Recherche 'd...' : 9629 mots trouvés
Page 170 : de donemat (8451) à dorajer (8500) :- donematdonemat
m.
(1) Bienvenue.
●(1744) L'Arm 30a. Bienvenuë, premiere entrée, tr. «Donné-matt. m.»
●(1915) RNDL 121. Kañn doné-mat d'er blé neùé, tr. «Chant de bienvenue à l'an nouveau.» ●(1931) VALL 66b. Bienvenue, tr. «done(t)mat m.»
(2) Étrennes.
●(1744) L'Arm 145a. Etrênes, au premier jour de l'an, tr. «Donné-mad ag er blai néhué.» ●(1790) Ismar 260. Hennéh-è en donné-mad ag er blæ-nehué e oulèn Doué guenemb.
●(1907) VBFV.fb 39b. étrenne, tr. «doné-mat.»
- donemoneadonemonea
m. & adv.
I. M Va-et-vient.
●(1907) BOBL 04 mai 136/3c. Evit ezetaat an donemonea dindan ar c’hohi.
II. Adv.
(1) (en plt d’un couteau) Troc’hañ donemonea : couper en allant et en venant.
●(18--) SAQ ii 103. Ar gontel-gamm a drouc’h done-monea.
(2) Mont donemonea : en un aller-retour.
●(1909) FHAB C’hwevrer 62. me zo kontant da vont done-monea, araog kloc’h an digovi da eolia e gof da gillok tour Lambader.
- donemoneañ
- donemoned
- donetdonet
voir dont
- Donez
- donezondonezon
f. –où
(1) Don.
●(1499) Ca 69b. Donaison. g. don. ●(c.1500) Cb 70a. Donaeson. g. don. ●(1505) Vc 6. donaezon doé en neffou, tr. «Don de Dieu dans les cieux.» ●(1575) M 1192-1193. Ez rencquy pront contaff, outaff ne nachaff quet : / An holl donesonou, tr. «Tu devras promptement lui rendre compte, je ne le nie pas / De tous les dons.» ●1195-1196. Prestet endeues dit, da dellit meritou, / Salu vsaff dre ræson, daou sort dounæsonou, tr. «Il t'a prêté, pour gagner des mérites, / A condition d'en user raisonnablement, deux sortes de dons.» ●1195-1196. Prestet endeues dit, da dellit meritou, / Salu vsaff dre ræson, daou sort dounæsonou, tr. «Il t'a prêté, pour gagner des mérites, / A condition d'en user raisonnablement, deux sortes de dons.» ●(1580) G 462-463. Reyf dan Ylis dyson lyes donesonou / A ryf aes, tr. «Donner à l'Eglise, sans bruit, beaucoup de présents, / Je le ferai aisément.» ●1126. un doneson a ros dyf, tr. «il me fit un don.» ●(1650) Nlou 160. An Roue Baltasar, hep saffar tam, / A proffas spes dre doneson / Myr, tr. «Le roi Balthasar, sans le moindre éclat, / offrit brillamment en cadeau / de la myrrhe.»
●(1659) SCger 45a. don, tr. «doneson.» ●96b. present, tr. «doneson.» ●(1732) GReg 301a. Don, present, gratification, tr. «Dounéson. p. dounésonou. (Van[netois] donéson. p. ëu.» ●469b. Gratification, tr. «Donéson. p. donésonou.»
●(1861) BSJ 309. péré n'en dès chet hoah receuet en donæzon précius ag er fé.
●(1900) MSJO 113. donezon gaer ar feis. ●(1914) DFBP 159b. gratification, tr. «Donezon.»
(2) Don, talent.
●(1727) HB 621. trugarecat Doue evit an donesonou hon eus recevet digantâ. ●(1732) GReg 301a. Don, talent, privilège, avantage, tr. «Dounézon. p. dounésonou. dounéson a-berz an natur, a-berz Douë, &c.» ●(1744) L'Arm 21a. Avantage, tr. «Donæson. f.»
●(1879) GDI 2. un donæzon surnaturel. ●(1894) BUZmornik 243. Doue en devoa roet d'ezhan an donezoun a viraklou.
●(1933) MMPA 99. unan eus ar c'haeran donezonou hon eus bet digant Doue eo ar gomz.
(3) (droit) Donation.
●(1732) GReg 301a. Donation, ce qu'on donne à quelqu'un par contrat, ou par testament, tr. «Dounéson. p. ou.»
(4) (religion) Ar seizh donezon : les sept dons.
●(1505) Vc 9. huy sperett ar seiz donaezon, tr. «Vous, esprit des sept dons.»
- donezonañ / donezonat / donezoniñdonezonañ / donezonat / donezoniñ
v. tr. d.
(1) Faire donation de.
●(1499) Ca 69b. Donaesonaff. g. donner.
●(c.1718) CHal.ms i. a cheual donné on ne regarde pas les dents, tr. «pe zonezonner ur marh, ne seller quet e zent.» ●(1732) GReg 469b. Gratifier, tr. «Donésouni un dra da ur re.» ●(1790) MG 58. ahoël hui e hanàu er madeu e zonæzon deoh. ●263. Pe zonæzoneheoh teign un dra-benac.
●(1838) OVD 168. er madeu e elle en dud donæzonein en eile d'éguilé.
●(1914) DFBP 159b. gratifier, tr. «Donezoni.» ●(1932) BRTG 174. ne brenan ket mé me chistr d'en donézonat get ardeu paotred kér.
(2) Donezoniñ ub. : donner, offrir qqc. à qqn., doter.
●(1732) GReg 63a. Avantager, donner plus à l'un qu'à l'autre, tr. «Dounézoni an eil muguet egile.»
●(1869) FHB 225/123b. kalz bugaligou da zonezoni.
●(1937) TBBN 42. é tonézonnas er menati get larganté.
- donezonatdonezonat
voir donezonañ
- donezonerdonezoner
m. –ion Homme qui donne, qui offre, donateur.
●(1464) Cms (d’après GMB 191). donaesonner, donneur. ●(1499) Ca 69b. Donaesoner. g. donneur.
●(1732) GReg 301a. Donateur, qui fait une donnation, tr. «Dounésoner. p. dounésonéryen.»
●(1908) BOBL 24 octobre 200/3a. An Aotrou Maër, a drugareka anezan, hag an holl donezonerien.
- donezonerez
- donezoniñdonezoniñ
voir donezonañ
- doniñdoniñ
v.
(1) V. tr. d. Approfondir.
●(1732) GReg 46b. Approfondir, creuser plus avant, tr. «Van[netois] Déüneiñ. pr. déünet.» ●(1744) L'Arm 15a. Approfondir, tr. «Donnein.»
(2) V. pron. réfl. En em zoniñ : s'enfoncer.
●(c.1718) CHal.ms i. S'enfoncer, tr. «him lacat deun' abarh him an foncein, him blantein, him zeünein.» ●Ie m'enfonce, tr. «m'him zeünn.»
- donion / donion-wenndonion / donion-wenn
f. –ed (ichtyonymie) Pocheteau blanc Raja alba.
●(1977) PBDZ 267. (Douarnenez) n'eo ket koulz hag an donion, tr. «ce n'est pas aussi bon que le pocheteau.» ●630. donion, donioned, tr. «pocheteau.» ●(1979) VSDZ 95. (Douarnenez) An donion vez lavaret… an donion wenn… hag an dravant, eo piket. Ma 't eus c'hoant, an donion zo gwenn-kann hag an dravant zo du, tr. (p. 259) «On dit le ‘pocheteau', le pocheteau blanc et le pocheteau moucheté. Si tu veux, le pocheteau est tout blanc et le pocheteau moucheté est noir.» ●(1986) GEVU v 118. (Pouldahu) Pesked bras aze, gist donioned gwenn aze ha dravanted du, 'gaver ket mui, tr. «Mais de gros poissons comme les pocheteaux blancs ou les pocheteaux mouchetés ont disparu aussi.»
- donion-wenndonion-wenn
voir donion
- doñjerdoñjer
m. & interj. –ioù
I. M.
(1) Dégoût.
●(1659) SCger 38a. degouster, tr. «digacç donger.» ●112b. le cœur se souleue, tr. «donger endeus ar galon.» ●145b. donger, tr. «horreur.» ●(1732) GReg 65b. Aversion de quelques mets, tr. «Donger.» ●258a. Degoût provenant de la malpropreté des mets, ou d'une repletion de bile, tr. «Dongèr.» ●(1744) L'Arm 33a. Bondissement, soulevement de cœur, tr. «Dongér.. rieu. m.» ●96b. Degoût provenant de la malpropreté ou de la qualité des alimens, tr. «Dongérr.. rieu. m.» ●(1790) Ismar 375. un dongér ag er galon. ●(17--) TE 35. hemb dongér er bet. ●424. feahein hun dongérieu perderius.
(2) Kaout doñjer a, eus, ouzh : éprouver du dégoût pour.
●(1838) OVD 154. n'ou dès dongér na scrupul erbet a nehai. ●(1880) SAB 192. en d-euz eug, donjer, ouz ar re (…). ●(1894) BUZmornik 396. donjer en doa euz ar boued.
●(1911) BUAZperrot 635. n'he deveze donjer ouz netra.
(3) Kemer doñjer ouzh : prendre en dégoût.
●(1894) BUZmornik 687. ann impalaerez a lakeaz Borjia da gemeret donjer ouz ar bed. ●(18--) SAQ II 163. Heugi 'rea, donjer a gemere.
●(1928) TAPO 9. An Aotrou-man dizale a gemero donjet ouz pep tra.
●(1928) TAPO 9. An Aotrou-man dizale a gemero donjer ouz pep tra. ●(1978) BRUDn 19/19. Al laou zokén a gemer doñjer outañ !
(4) Ober doñjer da : dégoûter.
●(1911) BUAZperrot 126. An dud ourgouilhus a ra donjer da Zoue. ●388. dre eur gomz hudur e rear donjer d'ezan.
II. Loc. interj. Feiz d'an doñjer ! =
●(1976) HYZH 108/27. (Douarnenez) Ha fei d'an doujar !
- doñjeret
- doñjeriñ
- doñjerusdoñjerus
adj. Dégoûtant, répugnant.
●(1727) HB 103. ouz e Faç truezus / E taolent o c'hranch dongerus.
●(1856) VNA 144. Que trouvez-vous de répugnant, tr. «Petra e gavet-hui dongerus.» ●(1857) GUG 54. Ean hi sel guet hirris èl un dra dongerus. ●(1859) MMN 6. ar gouliou an donjerussa.
●(1905) IVLD 279. Hi, ken divalo, ken donjeruz da velet araog. ●(1906) KPSA 95. e gorf donjeruz. ●(1908) FHAB C'hwevrer 47. da veva e tiez donjerus ha disasun. ●(1921) BUFA 27. goulieu donjerus. ●(1928) TAPO 9. Ken doñjerus eo ar ger hag an dra. ●(1962) EGRH I 70. doñjerus a., tr. « dégoûtant (= heugus). »
- doñjon
- Donnant
- donoad / donoeddonoad / donoed
s. Livre du Donoet, grammaire.
●(1499) Ca 70a. Donoat. g. donnoet. vng libure. l. hic donatus / ti. Jnde hic hec donatista / te. qui lit celuy libure. b. donoad[e]r. ●(c.1500) Cb 70b. Donoet. g. donnoet vng libure. l. hic donatus / ti. Jnde hic hec donatista / te. g. qui lit celluy libure. b. donoeder.
- donoaderdonoader
m. Celui qui étudie le Donoet.
●(1499) Ca 70a. Donoat. g. donnoet. vng libure. l. hic donatus / ti. Jnde hic hec donatista / te. qui lit celuy libure. b. donoad[e]r. ●(c.1500) Cb 70b. Donoet. g. donnoet vng libure. l. hic donatus / ti. Jnde hic hec donatista / te. g. qui lit celluy libure. b. donoeder.
- donobiñdonobiñ
v. tr. d. Tromper, embobiner, manipuler.
●(1963) BAHE 37/5. o soñjal moarvat e teufent a-benn da zonobiñ an Emsav evit o brasañ mad dezho o-unan. ●(1965) BAHE 44/59. donobet ha laouret evel-se kement a c'helle fringal en Hanternoz Breizh. ●(1967) BAHE 51/6. aloubiñ kement strollad a zo, kement kevredad a zo, kement breuriezh a zo lik ha katolik, d'o laouriñ, d'o donobiñ. ●(1971) BAHE 68/24. Laouriñ : Gonit unan bennak, peurvuiañ ur ster-gwashaat : laouret eo bet ganto. Ar ger lovr, ne deo ken. Klevet e vez ivez donobet ha dolobet. ●(1997) HYZH 209/34. donobet (nebeut anavezet, Kawan, Ploubêr) = touellet ha gonezet gant unan bennak ; «dolobet» (Plougraz).
- donoeddonoed
voir donoad
- dont / donetdont / donet
v.
I. V. intr.
(1) Venir.
●(1396) Miscellanea ms latin n° 3184 f° 125v°. deut dangaer poaz eo anpanennov. ●(14--) N 323. Rac se duet scaff hep tardaff quet, tr. «Aussi venez vite, sans tarder.» ●686. Gret dezi a randon donet, tr. «Faites-la venir à l’instant.» ●(1499) Ca 70a. Donet. g. venir. ●(c. 1501) Donoet 14-4. da donet, tr. « à venir » ●(1530) Pm 56. Hac ez duiz aman hep dale tam, tr. «Et je vins ici sans point tarder.» ●150. A man a randon oz donet, tr. «Venant vite ici.» ●(1612) Cnf 46a. Nep à pren cals à eth, eguit ober donet guernez.
●(c.1680) NG 269. Nese e tes tri roué. ●(1783) BV 7/150-151. no deffo nemert chom er guer euit fette / ha donet mintin mat argoas ar beure.
●(1908) PIGO II 74. Ar gabalerien a ya hag a da, o charre ar re veo 'n ere o fri. ●(1927) GERI.Ern 97. deus, V[annetais] dés, tr. «viens !»
(2) Arriver.
●(1398) Gwenediz 187. fermet, fermet, fermet, donet a rant. tr. Herve Bihan « Fermez, fermez, fermez, ils arrivent (ils viennent) »
(3) Na vezañ da vont na da zont :
●(1936) LVPR 58. Mat, an hevelep tra, a zigouez evit an ti n'eus ket a garantez ennan. An dud a ve tenval o fenn : n'eus da vont na da zont er vugale.
(4) En venir à.
●(1911) BUAZperrot 572. Laoskit eur barrez ugent vloaz heb beleg : dont a vô great, hag e vezo adoret enni al loened.
(5) [nom verb.]
●(1909) KTLR 200. Hag eur zulvez da noz (...) dond eur frouden en he benn. ●(1940) DIHU 347/78. Met un noz benak donet er chouañned get kiri, ha kas geté stern ha lién.
(6) Dont eus : quitter l'état de.
●(1920) FHAB Genver 221. Dem-goude ma teuas euz a zoudard.
(7) (en plt plantes) Pousser.
●(1752) BS 783. louzouachou a deue anezo o-unan ebars en desert.
(8) Réussir.
●(1878) EKG II 103. Siouaz, ne ket deuet an taol da vad ganeomp. ●(1879) ERNsup 151. deued e gan-i, j'ai réussi, Trév[érec].
●(1936) TKAL I 43. «Ha dont a ra brao ganin, va niz ?»
(9) Dont a, eus ober udb. : venir de faire qqc.
●(1841) IDH 6. Sant Paul ha sant Barnabas, pe zant a hout quement-cé.
●(1929) MANO 52. Edo o tont eus koll he zad.
(10) Dont war vad : s'améliorer.
●(1924) BILZbubr 43-44/1020. Bilzig a oa eur pôtr dihun, hag a deuje buan war vad.
(11) Dont da vat : guérir.
●(1847) FVR 269. eo gwall glan ann Aotrou Lannier, hag en devezo poan vraz o tont da vad.
●(1912) DIHU 81/43. Stén, deit da vad a houdé guerso.
(12) Dont da vat : réussir.
●(1667) ARmorial 46. Du Chastel en Plourin Evesché de Leon B. erigé aux Estats Generaux du Duc Pierre l’an 1455. porte fascé d’Or & de gueulle de six pieces, & pour deuise Da vat è teuy, tu n’as qu’à venir.
●(1857) CBF 40. Pep tra a zeu gant-han da vad, tr. «Tout lui réussit.»
●(1954) VAZA 70. Hervez ma’z oan en gortoz, daou vloaz diouzhtu e teuas ganin da vat arnodennoù ar vachelouriezh.
(13) Dont en-unan : se repentir.
●(1911) BUAZperrot 821. Gouzout a rea ker brao an tu da lakât ar bec'herien da zont enno o unan.
►[à l'impérat.] Deuit ennoc'h hoc'h-unan ! : reprenez-vous !
●(1867) MGK 17. Deut enn-hoc'h hoc'h-unan !
(14) Dont kuit eus : s'échapper, s'évader de.
●(1902) PIGO I 5. heman 'zo zur deut kwit euz a Zinam.
(15) (en plt du temps) Passer.
●(1902) PIGO I 101. Koulskoude, an amzer a deue. ●(1908) PIGO II 40. Koulskoude, bep ma teue ar zun, e santen 'n em c'hreiz eun anken o kreski. ●(1928) KANNkerzevod 15/2. Eur blâ zo kalz, p'eman c'hoaz da zont. ●(1962) TDBP III 309. An amzer a dremen (ou : dond a ra an amzer) hag ar vuhez a ziverr, tr. «le temps passe et la vie se raccourcit, s'écoule).»
(16) Dont a-benn eus ub. : vaincre qqn.
●(1911) BUAZperrot 85. ne c'helle e neb doare dont a benn eus an eskob santel. ●199. Klask a eure dont abenn eus e vestr.
(17) Dont a-benn da : réussir à.
●(1921) PGAZ 77. Sant Fransez de Sales a lakeaz ugent vloaz evit dont a benn d'en em zispega diouz an têch fall a zouge anez'han d'ar goler.
(18) Dont da (+ v.) : se (+ v.).
●(1877) BSA 21. ar vouez a deuas da devel.
(19) Dont da benn : venir à bout.
●(1887) LZBg 45et blezad-3e lodenn 158. ne oé quet a du de zonnet de benn.
(20) Dont da vezañ : devenir.
●(1876) TDE.BF 166a. Doñt da veza, tr. «devenir.» ●Doñt da veza pinvidik, tr. «devenir riche.»
(21) Dont da : devenir.
●(1986) MLLH 296. Ha ne vagom nemed eur c’hoant : mond dirag ar zeizved tarz, an hini kaleta. Ne heller ket dond da waz mod all, tr. (version française p. 303) « Et nous n’avons qu’un désir : affronter la neuvième vague, la plus dure. On ne saurait devenir un homme à moins. »
►absolu. Devenir.
●(c.1500) Cb 73b. [duaff] ga. deuenir noir. b. donet du.
(22) Dont en-dro : revenir.
●(1876) TDE.BF 166a. Doñt enn dro, tr. «revenir au lieu d'où l'on était parti.»
(23) Dont + dont (auxiliaire).
●(14--) N 291. Donet a duy bras ha bihan, tr. « Ils viendront, grands et petits. »
(24) Dont + a (+ subs.) + da (+ verbe) : se mettre de… à…
●(1576) Cath p. 28 f° 11 v° 17-20. neuse maxentius euel vn dẽ collet gãtaff esquient a deuz a vn mouez terribl da crial en vn lauaret, tr. « Alors Maxence, comme un homme qui a perdu le sens, se mit d’une voix terrible à crier en disant ».
(25) Dont da heul ub. : suivre qqn.
●(1942) DRAN 143. hag e teuas ar re all d’e heul.
II. V. tr. d.
(1) Donner, rapporter, ramener.
●(1732) GReg 523a. Donnez-moi quelque chose selon mon inclination, tr. «Deuit un dra bennac din d'am c'hoandt.» ●(17--) EN 157. ded an tapis amañ. ●(17--) CT Acte II 410. det ti quenach deguer, tr. «ramenez-la à la maison.» ●(1738) GGreg 171. Donnez-moi du pain, tr. «deuïd diñ bara.»
●(1850) JAC 79. Deut amàn ho seir eta. ●(1857) HTB 10611. D'ez aman d'in d'arc'hant, ma fotr. ●(1870) MBR 142. Deut ama ho paz d'in.
●(1925) FHAB Mezheven 227. deus aman anezan d'in. ●(1927) GERI.Ern 97. Deus, deut (amañ) d'in, tr. «donne, donnez-moi.» ●(1977) BAHE 95/25b. Deut amañ ho paotrig din.
(2) Dont termen da ub. : faire crédit à qqn.
●(1732) GReg 232b. Faites-moi credit, je vous en prie, tr. «deuït dign termenn, me oz supli.»
III. [empl. comme subst.] Retour, venue.
●(1450) Dag 36. quent e donet, « avant qu’il ne vienne » ●165. quent evit ho donet, tr. « avant leur venue » ●226. Rac ne gouuizie quet ho donet, tr. « Car il ignorait leur venue » ●(1530) Pm 36a (Tremenuan). Tridez certen quent e donet / An termen ayoa ordrenet, tr. « Trois jours certainement avant la venue / Du terme qui était marqué » ●203 (Pemzec Leuenez). Quent donet an dro da coffes, tr. Herve Bihan « Avant la venue du moment de nous confesser » ●(1530) J 1367. Eguyt ma donet en bet man, tr. Herve Bihan « Pour ma venue en ce monde » ●(1575) M 3014. Pan voe è donet en bet man, tr. Herve Bihan « Quand arriva sa venue en ce monde »
●(c.1718) CHal.ms iii. on paye a un Courrier les frais de son retour, aussi bien que de son aller, tr. «païein arer d'ur c'hourrier querclous é ounet el é zonnet.»
IV. Dont e gwenn : voir gwenn.
- dontetdontet
adj. Serein. cf. fr. dompté
●(1728) Resurrection 1543. Ma callon so dontet de voellet eur veag.
- doñvdoñv
adj.
I.
(1) (en plt d'un animal) Domestique.
●(1895) GMB 299. tréc[orois] dañ, apprivoisé.
●(1912) BUAZpermoal 831. loened danv.
(2) (en plt de végétation) =
●(1925) FHAB Genver 38. Eur vro c'houez, lann donv ha kerreg enni.
II. sens fig.
(1) Doux.
●(1530) Pm 83. Eual oen doff oz prenaff tut, tr. «Comme un doux agneau, rachetant les hommes.»
(2) Soumis.
●(14--) N 772. Dre pyromancy me gray doff, tr. «Par pyromancie je les rendrai soumis.»
III. Doñv evel an oan : voir oan.
- doñvaatdoñvaat
v. tr. d.
I. (en plt d'animaux)
(1) Apprivoiser.
●(1659) SCger 8a. apriuoiser, tr. «dônvaat.» ●97b. priuer, appriuoiser, tr. «dounaat.» ●(1732) GReg 46a. Apprivoiser, adoucir le naturel sauvage, tr. «doñvaat. pr. doñvéet. douñhaat. pr. douñhéet. Van[netois] Doñnat.» ●S'apprivoiser, se rendre plus familier, tr. «douñhaat. pr. douñhéet.» ●300b. Dompter, apprivoiser, tr. «doñvât. pr. doñveët.» ●(1744) L'Arm 15a. Apprivoiser, tr. «Donna.» ●(1767) ISpour 117. doussat ha donnat el lonnet bretal.
●(1856) VNA 25. Apprivoiser, tr. «Donnad.» ●(1867) FHB 113/70a. penaos donaat eul loen gouez. ●(1879) GDI 99. aveit dônnat el lonnèd gouhie.
(2) Rendre docile.
●(1955) STBJ 83. gouiziek da zoñvaat al lôned direiz. ●85. Ma ouie doñvaat ar c'hezek direiz.
II. (en plt de qqn)
(1) Civiliser (les sauvages).
●(1896) LZBt Mae 17. da sklerijenni, da zousaat, ha zonvaat tud ar broiou-ze.
(2) Mâter, rendre obéissant.
●(1889) ISV 50. hogen poan e devoue e klask donaat ar scodaill-ze.
●(1924) BILZbubr 40/896-897. Holl bugale ar bourk an nevoa gallet donvaat, Bilzig biskoaz.
(3) Adoucir, apprivoiser, calmer.
●(1924) BILZbubr 42/978. An itron yaouank, an êlig Doue, he deus doneet anean, pleget eun tammig e imor.
III. sens fig. Apprivoiser (ses sens).
●(1911) BUAZperrot 102. evit doñvât e skianchou. ●276. donvât holl c'hoantegeziou direiz ar c'hig.
- doñvadur
- doñvaer
- doñvaet
- doñvañ / doñviñdoñvañ / doñviñ
v. tr. d. Dompter.
●(1499) Ca 69b. Douaff. g. donter. ●(1612) Cnf.epist 22. da faezaff, da doeuaff, an passionou.
●(1659) SCger 8a. apriuoiser, tr. «dônvi.» ●45a. donter, tr. «dônva.» ●(1732) GReg 46a. Apprivoiser, adoucir le naturel sauvage, tr. «Doëva. pr. doëvet. doñvi. pr. doñvet.» ●300b. Dompter, apprivoiser, tr. «Doëva. pr. doëvet. doñvi. pr. doñvet.»
- doñvetaat
- donvordonvor
m. (domaine maritime)
(1) Haute mer.
●(1732) GReg 488b. La haute mer, tr. «An doun-vor.» ●Ils sont allez en haute mer, tr. «Eat int èn doun-vor, da besqeta &c.» ●616a. Pleine mer, ou haute mer, loin des rivages, tr. «Dounvor. an doun-vor.» ●966b. Voguer en plein mer, tr. «Merdei èñ doun-vor.»
●(1847) FVR ix. bagou pesketaerien int (…) pere a denn d'ann doun vor. ●(1866) SEV 120. goude beza pelleat eur pennad enn doun-vor e welaz eur vandenn listri euz a Valt. ●(1872) ROU 72a. Abimé dans la mer, tr. «Coezed en doun-vor.»
●(1912) MMPM 61. A veac'h oa en em gavet ar vag en doun-vor. ●(1927) GERI.Ern 117. dounvor m., tr. «la pleine mer.» ●(1931) VALL 461b. haute mer, le large, tr. «dounnvor m.» ●(1939) MGGD 73. etrezek an dounvor.
(2) En donvor da : au large de.
●(1935) SARO 9. o pesketa moru en dounvor da aochou Breiz.
- dopdop
adj. Faible.
●(1929) BREI 13 janvier 2a. o c'houlenn digant ar vamm penôz e oa ar bed gant he zammik merc'h o tiziritan gant al langiz – Amgav eo, emei, dop, gwer, gonoz.
- dopennaddopennad
m. –où Chute lourde.
●(1919) BUBR 5/123. ec'h an a-benn-bouzell da goueza a-blad ma c'horf war ar douar glep. Heman, avat, a zo bet eun dopennad.
- dopesdopes
adj.
I. (en plt de qqn, d'un animal)
(1) Trapu, râblé.
●(1964) LLMM 107/431. en-dro d'e gorf topez. ●(1983) PABE 25. (Berrien) dopos, tr. «individu petit, gros et râblé. cf. topez lourdaud.»
(2) Qui a la démarche lourde, pesante.
●(1924) NFLO. lourdaud dans démarche, tr. «topez.» ●(1955) STBJ 207. Laosket e voe ganto [ar gwayed] an dilhad-se ken a zeuas plu dezo en-dro ha farsus-tre e voent da welout e-giz-se, landramus ha dopes, o teuzi ar vourc'h e prosesion.
II. (en plt de qqc.) D'allure grossière, massive.
●(1941) SAV 19/39. traou dopes ha linennet gros. ●(1941) SAV 22/27. (Pleiben...) Dopes, ano gwan. Neuziet gros ha pounner. Sk : Dilhad dopes a oa gantañ war e gein. Gwall-zopes e kavan ar skudell-mañ. ●(1943) SAV 27/82. E skoaz ar santezig koant-se, nevez lakaet en iliz, e oa ar paour kaez sent-all dopes ha gros, pounner ha diseven. ●(1957) BRUD 2/35. an iliz dopez. ●(1955) STBJ 10. bourc'h Komanna gant he zour bras, rust ha dopes he neuz. ●(1962) GERV 14. diou skabell dopes. ●56. un daolig dopes.
- dordor
[mbr dor, mco dor, vgall dor, mgall dor, virl dorus < celt *durā < IE *dhu̯r- «porte»]
F. –ioù, –où, dorojoù, dorejoù, doredoù, dorejer, dorejed
I.
(1) Porte.
●(1499) Ca 70a. Dor. g. huys. ●g. de huys en huys. b. azor en dor. ●(1612) Cnf 18a. an doryou digor, pé an penestrou. ●(1633) Nom 145a. Antæ, ostiorum latera : les iambes, ou iambages d'vn huis ou porte : orlechyou vn or, an meïn á so pep tu dan or. ●146a. Ianua, ostium, fores : l'huys : an nor. ●242a. Porta : porte : portz, dorr.
●(c.1718) CHal.ms i. une porte a claire uoye, tr. «un or ar huerhed.» ●(1790) MG 390. doreu er prison. ●(17--) TE 73. bout sourcius de verchein bouguên ou doreu guet goaid en Oén. ●232. charrein en oreu. ●401. Donnèt e rai de doul é zor ur peur affligét.
●(1821) SST 36. hemp digor en doreu. ●(1838) CGK 28. Penaos lyès e c'hancoënn / Prenna dorojou an antre. ●(1849) LLB 1682. un orig dister. ●(1856) VNA 94. pleurer à la porte, tr. «é ouilein é toul en or.» ●179. à la porte de l'auberge, tr. «é toull dor en davarn.» ●(1857) CBF 51. Alc'houezit ann or, tr. «Fermez la porte à clef.» ●(1877) BSA 215. e toul hon dor. ●(1878) EKG II 75. digoret gand laouenedigez dor he varadoz.
●(1902) PIGO I 171. trouz ebed na deue a zreg an dorejou. ●(1903) BTAH 225. an norejer serret. ●(1906) BOBL 17 février 74/3d. brizilla an noreched a-benn antreal en iliz. ●(1907) VBFV.bf 18a. dor, f. pl. ieu, (b[as] Van[netais] doredaù), tr. «porte» ●(1907) PERS 327. An dorojou a vije digor dalc'hmad. ●(1909) BOBL 05 juin 232/3a. a stouvaz gant treustou ha gant kirri an noreched var dier ar Person hag ar Maër. ●(1921) PGAZ 48. diou zor a ioa varn'ezhan. ●(1923) FHAB C'hwevrer 50. dorojou an armel.
►sens fig.
●(17--) TE 44. dor en Nean.
(2) A zor da zor : de porte en porte.
●(1790) MG 7. de oulèn en alézon a-zor-de-zor.
●(1894) BUZmornik 33. da glask bara a zor da dor.
●(1909) KTLR 57. e zea a zor da zor, da glask he zamik bara.
(3) Bezañ dor-ha-dor gant ub. : habiter porte à porte.
●(1933) KANNkerzevod 82/8. Chan Droch a zo aze dor ha dor ganin…
(4) Goulenn dor zigor : demander asile.
●(1911) BUAZperrot 291. ne c'houlenne dor-zigor nemed keit ha m'en devoa ezom da jom.
(5) Reiñ dor zigor : donner asile.
●(1940) SAV 18/18. da rei dorzigor ha degemer a-zoare.
II.
(1) Porte d'une ville.
●(1829) IAY 120. dorrejo Jerusalem e voa devet.
●(1907) AVKA 322. Serret an orejo gan aoun dirak ar Judevien.
(2) Chom ouzh an nor : rester à surveiller la porte (d'une ville).
●(c.1825-1830) AJC 3850. on regimant a voa comandet da chom ous an nor.
III. par ext. But, cage (sport).
●(1972) SKVT I 161. An nor – unan a bep tu eus an dachenn-c'hoari.
IV.
(1) Sellet ouzh an nor a-dreñv : chercher des excuses.
●(1732) GReg 255a. Chercher des défaites, tr. Gregoire de Rostenen «sellet ouc’h an nor a-drê.»
●(1878) SVE 575. Sellet ouc'h ann nor adren, tr. L.-F. Salvet «Regarder la porte de derrière. (Chercher des défaites.)» ●(18--) MIL.ms (d’après MELU XI 330). Sellet oc'h an or a dre, tr. E. Ernault «Chercher des défaites, des excuses.»
(2) Bezañ paket etre an dor hag an draped : être pris entre l’enclume et le marteau.
●(1931) VALL 254. Être pris entre l'enclume et le marteau, tr. F. Vallée «bezañ paket etre an nor hag an draped.»
(3) Kras evel dor ur forn : très sec.
●(19--) BHAF 266 (T) E. ar Barzhig. Hag e gas ganin da eva eur bannah bier, peogwir e oa kraz-kraz e hourlañchenn, hen (lenn : ken) kraz ha dor eur forn, da-larsañ.
(4) Bezañ treuzoù war e zor : voir treuzoù.
(5) Lakaat ur groaz en nor : voir kroaz.
(6) Kemer foet an nor : voir mont kuit.
(7) Reiñ foet an nor : voir kas kuit.
- dor-borcheddor-borched
f. (architecture) Portail.
●(1847) MDM 89. peurvuia eo var an or-porched e vez staged al listennou evit choas an dud en karg.
- dor-borzhdor-borzh
f. dorioù-porzh (architecture) Porte cochère, portail.
●(1732) GReg 740a. Porte cochere, tr. «dor borz. p. doryou borz.» ●(17--) VO 145. Me remerquas neaoh drès en nore-borh un tigre pentét.
●(1878) BAY 11. dor borh, tr. «porte cochère.» ●(1878) EKG II 39. mont a riz var eeun da gaout an or-borz. ●165. dirak dor borz Penn-an-Neac'h. ●(1889) ISV 483. ar gardou a zioualle an or bors.
●(1907) VBFV.bf 18a. dor-borh, tr. «porte de cour.» ●(1907) PERS 160. Klevet a riz tri daol pounner var an or borz. ●(1915) HBPR 162. darn all da ziwall an nor-borz, ha pemp da ziwall dor an ti. ●(1921) PGAZ 51. Setu ma velont o tont en or-borz eur baourez. ●98. pa veze en em gavet gant an or-borz.
- dor-daldor-dal
f. dorioù-dal (architecture) Portail.
●(1732) GReg 698b. Parvis, tr. «Diaraug an or-dal. plaçzenn an or-dal. antre an or-dal.»
●(1848) GBI I 408. A-gichenn 'nn aoter d'ann or-dal, tr. «Depuis l'autel jusqu'à la porte principale.» ●(1866) BOM 12. Uz an or dal. ●(1867) BUE 126. e oe groet war an tour a uz d'ann or dal, eur gorsen ar vravan. ●(1883) MIL 285. an or-tal great er bloaves pemzek kant seitek ha triugent. ●(1889) SFA 276. ar mean a zo azioc'h an or-dal.
●(1900) KEBR 15. Eun or-dal, tr. « Un portail » ●An doriou-dal, tr. « Les portails ». ●(1907) VBFV.bf 18a. dor-dal, tr. «portail.» ●(1910) MBJL 142. dor-dal an iliz veur. ●(1939) RIBA 32. Hag en dioallour sellet dre dorikel en nor dâl. ●(1955) STBJ 131. a-uc'h da zor-dal he forched. ●(1961) BLBR 133/28. En dourellenn saùet ar un ihuellenn paraviz de zor dal er hastell e ziskoé hé fenestri dismantret ha difoulgahet, haval tré doh poull-lagadeu goulli. ●(1989) LARA 68. Suterezh er burev, tud a zo war wel war skramm trepas an nor-dal.
- dor-forn
- dor-gondordor-gondor
f. Porte intérieure.
●(1988) TIEZ II 193. La cloison allant d'un gouttereau à l'autre rend inévitable l'aménagement d'une porte intérieure : an nor gondor ou an nor vitel.
- dor-ha-dor
- dor-reddor-red
f. Porte coulissante.
●(1732) GReg 221b. Coulisse, porte-coulisse, herse sarrasine, tr. «un or-red. p. oryou-red.»
- dor-viteldor-vitel
f. Porte intérieure.
●(1988) TIEZ II 193. La cloison allant d'un gouttereau à l'autre rend inévitable l'aménagment d'une porte intérieure : an nor gondor ou an nor vitel.
- dor-volzdor-volz
f. (architecture) Porte triomphale, porche d’honneur.
●(1942) HERV 135. e-kichen dor-volz ar vered.
- dor-winterezdor-winterez
f. Porte de château-fort.
●(1931) VALL 359a. Herse (…) porte de château fort, tr. «dor-winterez f.»
- dorajer