atao tour Azenor. ●(1924) ZAMA 196. Abaoe m'eo eat va mignon Yann Bilh da zizec'ha e eskern da Bark Botorel ●note : Hano poblek Bered vras Brest. ●(1931) FHAB Gouere/278. Unan eus touriou Kastell Brest bet savet an darn vrasa anezan en XIIIvet kantved a zo hanvet tour Azenor. ●(1935) OALD 51/11. betek straed Victor Hugo. ●11. eur wech digouezet gant straed Koad ar Geven. ●11. war riblen hent Pariz. ●11. da vont gant ar ru Bariz betek ar straed a gas war-eeun da iliz Sant Varzin. ●11. o tremen war blasenn Sant Varzin hag o tiskenn straed Graveran, ez eas an diou gomaër, dre raonell Koad ar Geven, da dapout hent ar Werc’hez hag ac’hano, war bouez ober eur pennad bale, e kouezjont adarre war ar glasi. El lec’h-se e prenas Jann. ●14. Loc’ha a eure an diou genseurtez evit mont, dre ar ru Siam, da dapout ru ar Ramp. ●15. mont etrezeg an hostaleri anvet « An Tog Ruz » abalamour da dapa ar c’harr dre dan kenta a loc’hje ac’hano evit mont etrezek Kêrzulio. ●(1995) PLTZ 112. Porz Nê (nevez) :: Port de commerce (à Brest).
- BrestizBrestiz
pl. Brestois.
●(1867) TELrem 24. goude e voe hanvet / Evit person da Vrestiz. ●(1868) EGB 14. Bréstiz. ●(1890) MOA 19b. brestad ; au féminin, brestadez ; plur. m. Brestiz ; pluriel-féminin, brestadezed.
●(1915) HBPR 90. Brestis oa goall lakeat. ●(1916) KRVT 167/2c. Digemeret e oant bet gant Brestiz gant kalz a lid hag a enoriou. ●(1922) GLPI 37. Brestiz, Parizianed, / O gwragez, o merc'hed. ●(1931) VALL 81b. Brestois, tr. «Brestad. pl. Brestiz.» ●(1964) CAIR 143b. Brestiz. ●(1974) ISHV 6. e vez gwelet muoic’h-mui Brestiz o vont a-lostadoù da Goad ar C’hrannoù. ●(1987) BRUDn 110/16. Anoiou an annezidi a zinifi, da skwer evid Brest, an heuliad : Brestad, Brestadez, Brestiz, Brestadezed.
●(2000) TPBR 211. Brestiz moc'h / Stag o bouzelloù war ar roc'h.
- bretabreta
voir brete
- bretac'hbretac'h
m. Agitation dans une foule.
●(1942) VALLsup 5a. Agitation dans une foule, tr. «bretac'h L[éon] L. ar Fl[oc'h].»
- BretagnBretagn
n. de l. Bretagne.
●(1775) HEneu 90/17b. de ridec ol bretag[n] ag ur pen den n'aral. ●(c.1795) SD 278. Ni veenn ennta me vo laqueit i scritur moll, disclæracion err Vistr enn Armée Catholic ha Royale a Vretagne groeit enn dæ a hiriue.
●(1792-1815) CHCH 225. Partiet oé un armé vras / Eit lakat Bretagn ér sklavaj. ●(1827-1829) VSA A 74. gand an ol pourf a pinic er provins a vretaing. ●1221. mes ornemand bretang hac an ol gristenes. ●(1839) BESquil 150. Geoffroi, comte a Ruan, é Bretagne. ●232. Padern e oé sàuet a dud inourable a Vretagne. ●(1839) BES IV. a buhé hilleih a Sænt a Vretagne hac a escopti Guénèd. ●(1856) VNA 221. Y a-t-il long-tems que vous êtes en Bretagne, tr. «A uèrço é hoh-hui é Bretagn ?»●(1891) VNB 96. Hàg ean zou quer yein é Paris èl é Bretagn ? 128 é mar a gornad a Vretagn.
●(c.1980) (2005) IFTR 272. Beajet am eus en Bretagne en kêr ha war ar maez.
●(2005) TAGW 89-90. Loch-ar-c'hok hag ar Pikagn, / An daou fallañ toull zo ba'r Bretagn.
- Bretagn-ArvorigBretagn-Arvorig
n. de l. Bretagne-Armorique.
●(1839) BES 747. Pe oé bet avertisset sant Guêltas guet un Æl de dremeine é Bretagne-Arvoricq.
- Bretagn-IzelBretagn-Izel
n. de l. Basse-Bretagne.
●(1775) HEneu 34/2d. dré intercession er uiries hac er speret santel / de gomposein ur gannen aveit bretagn izel.
- bretebrete
m.
(1) Discussion violente, dispute.
●(1867) FHB 144/315a. Sevel a reas breta etrezho o clasc gouzout piou en divije ar chapeled-ze. ●(1868) FHB 185/225a. Bep bloaz, e Pariz, e vez laket breta etre ar vugale savet er scoliou. ●(1872) ROU 81b. discussion, tr. «Breta.» ●On discutera, tr. «breta a vezo.» ●(1880) SAB 177. Debat, breta, prossez etre ar paour ac ar Farizianet.
(2) Mêlée, lutte, échauffourée.
●(1866) FHB 81/227a. Tri anezho en em lakeas, en eur c'hoari, da hija ar vaguig vian, kement ma troas var he guinou. Eno neuze e savas breta. Mescam a glaske en em zacha dioc'h Tanguy pehini a zalc'he crog mad enhan, hag e ruiljont ho daou er mor. ●(1869) FHB 206/399a. Neuze e savas breta eno gant ar forbaned.
●(1927) GERI.Ern 69. brete m., tr. «Mêlée, choc, batterie, échauffourée.»
(3) Bezañ e brete ouzh ub. : être en conflit avec qqn.
●(1909) FHAB Ebrel 124. Ma n'eman ket dalc'h mad e brezel ous Yvonig ar Rûn, eman kouls lavaret bemdez e bretté ous unan benag eus e vevellien.
- breton .1breton .1
adj.
(1) Breton.
●(14--) N 789-790. Mar bez ganet e bro breton / Grit dre nicron deomp e gounit, tr. «S’il est né dans le pays breton, / Faites-nous le vaincre par nécromancie. (?)» ●(1580) G 109. Me so Fragan hanvet hac affet so Breton, tr. «Je suis nommé Fragan, et certes, Breton.»
●(1847) FVR 307. Rohu eo, levier breton.
●(1903) MBJJ 32. ar bageer breton pa dremen beg ar Raz. ●(1926) FHAB Meurzh 90. hor buhez vreton. ●(1931) GUBI 63. Er pear horn ag er vro breton.
(2) En langue bretonne.
●(1790) Ismar 485. Livreu Breton.
●(1913) AVIE v. n'ou deskér ket mui de lén er livreu breton.
- Breton .1Breton .1
m. –ed Breton.
●(1450) Dag 207. Gourc'hemennet don dan Bretonet. ●(14--) N 724. E nation an Bretonet. ●(1499) Ca 26b. Breton pe bretones. g. breton ou brete. l. hic et hec brito onis. ●(1505) Vc [ETCE 16, 227]. pidomp (e)vyt Anna Roanez / ha ducgez vat ar Vretonet. ●(1519) M 108. Nen deux Saux quen ruset, na voar an bet Breton. ●(1580) G 102. Da bro an Bretonet da guelet maz edy. ●172. Hac aet gant an Sauxon dygant an Bretonet. ●173. Glazren Roe an Bretonet, Roe an bet man a pedaf. ●(1612) Cnf 62. Vennoc (alias) Vennocus Bellec, Breton à nation à yoe em roet quement da abstinãcc. ●(1642) Cbr 99-17. Dre compsou an heretiquet, / A crign creden ar Bretonet.
●(1659) SCger 17a. Breton, tr. «Breton plur. et.» ●(c.1680) NG 598. Secour er Bretonnet. ●(1687) MArtin 7. Da suportin ar Bretonnet. ●8. gant ur Breton a Bedernec. ●(1716) PEll.ms 125. Brêthon ou Brêton (...) Bretônés (...) Bretonet (...) Bretoneset. ●134. Brêton, Homme né en Bretagne. plur. Brêtonet. Brêtonés, femme née en Bretagne. plur. Bretoneset. ●(1732) GReg 117b. Breton. p. bretoned. ●(1744) L'Arm 37a. A vreih : Breton. ●352a. Er Vertonnéd ag enn Arvoric. ●(1775) HEneu 8/1ab. Mé hou suppli bretonet de dostat de gleuet / ur hantic spirituel a neué composet. ●8/4b. écleuer à hanah dré en nol vretonet. ●(c. 1780) SE 86-2. ar breton a barti ac a vel evelda. ●(17--) CSdogmael 10b. Hag ar re all oa disperset / Partout dre vro ar Vretonet. ●(c. 1790) RET 377. Bennoz da bobl Chaorintin deoh u o quernevis, / Da pobl Tugduald, tregueris, da bobl paol, leounis, / Bennoz deoc'h oll bretounet emeus a breiz izel, / Chui so squer an oll boblou souten ar feiz santel. ●(1790) PEdenneu 5. bréh e zo bro er vretonét.
●(1821) GON 55a. Bréton ou Brétoun. (...) Ar vrétoned a gâr kalz ar gwîn téô. ●226a. Kisiou ar C’hallaoued kôz a gaveur c’hoaz é-touez ar Vrétouned. ●(1834) SIM 99. an oll Vretonet. ●(1835) GUI 378. Speret-Santel, anflamit va speret, / Da gana ur c'hantic evit ar Vretonet. ●385. E ma er vro er vertonet. ●(1844) TEL 176. Sonit, délen ! – Ar Vrétoned / Kalz konfort, allaz ! n’hô deûz ked. ●(18--) MILg 259. Didoztaid oll bretouned deuz a eskopti Leon. ●(1847) FVR IX. Ar Vretoned a zo kaloun hag ijin holl enn hevelep darvoudou. ●73. ar Vretoned a oa e Fontevrault. ●(1849) EDC III [ii]. an dedy dimeus mac'h oll labour hac ispicial dimeus al levric-man en em disposan da buplian el langaich ar Vretonnet, ho servijerien. ●(1849) LLB 1. Bretoned a ziar er mezeu. ●(1855) FUB 17. Bréton biskoaz / Trubardérez na réaz. ●(1861) Bel 22. Santès-Anna, patronès er Vretoned. ●(1863) ST 370. Ha lekeat rouanez war ann holl Vretoned. ●(1864) GBI II 178. Lavar d'in, Breton arajet, / Na a betra out-te karget ? ●(1865) FHB 6/41b. Ar c’homzou-ze a dle beza peden pemdeziec pep Breton a gar he vro a vir galon hag a fell dezan he difen rag ar maro. ●(1868) FHB 178/172b. bretoned divouennet, bastardet ha divadezet. ●(1877) EKG I 162. ha Canclaux ne dlie ket re veuli ar Vretouned. ●(1884) BUZmorvan 95. Ar Vretouned a ioa d’ann ampoent enn eur stad reuzeudik. ●(1898) BRE 66. E baradoz ar Vretoned. ●(18--) CML [1]/1a. Me ho ped, Bretonet, da laqat ho speret / Da glêvet eur Chanson a neve composet.
●(1904) DDKB 122. Gwad ar Vretoned, ’vit difenn. ●(1910) EGBT 129. N'heller ket komz eus a Vreiz pe eus ar Vretoned, hep komz eus a Naoned, a Roahon, a Zant-Malo. ●(1923) FHAB Here/384. ha pa welan Bretoned vihan o lakat o zreid en tiez-se, em bevez truez outo. ●(1925) BILZ 52. Evel-se ive ar Vretoned yaouank, o c’halon hag o ene moulet war re o zadou koz. ●(1934) SMLC 75/2cd. Met da Zoue oant mignoned, / Guir gristenien, guir Vretoned. ●(1934) BRUS 293. ur Breton –ed. ●(1962) TONA.index 78. Breton, pl. bretoned, bret.
- Breton .2
- breton .2breton .2
m. Langue bretonne.
●(1787) BI 14. lacat é Berton Buhé Sant Isidor. ●(1790) MG 91. Hui e lar bamdé hou Pater é Breton.
●(1856) VNA 4. de parler breton, tr. «de gonz Breton.» ●(1861) BELeu 22. studial er breton.
●(1912) PBHV 155/6. Breton Léon ha galleg Guéned / Guellan langaj e zou ér bed. ●(1913) AVIE v. ne vé ket mui konzet breton d'er vugalé.
- Breton .3Breton .3
n. de l. Basse-Bretagne.
●(1957) SKOL 5/3/9. Greunennig aval, / Greunennig aval, / Lavar din, / En peseurt bro e varvin, / Pe en breton pe en gall, / Pe en greunennig aval ! ●note d’Armañs ar C'hlavez : « c'hoari ar c'hreunenn aval : Lakaat ur c'hreunenn aval war balv an dorn ha c'hwezhañ warni da c'houzout pelec'h e tleer mervel, ha netra ken ! (...); ar rimadell-mañ am eus klevet en Ploueg-ar-Mor a zo tost-tre da vevenn ar Brezhoneg hag ar Galleg. "En gall" a dalvez ar vro c'hallek ». ●(1975) BRUD 50/1. Greunennig aval, / En peseurt bro e varvin, / Greunennig aval, / Pe en breton pe en gall, / Lavar din / Pe en greunennig aval ? ●note de l’éditeur : « Bed dastumed e Ploueg-ar-mor gand an Ao. Kalvez. En breton : e Breiz-Izel; en gall : er vro hallo ».
- bretonaatbretonaat
v. pron. réfl. En em vretonaat : se bretoniser.
●(1913) PRPR 9. Chomet int bet en Breiz-Izel, en em vretoneet o deuz buan.
- Bretoned-ArvorizBretoned-Arvoriz
pl. Bretons armoricains.
●(1909) NOAR 138. Roet e oe d’ezo an hano a Vretoned Arvoriz, hag hizio o hanver Bretoned pe Breiziz.
- BretoneriBretoneri
s. Bretagne.
●(1450) Dag 189. En Bretonery Knech ha thnou. ●(14--) N 332. Tut fier a britonery. ●437. Pan duy sider e bro bretonery. ●721. E Bretoneri raliet.
●(1886) ADBr II/76. Piar plas kèr a devot e zo barh er Bretoneri : / Santes Anna e Guenet, sant Jehan er Folgoet, / Intron varia ag er Geusec, Sant Serwes beniget.
- BretonezBretonez
f. –ed Bretonne.
●(1499) Ca 26b. bretones. g. brete.
●(1716) PEll.ms 125. Brêthon ou Brêton (...) Bretônés (...) Bretonet (...) Bretoneset. ●134. Brêton, Homme né en Bretagne. plur. Brêtonet. Brêtonés, femme née en Bretagne. plur. Bretoneset. ●(1744) L'Arm 37b. Brette Bretonnéss.. ézétt. f. ●(1778) VOn 94. Me ho trugareca eus an istim hoc'h-eus emeus hor Vretonezet.
●(1821) GON 55a. Brétonez ou Brétounez. ●(1860) BAL 218. Setu ama c’hoas ur vretonez. ●(1889) CDB 224. Ann hini goz zo Bretonez, / An hini iaouank zo Gallez. (...) Mar komzed a briedelez, / Komzed d'in euz ar Vretonez.
●(1908) PIGO ii 38. ez eus enni danve eur Vretonez. ●(1925) SFKH 13. Peurkeh Bretonnézed sot !... ●(1925) ARVG 3/61. Di e tired Bretonezed yaouank eus Kerne, Leon, Treger, Gwened, mall gante gwestlan o buhe d'ar re glanv, d'ar vugale, da baganed ar misionou pell.
- BretonizBretoniz
pl. Bretons.
●(2002) TEBOT 52a. A-raok kuitaat parrouz Bulad / En dro bras an iliz / Patronez ar barrouz-mañ / Mirit ho pretoniz.
- breudbreud
m. –où
I.
(1) Discussion, débat.
●(1575) M 173. Ha ne'n dout nemert sqeut, vn neubeut hep brut (lire : breut) quet, tr. «Et tu n'es qu'une ombre, un peu de chose, sans nul contredit.»
●(1741) RO 1437. hep ober cals a vreut.
●(1908) FHAB Eost 244. divar benn derc'hel ar c'helc'h digor epad ar bloas penn da benn (...) e savas eun tamig breut. ●(1927) GERI.Ern 69. breud m. pl. ou, breujou, tr. «débat, litige.»
(2) Litige, dispute.
●(1895) GMB 82. Pet[it] Trég[uier] bea zo breujo entreé, il y a un débat, une dispute entre eux.
●(1906-1907) EVENnot 32. (Ar Veuzid) Breujaou a vo arog e roin an arc'hant ze d'an, tr. «chicane, bruit.»
(3) [au plur.] Ar breudoù : les plaids généraux.
●(1659) SCger 93a. les plaids generaux, tr. «ar breugeou.» ●(c.1718) CHal.ms iii. plaids generaus, tr. «er plegieu, er brejeu.»
●(1904) DBFV 31b. brejeu, pl., tr. «plaids généraux (Ch. ms.).»
II. (droit) [au plur.]
(1) Plaidoyer.
●(1499) Ca 26b. Breuiou vide in tencen. ●27a. g. plait de proceix. b. breuio Jtem vide in tencen. ●195a. g. tenczon litige. b. breugou. ●(c.1500) Cb 30a. Breugou vide in breutat et in tencen.
●(1732) GReg 727a. Plaidoié, ou plaidoïer, disours pour défendre la cause d'une partie, tr. «Breudt. p. breujou.» ●687b. Jours de palais, tr. «deizyou breujou.»
●(1927) GERI.Ern 69. breud m. pl. ou, breujou, tr. «Playdoyer.»
(2) Tribunal.
●(1847) FVR 288. Breujou ann Orient a zo kaset da Wened.
(3) Bezañ e breudoù gant ub. : être en procès avec qqn.
●(1867) BUE 43. Richard ar Rouz a Dredez, den a zoare, paour avad, a oa enn breujo gant abad ann Itron Varia ar Relek.
(4) Breudoù bras : séance extraordinaire.
●(1732) GReg 56b-57a. Assises, seance extraordinaire des Juges superieurs dans des Sièges inferieurs de leur depandance, tr. «ar breujou bras.»
III. sens fig. Aventures.
●(1906) BOBL Meurzh-Ebrel (d'après KBSA 207). Met n'eo ket breujou e bennbaz eo am eus c'hoant da gonta…
- breudeuriañ
- breudeuriek
- breudeuriezhbreudeuriezh
f. Fraternité.
●(1847) FVR 184. Al liberte, ann egalite hag ar fraternite, pe ar frankiz, ar c'heid-ha-keid, hag ar vreudeuriez.
●(1906) BOBL 28 avril 84/1b-c. la Liberté, l'Egalité et la Fraternité ne seront pas de vains mots, tr. «ar giriou a Frankiz, a Henvelidigez, a Vreudeuriez, na vezint ket giriou kleuz ha dilavar.» ●(1912) MMKE 28. breudeuriez, karante, / 'Tre an holl. ●(1927) GERI.Ern 69. breudeuriez f., tr. «union fraternelle.»
- breudiezhbreudiezh
voir breuriezh
- breugadenn
- breugal
- breugerezh
- breugeud
- breugeudennbreugeudenn
f. –où Rot.
●(c.1500) Cb 92a. Tarloncaff. alias breuguediff. g. roter de bouche. l. ructo / as. Idem ructuo / as. Idem eructo / as. Item ructus / us / ui /g / route de bouche. b. breuguedenn.
- breugeuder
- breugeudiñbreugeudiñ
v. intr.
(1) Roter.
●(c.1500) Cb 92a. Tarloncaff. alias breuguediff. g. roter de bouche. l. ructo / as. Idem ructuo / as. Idem eructo / as. Item ructus / us / ui / g / route de bouche. b. breuguedenn.
●(1659) SCger 106b. roter, tr. «brengneudi (lire : breugueudi).» ●134a. breugneudi (lire : breugueudi), tr. «roter.»
●(1924) ZAMA 185. bleugeudi, teufal, strevia, sifernia. ●(1927) GERI.Ern 69. breugeudi, breugeuzi, breugeuzat, V[annetais] bregasein, bregesat, bergusal, T[régor] beugisal, tr. «roter.»
(2) Vomir.
●(1866) FHB 90/297a. kementse a ra donjer dezho hag ho laca da vreugueudi.
(3) Breugeudiñ louet : avoir des renvois acides.
●(1924) NFLO. aigreurs [d'estomac], tr. «breugeuti louet.» ●renvois [acides], tr. «breugeudi loued.»
- breugeusbreugeus
m. Rot.
●(1876) TDE.BF 75b. Breugeud, breugeuz, s. m., tr. «Rot, flatuosité de l'estomac ; pl. ou.»
●(1905) BOBL 25 mars 27/1b. goude eur breugeus. ●(1914) DFBP 126a. eructation, tr. «Breugeus.» ●293a. rot, tr. «Breugeus.» ●(1927) GERI.Ern 69. breugeud, breugeuz, V[annetais] bregas, bergus, tr. «Rot, éructation.» ●(1934) MAAZ 53. bregeseu donjér. ●(1982) PBLS 159. (Langoned) bleugas, tr. «rots.»
- breugeusatbreugeusat
voir breugeusiñ
- breugeusiñ / breugeusat / bleugeusalbreugeusiñ / breugeusat / bleugeusal
v. intr. Roter.
●(1876) TDE.BF 75b. Breugeuzi, v. n., tr. «Roter.»
●(1906) BOBL 10 février 73/2c. en eur vreugeussat. ●(1914) DFBP 126a. eructer, tr. «Breugeusat.» ●293a. roter, tr. «Breugeusi.» ●(1924) BUBR 48/1140. Leun hon c'hof ni a vleugeusfe. ●(1934) MAAZ 52. disternet a her a di Jannig é vregesal. ●(1982) PBLS 159. (Langoned) bleugasal, tr. «roter.» ●(1983) PABE 33. (Berrien) breugeusa, tr. «rôter.»
- breugeusus
- breugiñbreugiñ
v. intr. Braire.
●(1732) GReg 114a. Braire, pour exprimer le cri des ânes, tr. «Breugui. pr. breuget.»
●(1876) TDE.BF 75b. Breugi, v. n., tr. «Braire comme les ânes.» ●(1893) IAI 255. n'ouzont nemet breugi evel azenned.
●(1927) GERI.Ern 69. breugi v. n., tr. «Braire.» ●(1931) VALL 79b. Braire, tr. «breugi.» ●(1934) FHAB Genver 28. breugi a ranki, pa ne fell ket d'it kana.
- breuioubreuiou
plur. (droit) = (?) breudoù (?).
●(1824) BAM 307. er breuiou bras pa renquer touet ez eus gret certen espledou.
- breuj-breuj-
voir breud
- breunenn
- breunial
- breurbreur
m. breudeur
I.
A. (famille)
(1) Frère.
●(1499) Ca 27a. Breuzr. g. frere. ●(1530) Pm 62. Dihunaf queffret he bredeur, tr. «Elle réveilla ensemble ses frères.» ●(1575) M 1680-1681. A daou breuzr so bezet, oar an bet competant : / Vnan sot pep ode, aye heruez é hoant, tr. «De deux frères qui ont été sur terre, certes, / L'un sot, par toute brèche allait à sa fantaisie.» ●(1612) Cnf 5b. Allas ma breuzdeur quær.
●(c.1680) NG 769. men breder. ●(1710) IN I 198. pa gassas e vreudeur var o c'his. ●hor breudeur ha c'hoareset. ●(1790) MG 88. hun tad, hur mam, hur berdér, hur hærènt, hun amièt ? ●(1792) CAg 119. Hou perdér omb, hou c'hoérezet. ●(1792) BD 597. ma breudeur abep stad, tr. «mes frères de toute condition.» ●3087. ma breuder, tr. «mes frères.» ●(17--) TE 9. é vrær Caïn.
●(1829) CNG 68. Mem broer, mar caret hum boéniein. ●(1849) LLB 598. er brer énéb d'er brer. ●(1856) VNA 59. Notre frère est-il levé ? tr. «Hà sàuet-é hur brér ?» ●(1866) FHB 54/12b. Breudeur ha c'hoarezed. ●(1878) EKG II 172. Me gred, va breur Per, emez-hi, eo achu hon dizeür. ●(1897) EST 57. ha jaméz ne vezé / Guélet bredér é kâz en eil doh é guilé, tr. «et jamais on ne les voyait fâchés les uns contre les autres.»
●(1903) MBJJ 298. O hano a ro da c'hout ec'h int breuder. ●(1904) DBFV 32a. brér, breur, m. pl. bredér, berdér, tr. «frère, confrère.» ●(1913) HIVR 59. chetu ind doh hum vréhatat èl bredér.
(2) Breur-gast : frère naturel.
●(c.1718) CHal.ms ii. frere naturel, tr. «brer gast, brer bastard.»
(3) Breur-bastard : frère naturel.
●(c.1718) CHal.ms ii. frere naturel, tr. «brer gast, brer bastard.»
B. local. Ami.
●(1952) LLMM 34/45. (Douarnenez) Mignon, a vez lavaret d'ar beizanted hepken. Pegement al lur karotez ganeoc'h, mignon ? D'ar vartoloded e vez lavaret breur.
C. (religion)
(1) Frère, moine.
●(14--) Steph f° 16 v°. Benoez doe apedaff : oar eneff brezre stephan, tr. « La bénédiction de Dieu j’implore sur l’âme du frère Stephan »
●(1633) Nom 198b. Pulpitum, suggestum : chaire de prescheur : cador an breuzr. ●200b. Suggestus, suggestum : pulpitre : vn teatr, vn læch sauet vhel euit ober harangou, cador an breuzr. ●282b. Concionator, Ecclesiastes : Prescheur : Prezegour, Breuzr, Predicator.
●(1688) DOctrinal [pajenn ditl]. Composet, gant Breuzr Bernard ar speret santel, Religius Carmes, Guinidic à Lesnevenn, ha diviset e peder quefren é furm à dialog, entré ar Mestr, hac an Disquibl.
●(1710) IN I 124. d’ar Vreudeur ha C’hoareset eus ar Breurieziou-se. ●(1928) BFSA 84. Kenteliet gant e Dad sant Fransez, ar Breur dientent-se a voe gant an amzer eur manac’h eus ar re santela.
(2) Breudeur vihan, vunut : religieux franciscains.
●(1889) SFA 40. hounnez eo an iliz a gar ar muia Urz ar Breudeur-bian.
●(1926) FHAB Kerzu 449. Breudeur munut, tr. «les frères mineurs.» ●(1928) BFSA 271. Lizer ar Breur Eli d'ar Vreudeur-vihan. ●274. iliz nevez ar Vreudeur-vihan, en Asiz.
(3) Breur prezeger : dominicain.
●(1889) SFA 140-141. Urz ar Breudeur-prezegerrien, pe Urz an Dominikaned.
(4) Salutation.
●(1840) EBB 13. trughairicàd mèm brére ine doué, tr. « merci, mon frère en Dieu ».
II. fam. Hanter breur : surnom du porc.
●(1973) LBFR 88. hanter breur. Appelation souvent donnée au cochon en Cornouaille, montrant ainsi son importance dans les foyers.
- breur-iou
- breur-kaerbreur-kaer
m. breudeur-gaer Beau-frère par mariage.
●(1732) GReg 87a. Beau-frere, qui a épousé nôtre sœur, tr. «Breuzr-caër. p. breuzdeur-caër. Van[netois] Brérec. breurec.»
●(1877) BSA 208. Unan euz he breudeur caer. ●281. he vreur-caer Ian ar Roux. ●an daou vreur-caer.
●(1921) PGAZ 25. d'he c'hoar ha d'he breur kaer.
- breur-kompezbreur-kompez
m. breudeur-gompez Frère germain.
●(1633) Nom 332a. Frater germanus : frere germain : breuzr coumpes.
●(1732) GReg 153b. propres freres charnels, tr. «Breudeuzr compès.» ●(17--) ST 78. Pa'z eo ho preur-gompez, tr. «car c'est votre propre frère.»
●(1866) FHB 70/148a. Joseph, o veza sellet neuze ouz Benjamin he vreur-gompez.