Recherche 'g...' : 4478 mots trouvés
Page 79 : de gweskennan-gwestennan (3901) à gwez-aval-kougn (3950) :- gweskennañ / gwestennañgweskennañ / gwestennañ
v. tr. d. Mettre le mors à, emboucher (un cheval).
●(1732) GReg 573b. Passer le licou dans la bouche du cheval pour le mener plus sûrement, tr. «Besqenna ur marc'h.»
●(1982) MABL I 133. (Lesneven) gellet gwestiniañ 'ne'i [ar gazeg].
►sens fig.
●(1911) BUAZperrot 752. Ma fell d'eoc'h plijout da Zoue ha plijout d'ar zent, gwestegnit ho korf.
- gweskennet / gwestennetgweskennet / gwestennet
adj. sens fig. =
●(1911) BUAZperrot 338. Bro-C'hall a ioa hualet ha gwestegnet.
- gwesklevgwesklev
voir glesker
- gwespedgwesped
coll. (entomologie)
(1) Guêpes.
●(1464) Cms (d’après GMB 303). Guespet, guêpes.
●(1659) SCger 64b. guespes, tr. «guezpeden p. guezpet.» ●153a. guezpeden plur. guezpet ou guezpel, tr. «guespe.» ●(1710) IN I 253. ar guenan hac ar guesped. ●(1732) GReg 476b. Guepe, grosse mouche enneùie des abeilles, tr. «Guespeden. p. guësped. van[netois] guïspeden. p. ed.» ●(1744) L'Arm 179b. Guêpe, tr. «Gùisspédeenn.. pétt. f.» ●(17--) TE 71. gùispèt.
●(1870) FHB 294/262a. pere a zistruj al laou-dar hag ar gwesped... ●(1897) EST 82. guisped malisus.
(2) Toull-gwesped : nid de guêpes.
●(1931) VALL 347b. Guêpier, nid de guêpes, tr. «toull-gwesped m. pl. toullou-gwesped.»
- gwespedeg
- gwespedenngwespedenn
f. gwesped (entomologie) Guêpe.
●(1499) Ca 104b. Guespedenn. g. guespe. l. hic scabro / onis. ●g. nit dicelle mouche b. nez an guespedenn.
●(1659) SCger 64b. guespes, tr. «guezpeden p. guezpet.» ●153a. guezpeden plur. guezpet ou guezpel, tr. «guespe.» ●(1732) GReg 476b. Guepe, grosse mouche enneùie des abeilles, tr. «Guespeden. p. guësped. van[netois] guïspeden. p. ed.»
- gwespediñgwespediñ
v. tr. d. Cuire de trop. cf. gwispid
●(1931) VALL 175a. trop cuire, tr. «gwespediñ T[régor].»
- gwespergwesper
coll. (botanique) Nèfles. cf. mesper
●(1732) GReg 654a. Neffle, fruit du nefflier, tr. «Van[netois] guïsperen. p. guisper.»
●(1907) VBFV.fb 67b. nèfle, tr. «guispéren, f. (pl. guispér).» ●(1934) BRUS 261. Une nèfle, tr. «ur uisperen, pl. guisper.» ●(1969) LIMO 01 février. En dé-sé, éh oem éh atahinein er guispér.
- gwesperenn .1
- gwesperenn .2gwesperenn .2
f. –où, gwesper (botanique) Nèfle.
●(1732) GReg 654a. Neffle, fruit du nefflier, tr. «Van[netois] guïsperen. p. guisper.» ●(1744) L'Arm 251b. Neffle, tr. «Güiss-pirenn.»
●(1907) VBFV.fb 67b. nèfle, tr. «guispéren, f. (pl. guispér).» ●(1934) BRUS 261. Une nèfle, tr. «ur uisperen, pl. guisper.»
- gwespetaergwespetaer
m. –ed (ornithologie) Guêpier.
●(1633) Nom 40a. Merops, apiaster : guespier : vr guespetaër.
●(1732) GReg 476b-477a. Guepier, oiseau qui mange les abeilles, tr. «Guëspetaër. p. guëspetaëred. Van[netois] guïspetér. p. guïspetéryon. ur huïspetér.»
●(1849) LLB 1645. Doh pigos er pen gleu, doh beg er guespeder.
●(1931) VALL 347b. guêpier, tr. «gwespetaer pl. ed.»
- gwest .1
- gwest .2gwest .2
adj. Ouest. Cf. surwest.
●(1580) G 147-148. Ha deomp lem en mor quosquor oar an mor goest / Ha quadran a rento, ha deomp. Pep bro so test, tr. « Et allons vite en mer, mes gens, sur la mer occidentale ; / Et la boussole rendra (service ?) ; et allons. Tout le pays est témoin »
- gwestenn .1gwestenn .1
f. –où (Vêtement) Veste.
●(1869) FHB 231/171b. ar baotredigou, kroaz mission Sant-Martin oc'h korn ho westennou.
- gwestenn .2gwestenn .2
voir gweskenn
- gwestennañgwestennañ
voir gweskennañ
- gwestennetgwestennet
voir gweskennet
- gwestlgwestl
voir bestl
- gweturgwetur
f. –ioù
(1) Voiture.
●(c.1500) Cb (d’après GMB 737). voetur voiture.
●(1659) SCger 126a. voiture, tr. «vitur.» ●(1732) GReg 968a. Voiture, tr. «Vytur. p. vyturyou.»
●(1872) ROU 25. gveturiou a velen eno, tr. «j'y voyais des voitures.» ●(1896) GMB 737. pet[it] tréc[orois] goetur f.
●(1907) PERS 201. he vreur Jerom a deuaz gant eur voetur da gerc'het anezhan. ●294. ar goeturiou braz. ●(1935) VOTE 17. gwetur ebet d'ezan.
(2) Paotr-gwetur = (?) cocher (?).
●(1955) STBJ 49. eur pôtr-gwetur diouiziek war ar galleg.
- gwetur-dre-dudgwetur-dre-dud
f. =
●(1935) LZBl Gwengolo/Here 156. e kavis eno eur wetur dre dud d'am c'has d'an ospital.
- gwetur-vobilgwetur-vobil
f. Automobile.
●(1909) BOBL 21 août 243/2b-c. Dont a rent gant an hent-houarn, gant gweturiou-mobil…
- gweturaj
- gweturajer
- gweturajiñgweturajiñ
v. tr. d. Voiturer.
●(1732) GReg 968a. Voiturer, par terre ou par eau, tr. «vyturaichi. pr. vyturaichet.»
- gweturañgweturañ
v. tr. d. Voiturer.
●(1732) GReg 968a. Voiturer, par terre ou par eau, tr. «Vytura. pr. vyturet.»
- gweturergweturer
voir gweturier
- gweturiad
- gweturier / gweturer
- gweurgweur
adj. Brillant.
●(1912) FHAB Meurzh 72. Greg a ev gwin, / Merc'h a gomz latin, / Bugel savet re vign, / Heol gweur deuz ar mintin, / Sur d'ober gwall fin.
- gweüs
- gweuzgweuz
f. –ioù, –où, d. diweuz, divweuz
I.
(1) (anatomie) Lèvre.
●(14--) Jer.ms 145. Hep clou dir en tyryen ez grear Marheyen preux, / Ha bout trech an mechy hep sy oar ho dyu geux, tr. «Sans arme d’acier dans le pays on fait de preux chevaliers, quoique la morve soit victorieuse sans doute sur leurs lèvres.» ●(1499) Ca 104b. Gueus. g. leure. l. hoc labium / bii. ●(c. 1501) Lv 323/17. diugus gl. labrum. ●(1575) M 311. Da Teaut, ha da dyou gueux, tr. «Ta langue, et tes lèvres.» ●(1621) Mc 73. ma Doue liquit vn diffe’n voar ma guenou, hac vn certen dor voar ma dieu geux.●(1633) Nom 19a. Lacuna, philtrium : ce peu de vuide qui est à la leure superieure : an plaçcic goullo á so en gueus vhellaff. ●19b. Labrum, labium, labrum superius, labium inferius : leure : gueus, musell.
●(1659) SCger 73a. leuures, tr. «diveus.» ●144b. diueux, tr. «lévres.» ●153a. gueus, tr. «levre.» ●diueus, tr. «les levres.» ●(c.1718) CHal.ms i. Il se leche les babines, tr. «lippein ara e uec, é Ziués.» ●(1732) GReg 571a. Levre, tr. «guëus. p. diveus. van[netois] guës. dives.» ●(1744) L'Arm 181b. Hales des lèvres, tr. «Scaradur enn ivèss.» ●(1790) MG 248. ind e voulge ou divèz. ●(17--) TE 125. eit dispealhein ou divès.
●(1852) MML 128. voar ma geuzo. ●(1878) SVE 46 §281. Ann hini hen euz a lip he c'heuz.
●(1903) BTAH 109. ma ieuzou dislivet, tr. «mes lèvres décolorées.» ●249. pa lipaz ar flammou e zivieuz hag e vek. ●(1904) BOBL 24 septembre 1/3a. E ieuz da traon zo tenvoc'h evid e ieuz da krec'h. ●(1912) MMKE 115. Pa laro kenavo he yeuzou morlivet. ●(1913) FHAB Here golo 3. war an diou-yeuz.
(2) par ext. Menton.
●(1910) FHAB Gwengolo 270. astenn o geuch dreist ar gaeel. ●(1959) BRUD 7/17. Daonched, a lavaras va zad, druz dija e henou beteg e heuz, Seha gaez, n’ho-peus ket greet hanter adarre ! ●28. e zigaretenn dishreet war e heuz. ●31. E heuz. – E elgez, e chig.
(3) par anal. Bec verseur.
●(1931) VALL 339b. Goulot d'une cruche, tr. «gweuz C[ornouaille] f.» ●(1982) MABL I 39. (Lesneven) heuz ar c'hregenn. ●(1982) MABL II 75. (Lesneven) gweuz : ar beg evit skuilhañ ar c'hafe : gweuz ar c'hregenn melen, distaget [gø :z], ur weuz distaget ['hø :z].
II. Bezañ trec'h ar mic'hi war e ziweuz : voir mic'hi.
- gweuzeg
- gweuzegez
- gweuzek / gweuziek
- gweuzkenngweuzkenn
f.
(1) (anatomie) Lippe.
●(1955) STBJ 118. ne laoskas da goueza nemet eur ger pe zaou diwar veg e weuzkenn. ●223. Gweuzkenn : muzell hir. ●(1965) LLMM 109/87. tres ur gammenn war he gweuzkenn.
(2) Ober ur weuzkenn : faire la grimace.
●(1959) BAHE 18/8. Ur yeuskenn a reas Kembreiz ouzh hen gwelout.
- gwevngwevn
adj.
I. Attr./Épith.
(1) Souple, flexible, pliant.
●(1732) GReg 633b. Mol, ou mou, qui manque de fermeté, tr. «Guëzn.» ●881b. Souple, pliant, docile, adroit, tr. «guëzn.» ●Osier souple, tr. «ausilh guëzn.»
●(1872) ROU 95b. Pliant, tr. «Goen.»
(2) Fort, capable, résistant.
●(1464) Cms (d’après GMB 304). Gueznn, fort à rompre. ●(1499) Ca 105a. Guezn. g. fort a rompre. vide in creff cest tout vng.
●(1872) ROU 95b. Goen, qui veut dire, dans certaines phrases, fort, capable, qui tient bon.» ●Ur paotr goen a zo eno, tr. «c'est un individu capable, fort.» ●(1874) FHB 508/301b. Goenv eo c'hoaz e guirionez.
●(1909) FHAB C'hwevrer 48. langaj ker pinvidik ha ker goenv ha n'eus forz peseurt langaj all. ●(1982) PBLS 118. (Langoned) gwevn, tr. «(personne) solide, résistante.»
(3) Adroit, rusé.
●(1732) GReg 14a. Adroit, politique, pliant, tr. «Guëzn.»
(4) Houarn gwevn : fer doux.
●(1931) VALL 299b. Fer doux, tr. «houarn gwevn.»
II. Adv.
(1) Fortement, avec force.
●(1911) BUAZperrot 556. Jermen a enebas goenv outo. ●(1926) FHAB Here 373. Stourmomp gwenv evit savetei var eun dro hor brud-vad, hon enor. ●(1929) FHAB Mezheven 208. evit dont a benn eus e daol e rankas stourm goenv ouz ar Zaozon.
(2) Derc'hel gwevn : tenir bon.
●(1911) BUAZperrot 260. ar merzer a zalc'he gouenv. ●(1928) FHAB Mezheven 220. hag e klaskas a daoliou dourn hag a daoliou troad divarc'ha an nor ; mes houman a zalc'has goenv. ●(1929) FHAB C'hwevrer 68. Bilz n'edo ket brao en e geo hag e evelato e talc'has goenv. ●(1932) FHAB Kerzu 487. Ma karfe ar Vretoned derc'hel goenv ha komz o brezoneg...
(3) C'hoari gwevn gant : avoir forte affaire avec.
●(1981) ANTR 75. Boazed eo bed, ez-vihan, da c'hoari gweñv gand ar vuhez.
III.
(1) Gwevn evel ur silienn : voir silienn.
(2) Gwevn evel un naer : voir naer.
- gwevnaat
- gwevnded
- gwevndergwevnder
m. Souplesse.
●(1732) GReg 882a. Souplesse, tr. «guëznder.» ●La souplesse, l'agilité, le maniment du corps, tr. «ar guëznder eus ar c'horf.»
●(1927) GERI.Ern 206. gwévnder m., tr. «souplesse.» ●(1942) FHAB Gwengolo/Here 197a. en em fougeal eus nerz ha gwevnder o c'horf, eus o ijin, eus o ampartiz.
- gwez .1gwez .1
[vbr guid & gued- (en composition initiale), mbr guez, vcorn guiden gl. « arbor » (Campanile 56), corn gwydh, vgall guid, mgall guit puis gwyd, virl fid, gaul uidu- « arbre, bois » (Delamarre 319) < IE *u̯idhu- (Falileyev 59), *widu- (EDPC 420) ; cf. vhall vitu « bois », ang wood (Delamarre 319) ; cf. racine du lituanien vidùs « intérieur, milieu » et du latin dīuidō « séparer, diviser, répartir, etc » (Ernout-Meillet 177b), « la forêt constituant un hinterland, une région intermédiaire à deux territoires habités » (Vendryes étym 1914 85, Delamarre 319) ; voir aussi gouez .1 (& gouez .2) qui relève de la même étymologie (LEBM 153, Vendryes étym 1914 85) ; cf. gouzifiad]
(1) Arbre.
●(c.800) MSvbr I Manuscrit latin 10290 f°24a (DGVB 246a). loitguid gl. « populnus i. populus », tr. « peuplier ». ●f°24a (DGVB 114a). collguid gl. « colurnus », tr. « arbre coudrier ». ●f°24a (DGVB 277b). orin guid gl. « prunus », tr. « arbre à prunes, prunier ». ● f° 25b (DGVB 51a). acernus.i.postis uel stipis.uel aballguid, tr. « arbre à pommes » ●(c.850) MSvbr X Orléans 221 (DGVB 185b-186a). guedom gl. « bidubio » dans « si quis… cum bidubio… interfectus fuerit. »
(2) Coll. (botanique) Arbres.
●(1499) Ca 92b. cest g. mousse. b. qeffny an guez. ●168a. Queffni an guez. g. mousse. ●(1633) Nom 73b. Moschus, muscus, musc, mousse des arbres : quifny an guez. ●96b-97a. Semina, plantæ : plantes in vineis, sauuageaux in arbustis nominantur : auoultrennou guez. ●98a. Quisquiliæ : petites buchettes qui cheent des arbres : an pezyouigou coet á couez an guez. ●101b-102a. Palmes pampinarius, pampinarium, colis : sarment qui porte fueilles seulement sans fruict : an brancouigou munut fall á vez ouz an guez. ●236a. Arbustum, arbustinus locus, arboretum : vergier, parc d'arbres, lieu planté d'arbres : bergez, vn læch leun á guez.
●(1659) SCger 8b. arbre, tr. «guezen, p. guès.» ●(1732) GReg 48a. Arbre, tr. «Güezenn. p. güez. Van[netois] güen. p. güe. ur üen. Treg[or] gouën. p. gouë.» ●(1744) L'Arm 15b. Arbre, tr. «Guénn… gué. f.» ●(1792) HS 27. El mann doai hunn Hrouéour laqueit ar enn douar plançonenneu ha güi à bep sorte.
●(1849) LLB 62. Amen é kresk er gué. ●817-819. Er gué zen (…) / e zalh doh en harnan. ●(1870) FHB 258/391a. Miz ebrel a zo tremenet o lakât ar gwez da c'hlaza. ●(1872) DJL 24. nijal da veg ar gue. ●(1878) EKG II 129. e bek ar guez.
►[avec marque du diminutif au pluriel] gwezigoù
●(1633) Nom 237a-b. Virgultum : petits arbrisseaux, ne produisants que verges & houssines : guezigou munut pe na produisont na rohont memet (lire : nemet) goualimier (lire : goualinner), ha guial.
- gwez .2gwez .2
[vbr gued, mbr goez, mgall /wet puis gwed « aspect, forme » < *widā d’une racine que l’on retrouve dans le latin uideō, le grec είδος (DGVB 185a, GPCY 1609b) ; pour le maintien da la finale en Trégor voir REC 7 (1886) 39] cf. arvez, arveziñ, diarvez, kouezañ
S.
(1) Forme, aspect.
●(vbr) DGVB 185a. gued, tr. « aspect, forme » dans guedel [voir Gwezel] et peut-être dans guaedgou.
●(1557) B I 388. Chetu eff hac eff he deffuet / Dre mechantis conuertisset / En ampreffanet heb quet sy / Maz int heffuel da goez quelyen / Pe en stat da quelyen raden, tr. «Lui et ses brebis ; les voilà donc changées, pour sa méchanceté, en insectes : elles sont semblables à des sauterelles, à des sauterelles sauvages.» ●432. Groaet à pep danuez en goez den, tr. «fabriqués de toutes matières, en forme humaine.»
(2) Suffixe : voir -vez
●(c.800) MSvbr I Manuscrit BNF latin 10290 (DGVB 306b-307a). solgued gl. substantiam, tr. « substance, essence » dans le contexte suivant : « si..dicam homo uel lapis, substantiam demonstraui, cuius significatio nec augeri potest nec minui. » ●(c.850) MSvbr VII Oxford Bibliothèque Bodléienne ms Auct. F. 4. 32 f°9a (DGVB 110a). clutgued g. strues, tr. « amas, construction » « monceau » [voir klud et dérivés].
- gwez- .3gwez- .3
[vbr gueid, mbr gouez-, virl fedan « porter, transporter », vgall guedu, mgall gweddu « se soumettre à, obéir » formé sur le nom du « joug », gall gwedd < *u̯edh- (GPCY 1609c) de *wedo- (EDPC 407) ; voir spécialement Gw. Le Duc ETCE 14 534-535]
V. Sert, est apte à, convient à.
●(c.900) MSvbrvcorn II f° 1 l. 16 (DGVB 191a, DVBR 465, ETCE 19 267). platan hoiarn lub gueid et ad quaemlibet doloraem sanat.
●(c.1501) Donoet 3-12-13 (ETCE 14 565). hac ung re an prepositionou s[o] / agouez dez[a]ff eueldicitur, tr. « Et il y a certaines de ces prépositions-là / qui le servent, comme on dit » ●24. …]se a gouez da accusatiff ?, tr. « …]là qui servent l’accusatif ? ●…]ere eu an Rese agouez da ablatiff ?, tr. « Quelles sont celles qui servent à l’ablatif ? » ●agouez dan eil ha deben, tr. « qui servent à l’un et à l’autre » ●ez gouezont da ablatiff, tr. « elles servent à l’ablatif ».
- gwez-abrikezgwez-abrikez
[gwez .1 + abrikez]
Coll. Abricotiers.
●(1857) CBF 82. ar gwez abrikez, tr. «les abricotiers.»
- gwez-abrikodgwez-abrikod
[brpm gué abricott < gwez .1 + abrikod]
Coll. Abricotiers.
●(1744) L'Arm 4a. Abricotier, tr. «Abricodenn.. pl, Gué Abricott. f.»
- gwez-abrikozgwez-abrikoz
[mbr guezen arbricos < gwez .1 + abrikoz]
Coll. Abricotiers.
►gwezenn-abrikoz f. Abricotier.
●(1633) Nom 105b. Malus Armeniaca : arbricotier : guezen arbricos.
- gwez-alamandezgwez-alamandez
[mbr guezen alamandes, brpm guezen alamandés, gué alamantéss < gwez .1 + alamandez]
Coll. Amandiers.
●(1744) L'Arm 11b. Amandier, tr. «Guenn Alamantéss.. gué alamantéss. f.»
●(1838) OVD 57. er gùé alamantés er ré huerhan.
►gwezenn-alamandez f. Amandier.
●(1633) Nom 104b. Amygdalus : amandiers : guezen alamandes.
●(1659) SCger 6a. amandier, tr. «guezen alamandés.» ●(c.1718) CHal.ms i. amandier, tr. «ur c'huen alamantés.» ●(1744) L'Arm 11b. Amandier, tr. «Guenn Alamantéss.. gué alamantéss. f.»
●(1838) OVD 157. ur huèn alamandès, péhani e vehé ag un espèce douce.
- gwez-amandezgwez-amandez
[brpm guez amandes < gwez .1 + amandez]
Coll. Amandiers.
●(1710) IN I 78. Cafet ez eus moyen da geinch ar guez amandes c'huero e guez amandes douç.
- gwez-aval / gwez-avaloùgwez-aval / gwez-avaloù
[mbr guezenn aual, brpm güez avalou < gwez .1 + aval]
Coll. Pommiers.
●(1732) GReg 738a. Pommier, arbre, tr. «guëzen avalou. p. guëz avalou.»
●(1897) EST 67. er gué aval é bleu.
●(1908) PIGO II 27. ar gwe avalo n'int ket anavabl. ●(1955) VBRU 126. Na pegen kaer e vez ar gwez avaloù en o bleuñv da goulz pardon sant Erwan em Bro-Dreger !
►gwezenn-aval f. Pommier.
●(c.1500) Cb 18a. g. pomier. b. guezenn aual. ●(1633) Nom 105b. Malus, pomus : pommier : guezen aual, aualen.
●(1659) SCger 94b. pommier, tr. «guezen aual.» ●(1732) GReg 738a. Pommier, arbre, tr. «guëzen avalou. p. guëz avalou.»
●(1868) KTB.ms 14 p 255. indan ar wezenn-aval.
►gwezenn-avaloù f. Pommier.
●(1871) FHB 310/386b. eur vezen avalou goloet a vleun.
- gwez-aval-greunadezgwez-aval-greunadez
[mbr guezen aual greunadès < gwez .1 + aval-greunadez]
Coll. Grenadiers.
►gwezenn-aval-greunadez f. Grenadier.
●(1633) Nom 105b. Malus punica, Granata : pommier de grenades, grenadier : guezen aual greunadès.
- gwez-aval-kougn