Devri

Recherche 'a...' : 5084 mots trouvés

Page 25 : de abimin-abiman (1201) à abretaat (1250) :
  • abimiñ / abimañ
    abimiñ / abimañ

    [mbr (en em) abimaff, brpm (um) abimein, voir abim + -iñ, -añ]

    V.

    I. V. tr. d.

    (1) Engloutir.

    ●(1744) L'Arm 4b. Abymer, tr. «Abimein.»

    ●(1857) LVH 232. Ou holér, a pe oent arfleuet dohemb, e oé èl ur reviér blaoahus prest d'hun abimein.

    (2) Abîmer, endommager.

    ●(1906) GWEN 26. tennet ar mel heb abimi ar c'hoar.

    II. V. pron. réfl. En em abimiñ : s'abîmer.

    ●(1633) Nom 230a. Terram desidere : s'affaisir, abismer, enfoncer : en em abimaff, en em anfounciff.

    ●(1744) L'Arm 4b. S'abymer, tr. «Um Abimein.»

  • abitañ
    abitañ

    [mbr abitaff, habitaff < vfr habiter « occuper une demeure » < lat habitare fréquant. de habere (TLFi s. habiter)]

    V. intr. Habiter.

    ●(1499) Ca 3b. Abitaff. g. habiter. ●107a. Habitaff. g. habiter. ●(1612) Cnf.epist 19. frequentiff, nac ober demeurancc en lech ma habité graguez. ●(1650) Nlou 459. Vagabont pep hent, nep ty, ne habitent, / Hep floig ez loigent, tr. «vagabonds sur tout chemin, ils n'habitaient aucune maison ; / ils logeaient sans abri.»

  • abitant
    abitant

    [mbr habitant, brpm abitantet & abitandèt (pl.) < vfr habitant (a supplanté habiteur, début XIIe s. (TLFi s. habiter)]

    M. –ed Habitant.

    ●(1710) IN I 55. an niver bras a vourc’hisyen hac a habitantet eus ar vro eürus-se. ●(c.1785) VO 128-129. en abitandèt e zou exposét de vangeance en Nean hac en doar. ●(1792) BD 5596. bourchigen abitantet, tr. «Bourgeois, habitants.»

  • abitasion
    abitasion

    [mbr abitasion < vfr habitatiun < lat habitatio, -ionis < lat habito, habiter (TLFi s. habitation)]

    F. –où Habitation.

    ●(1464) Cms (d’après GMB 310). habitacion, habitation. ●(1499) Ca 107a. Habitation. g. idem.

  • abitet
    abitet

    [mbr abitet voir abitañ & -et .1]

    adj. Habité.

    ●(c.1500) Cb 9b. g. habitez. b. abitet.

  • abof
    abof

    [serait différent de abaf, d’une variante vfr s’esboffir « pouffer (de rire) », etc (Ernault, AB 65), mais ne pourrait, aussi, qu’être une variante phon. de abaf (voir ce mot et dérivés)]

    Adj. Timide.

    ●(1849) SBI ii 298. Ann den-man, n’ê ket abof, tr. «Cet homme-ci, qui n’est pas timide.» ●(1896) SBW 48. e chommaz abov. ●(1899) HZB 155. na oa ket re abof.

    ●(1902) PIGO I 207. abalamour d’e stumm abof. ●(1903) MBJJ 180. Marteze int abof eun tammik. ●273. Penaus bean abof. ●361. Abof = timide. ●(1925) CHIM 13. Ar rederien-ze n’int ket tud abof. ●20. Soaz, o sellet endro d’ei, abof. ●(1928) LZBt Mae 100. eur vouez abov. ●(1962) TDBP Ia 32. Ze a zo lakâd an dud abofoh ’vid eur hi, tr. «c’est rendre les gens plus timides qu’un chien.» ●(1978) PBPP 2.1/8. (Plougouskant) spontus eo abof, tr. «il est terriblement timide.» ●(1978) BAHE 99-100/63. Ur plac’h yaouank 20 vloaz bennak dezhi, un aeredigezh vat dezhi, abof da welout met dizaon a-grenn pa veze kemennoù da gas eus an eil parrez d’eben pe eus an eil strollad-kuzh d’egile.

  • abois
    abois

    [mbr. abois, rétro-form., voir obeisañ / obeisiñ (FLMB 68)]

    Adj. Bout abois da : être soumis, sujet à.

    ●(1557) B I 563ef. Az delch de lot dre da sotis / Da bout abois de prison, tr. « grâce à ta sottise : tu lui appartiens, il t’aura dans un cachot » ●DEBm 194. « être soumis, sujet à la prison »

  • abolis-
    abolis-

    [mbr. abolys (base verb. = 3è pers « il abolit ») < rétro-f. d’un mot vfr comme abolissement, etc ou d’une forme conjuguée comme aboilissons, etc < abolir]

    V. Effacer.

    ●(1576) Gk (Catéchisme) 10v°. Pe en andret é pech meurbet an ré à abolys, à confond, hac a torr an seruich diuin temerærement, an cõstitutionou santel, hac an ceremonyou an Ilys

  • abominapl
    abominapl

    [mbr abominabl, abhominabl, brpm abominabl < vfr ab(h)ominable (FLMB 67, DEBM 193)]

    Adj.

    (1) Attr./Épith. Abominable.

    ●(1499) Ca 3a. Abominabl. g. abhominable. ●(c.1500) Cb 9a. Abhominabl. g. abhominable. ●(1557) B I 325. en lech villain abhominabl, tr. «dans ce lieu terrible et affreux.» ●736. Ma laca iffam hac amguin / A dehast euel un mastin / En un iain abhominabl, tr. «que je sois, infâme et misérable / jeté à la hâte, comme un chien, dans une affreuse torture !»

    ●(1710) IN I 43. ec'his ur c'hreg pehini e deffe (…) disenoret he friedelez gant peb seurt crimou abominabl. ●(1792) HS 35. enn abominaplan tut e eèlleah chongeal. ●78. idolatrèt abominable. ●(17--) VO 129. ul léh quen abominabl.

    ●(1834) SIM 112. Ur seurt arvest abominabl.

    ●(1902) TMJG 352. eun dra abominab da laret.

    (2) Adv. Très, extrêmement.

    ●(1978) PBPP 2.1/8. (Plougouskant) mat abominapl, tr. «très bon.» ●brav abominapl, tr. «extrêmement beau.» ●abominapl eo vil, tr. «il est horriblement laid.»

  • abominaplted
    abominaplted

    [mbr abominabldet, abhominabldet, voir abominapl + -ded]

    F. Abomination.

    ●(1499) Ca 3a. Abominabldet. g. abhomination. ●(c.1500) Cb 9a. Abhominabldet. g. abomination. ●g. auoir abhomination. bri. caffout abhominabldet.

  • abominasion
    abominasion

    f. –où Abomination.

    ●(1821) SST iii. guet en abominationeu à beb mode.

  • abon
    abon

    m. Crottin d'équidés.

    ●(1499) Ca 3b. Abonn march. g. fient de cheual. ●(c.1500) Cb 9b. Abon march. alias caoch march. g. fient de cheual.

    ●(1907) FHAB Eost 181. ar berniou abon a weler war an henchou bras. ●(1916) KZVr 198 - 01/12/16. aboun, tr. «crottin de cheval, Loeiz ar Floc'h.» ●(1928) BFSA 85. Hor breur a grogo en arc'hant-se gant e vuzellou hag o c'haso war ar c'henta bern aboun azen a gavo war an hent.

  • abona
    abona

    v. intr. Chercher, ramasser du crottin d'équidés.

    ●(1890) MOA 196a. Ramasser du crottin, tr. «abouna, v. n. (Ce verbe ne s'emploie qu'à l'infinitif).»

    ●(1916) KZVr 198 - 01/12/16. abouna, tr. «ramasser du crottin, Loeiz ar Floc'h.»

  • abonamant
    abonamant

    m. –où Abonnement.

    ●(1868) FHB 159/17a. goude ma vez echu ho abonamant.

  • abondañ
    abondañ

    [mbr abundaff < vfr abonder, abunder < lat abundare < abun dare (FLMB 68, TLFi s. abonder)]

    V. intr. Abonder.

    ●(1499) Ca 4a. Abundaff. g. habunder.

  • abondañs
    abondañs

    [mbr abundancc, abondancc, brpm abondanç < vfr abundance < lat abundantia (FLMB 68)]

    F. Abondance.

    ●(1499) Ca 4a. Abundancc. g. abundance. ●(c.1500) Cb 44a. gal. cest habondance de parler. b. abundancc da comps. ●(1557) B I 473. Gruet maz santer an diferancc / Da abondancc, tr. «faites qu'elle sente le supplice ; avancez vite.»

    ●(1710) IN I 411. un abondanç notabl.

    ●(c.1825-1830) AJC 3793. a caed a regomb anbondans da dibin a da efan. ●(1835) AMV 712. quen bras abondanç a fricoyou.

    ●(1906) BOBL 27 octobre 110/3a. abondans a avalou.

  • abondant
    abondant

    [mbr abondant, brpm abondant < vfr abundant < lat abundans de abundare (TLFi s. abondant)]

    Adj.

    (1) Abondant.

    ●(1633) Nom 240a. Puteus iugis : puits fort abodant d'eau : punçc abondantè (lire : abondant en) dour, á ve leun á dour.

    (2) (en plt de qqn) Généreux.

    ●(17--) SP i 201-202. pan doch qen abondant / Da donet da souten an ol egalamant, tr. «puisque vous êtes assez généreux / Pour soutenir tout le monde également.» ●(17--) SP III 515. Celestin em andret so meurbet abondant, tr. «Célestin a été très généreux à mon égard.»

  • aboniñ
    aboniñ

    v. intr. (en plt d'équidés) Crotter.

    ●(1913) KZVr 26 - 31/08/13. Abouni, aboni, tr. «faire du crottin, en parlant des chevaux, L[éon].»

  • abordiñ
    abordiñ

    v. intr. Aborder.

    ●(c.1785) VO 30. dibaud e abord én hi.

  • abostad
    abostad

    m. –ed (religion) Apostat. cf. apostad.

    ●(1877) EFV 18. En ampeleur Julian an abostat, uiguênd vlai goudé en dout receuet er Vâdient hag er Gonfirmation, e renoncias d'er fé a grechéneah hag e retornas d'er bayannaj.

  • abostol .1
    abostol .1

    m. –ed, ebestel

    I. (religion)

    (1) Apôtre.

    ●(14--) N 53. Te vezo apostol, tr. «Tu seras apôtre.» ●(1499) Ca 3b. Abostol. g. apostre. ●(1530) Pm 27 (Tremenuan). pliget guenech autrou hael, / Ez duy en nos hoz abestel, tr. «qu'il vous plaise, noble Seigneur, / Que viennent dans la nuit vos apôtres.» ●60. Dan abestell ha disquiblion, tr. «Aux apôtres et aux disciples.» ●78. Da try an abestel hegar, tr. «A trois des aimables apôtres.» ●(1575) M 145. an oll abestel, tr. «tous les apôtres.» ●(1650) Nlou 112. a perz Ro'uen é-bestell, tr. «de la part du roi des apôtres.»

    ●(1659) SCger 128a. Abostol p Ebestel, tr. «Apostre.» ●(1710) IN I 150. eme an Abostol. ●(1727) HB 557. AN Ebestel eo ar re pere en deveus bet choaset Jesus-Christ evit o c'haç (...) da brezec an Aviel. ●(1732) GReg 42a. Un bon Apôtre, un bon Compagnon, tr. «Un Abostol mad.» ●(1744) L'Arm 14b. Apôtre, tr. «Abostole.. étt. m.» ●(1738) GGreg 44. Abostol p. Æbestel ; à Van[nes] p. Abostoled, est régulier, tr. «Apôtre.» ●(1790) MG 356. Er memb Apostol e ordrèn demb suportein en eil defauteu éguilé… ●(1792) BD 2890. Quent euit se ecasso / e abostolet dre arvro, tr. «Avant cela il enverra / ses apôtres à travers le pays.» ●4664. dan daou abostol, tr. «aux deux apôtres.» ●5543. an ebestel arbrophedet quetan, tr. «les Apôtres, les premiers Prophètes.»

    ●(1834) HEB 379. Goude be zalaquet (sic) urz vad en e gouent, goude beza etablisset ur reglen vad e-touez e religiuset, e quemeras ar resolution da vont da Rom evit bisita ar beyou eus an Ebestel Sant Per ha Sant Paul, hac ar plaçou all santel pere so var dro Rom.

    ●(1907) PERS 24. ha kavet e vezo esbestel aoualc'h. ●(1936) PREZ 6. Jezus a en em ziskouezas d'e ebestel.

    (2) Sous-diacre.

    ●(1907) PERS 56. An Aot. Vianney a oue eta urzet Abostol. ●(1929) FHAB Meurzh (pajenn Breuriez-Veur ar Brezoneg) 1. abostoled, tr. «sous-diacres.»

    (3) Priñs an ebestel : le pape.

    ●(17--) SP III 837. Gant Prins an ebestel eil ferson an Drindet.

    ●(1869) FHB 232/177a. Caer en deus Neron sevel eur groaz ha staga outhi priñs an ebestel. ●(1870) FHB 260/401b. prins an Ebestel a zo bet azezet guech all en toullou dindan an douar. ●(1894) BUZmornik 47. ar c'halloud a ioa bet roet gant hor Zalver da Brins ann Ebestel.

    ●(1911) BUAZperrot 497. Leun a anaoudegez vat evit prins an Ebestel.

    II. sens fig.

    (1) Propagandiste.

    ●(1907) FHAB Mae 88. An ebestel gaouiad ha difeiz a gaver brema o prezeg en hostaliriou.

    (2) Drôle de personnage.

    ●(1978) PBPP 2.1/9. (Plougouskant) sell aze un abostol ! tr. «en voilà un personnage !»

    (3) Prétentieux.

    ●(1962) EGRH I 3. abostol m. -abostoled, tr. « prétentieux (trivial). »

    (4) (argot de La Roche-Derrien) An daouzek abostol : midi.

    ●(1885) ARN 37. Midi. – Br. : Kreiz-de. Arg[ot] : Ann daouzeg Abostol ; mot à mot : les douze Apôtres.

    III. Bezañ kozh evel an ebestel : être très vieux.

    ●(1962) (T) TDBP II 11. An traou-ze a zo koz-ebestel ! tr. «ces choses-là sont vieilles comme les apôtres !»

  • abostol .2
    abostol .2

    m. –où (religion)

    (1) Épitre.

    ●(1464) Cms (d’après DEBm 194). abostolou. ●(1499) Ca 3b. g. epistre. b. abostol. ●(1557) B I 153. an auielou (…) han abostolou, tr. «les évangiles et les épîtres.»

    ●(1732) GReg 361a. Chanter l'Epitre, tr. «Cana an abostol.» ●(1744) L'Arm 139a. Chanter l'Epître, tr. «Cannein enn Abosstole.»

    ●(1846) DGG xiii. An abostol a zo ul lectur, guech eus an Testamant ancien, guech eus an ini nevez. ●(1849) GBI I 54. Me oar kana 'nn abostol, tr. «Je sais chanter l'épître.» ●(1880) SAB 298. mare an abostol ac an aviel.

    (2) Côté de l'épître.

    ●(1732) GReg 361a. Le côté de l'Epitre à l'Eglise, tr. «An tu dioud an abostol. costez an abostol èn Ilis.»

    ●(1920) FHAB Genver 215. Tu an abostol d'an ôter.

  • abostolaj
    abostolaj

    m. (religion)

    (1) Apostolat (ministère).

    ●(1866) HSH 99. Jesus-Christ a dremenas tri bloas o breseg he Aviel hag a echuas he abostolach dre resurrection lazar.

    (2) Apostolat, ministère du pape.

    ●(1921) PGAZ 32. ha diouz an noz, e vezo lavaret ar bater vraz dirag an oll, gant eun dizenez evit an abostolaj.

    (3) Abostolaj ar Bedenn : apostolat de la Prière (mouvement spirituel).

    ●(1908) FHAB Genver 9. Ma yelo hon holl baotred yaouank en Abostolaj ar Beden.

  • abostolegezh
    abostolegezh

    f. (religion) Apostolicité.

    ●(1931) VALL 30a. Apostolicité, tr. «abostolegez f.»

  • abostolek
    abostolek

    adj. Apostolique.

    ●(1910) MBJL 35. n'eo ken eun iliz abostolek. ●(1931) VALL 30a. Apostolique, tr. «abostolek.»

  • abostolel
    abostolel

    adj. Abostolique.

    ●(1931) VALL 30a. Apostolique, tr. «abostolel.»

  • abostoler
    abostoler

    m. –ion (religion)

    (1) Épistolier, celui qui chante l'épître.

    ●(1499) Ca 3b. [abostol] Jtem epistolarium / rii. g. epistolier. b. abostoler.

    ●(1962) EGRH I 3. abostoler m. -ien, tr. « celui qui chante l’épître à la messe. 

    (2) Sous-diacre.

    ●(1847) FVR 289. Nevez hag Ar Roc'h, beleien, ha Gandair, abostoler. ●(1857) CBF 63. Ann Abostoler, tr. «Le Sous-Diacre.» ●(1866) LZBt Gouere 151. eunn avieler, eunn abostoler, eur c'hloarek enn urjo bihanan. ●(1894) BUZmornik 130. e oue great abostoler hag avieler. ●284. ann Urs a abostoler.

    ●(1903) MBJJ 361. Abostoler = sous-diacre. ●(1914) KANNgwital 136/389. An Urziou huela a vez galvet an Urziou Sakr. Tri zo anezho : an Abostoler, an Avieler hag ar Velegiach. ●(1925) BUAZmadeg 350. e leac'h Per, kloarek hebken, a c'hortoze beza great abostoler. ●632. an abostoler, karget da zigas an oleo sakr evit ar vadiziant. ●(1920) LZBt Here 20. avieler hag abostoler gantan.

  • abostolerezh
    abostolerezh

    m.

    I. (religion)

    (1) Apostolat.

    ●(1744) L'Arm 14a. Apostolat, tr. «Abostolereah.. heu. f.»

    (2) Propagation de la foi chrétienne, prosélytisme.

    ●(1941) FHAB Gwengolo/Here 81a. war dachenn an abostolerez kristen. ●(1944) VKST Ebrel 107. En em deuler a reas en abostolerez-se gant nerz-kalon.

    II. par ext. (politique) Propagande.

    ●(1941) ARVR 35/3d. abostolerez ar gommunisted.

  • abostolidigezh
    abostolidigezh

    f. (religion) Apostolicité.

    ●(1874) POG 149. Paol, jervijer Jezuz-Krist, galvet d'ann abostolidigez.

    ●(1931) VALL 30a. Apostolicité, tr. «abostolidigez f.»

  • abostoliezh
    abostoliezh

    f. Apostolat.

    ●(1856) GRD 351. er burhudeu ag é apostoleah.

    ●(1931) VALL 30a. Apostolat, dignité, ministère, tr. «abostoliez f.»

  • abostolik
    abostolik

    adj. Apostolique.

    ●(1732) GReg 139b. La Foi Catholique, Apostolique, & Romaine, tr. «Ar feiz Catolicq, Abostolicq, ha Romen.» ●(1744) L'Arm 14b. Apostolique, tr. «Apostolicq.»

    ●(1847) FVR 306. Eskop Dol, lekeat gand ar Pab da Vikel abostolik.

    ●(1910) MBJL 52. eur vikelaj abostolik a zo enni, ha netra ken. ●(1920) AMJV 58. a du gant ar prefet abostolik. ●(1923) KTKG 20. Ar guir Iliz, a lavar d'eomp konsil Nisee, a zo unan, santel, katholik, abostolik. ●(1935) LZBl Du/Kerzu 184. Vikeliaj abostolik Ning-Po.

  • abostoliñ
    abostoliñ

    v.

    I. V. tr. d. Ordonner sous-diacre.

    ●(1876) TDE.BF 3b. Abostoli v. a., tr. «Nommer sous-diacre.»

    ●(1931) VALL . Ordonner ; pour les ordres mineurs (sous-diaconat), tr. «abostoli.»

    II. V. intr.

    A. (religion)

    (1) Chanter l'épître.

    ●(1732) GReg 361a. Chanter l'Epitre, tr. «abostoli. pr. abostolet.»

    (2) Être nommé sous-diacre.

    ●(1876) TDE.BF 3b. Abostoli v. n., tr. «être promu sous-diacre. »

    B. fam. Faire le chenapan.

    ●(1973) SKVT II 77. peseurt digarez a gavi da vont da abostoliñ adarre ?

    C. sens fig. Abostoliñ da ub. : se comporter obséquieusement envers qqn.

    ●(1929) MKRN 178. Abostoli. Soins obséquieux. – Ret eo abostoli d'ezan ou plutôt d'hon ou d'on. ●(1942) VALLsup 123a. Être obséquieux à l'égard de qqn (en faisant le bon apôtre), tr. «abostoli da u. b. C[ornouaille] Abbé Martin).»

  • abot
    abot

    prép. Depuis.

    ●(1909) DIHU 45/237. abot (depuis) ma oemb ér skol.

  • aboubal
    aboubal

    voir amboubal

  • abourzh
    abourzh

    m. (marine) Abord.

    ●(1925) BILZ 109. Bilzig a oa war ar varrenn, Saïg gourveet en disklo en abourz, e-kichen ar pôtr.

  • abourzhaj
    abourzhaj

    m. –où Abordage.

    ●(1744) L'Arm 4a. Abordage, tr. «abourhage.. pl, eu. m.»

    ●(1904) DBFV 2a. abourhaj, m. pl. eu, tr. «abordage.» ●(1934) BRUS 281. Un abordage, tr. «un abourhaj –eu.»

  • abourzhiñ
    abourzhiñ

    v. tr. d. Aborder, accoster (un navire).

    ●(1744) L'Arm 310a. Prolonger, en terme de marine, tr. «Abourhein.. hétt.» ●416a. Aramber, tr. «Abourhein dré grapinieu.»

    ●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 64. é oé prest-caër hul læstre-ni de vout abourhet dré unan a ré er bayannèd. ●65. mar dehai d'emb bout abourhet. ●67. A boén en en devoé hun abourhet er vague-cé.

    ●(1904) DBFV 2a. abourhein, v. a., tr. «aborder, (t. de marine).»

  • abr
    abr

    adj.

    (1) Âpre.

    ●(c.1500) Cb 54a. [cruel] g. cruel / fier / appre. b. orgueillus / cruel / abr. ●(1633) Nom 278b. Acre : aspre : ius apr ha cref. ●279a-b. Austerum : aspre, austere : ius apr, garu hac auster.

    (2) Bezañ abr da : être avide de.

    ●(1907) AVKA 124. Ken ab a oaint da welout c'hoaz ar burzudo hag ar pareo a rae !

    (3) Bezañ abr war udb. da zebriñ : se jeter avidement sur la nourriture.

    ●(1901) ADBr xvi 235. M. l'abbé Biler a eu l'obligeance de m'apprendre qu'il a entendu l'expression âb war (les pigeons) acharnés sur, avides de grains. C'est le moy.-bret. abr (du franç. âpre), dont je n'avais trouvé pour la langue moderne que la forme apr en 1633, Gloss. 14, et auquel je puis ainsi donner un certificat de vie.

  • abrank
    abrank

    voir abrant

  • abrant
    abrant

    f. –où, d. divabrant (anatomie)

    (1) Sourcil.

    ●(1499) Ca 3b. Abrant. g. sourcil. ●(c. 1501) Lv 232/10. diuabrant gl. supercilium. ●(c.1500) Cb 9b. g. lespace dentre les deux sourcils. b. intre an diou abrant. ●(1557) B I 456. Ann nyouabrant (variante 1647 B III : niuabrant) bet en plantou, tr. «des sourcils à la plante des pieds.» ●(1650) Nlou 41. An Diou abrant bet plant an troat, tr. «depuis les sourcils jusqu'à la plante des pieds.»

    ●(1659) SCger 113a. sourcil, tr. «abrant, p. diou abrant).» ●113a. les sourcils, tr. «an niou abrant).» ●128a. Abrant, tr. «sourcil.» ●Anniou abrant, tr. «les sourcils.» ●(1732) GReg 882a. Sourcil, sourci, tr. «abrant. p. an diou abrant.» ●(1779) BRig I 53a. an anbranto, tr. «les sourcils.» ●(17--) FG II 46. e reï ur pock, de ziouabrant.

    ●(1925) BILZ 105. dindan e ambrankou louet ha dru. ●Ambrankou, tr. «sourcils.» ●(1927) GERI.Ern 7. abrant L[éon] f., duel diwabrant, tr. «Sourcil.» ●(1931) GWAL 136-137/423. (kornbro Perroz, Treger-Vras) Ambranchou (ambrantou) : diouabrant, hag ivez brenkou ar pesked (gg lies). ●(1962) EGRH I 6. ambrant m. -où, tr. « sourcil. » (=abrant).

    (2) Ouie (poisson).

    ●(1925) BILZ 127. Staga a eure an daou besk dre o ambrankou. ●(1931) GWAL 136-137/423. (kornbro Perroz, Treger-Vras) Ambranchou (ambrantou) : diouabrant, hag ivez brenkou ar pesked (gg lies).

  • abrantek
    abrantek

    adj. Qui a de gros sourcils.

    ●(1499) Ca 3b. g. qui a grās sourcilz. b. abrantec.

    ●(1927) GERI.Ern 7. abrantek, tr. «qui a de grands sourcils.»

  • abraziñ
    abraziñ

    v.

    (1) V. tr. d. Embraser.

    ●(c.1680) NG 795. Pen du bet abrazet en tan.

    ●(1831) RDU 42. Er Sant-cé, ambraset guet er flam a garanté Doué. ●(1854) PSA I 193. hé halon, abraset a garanté doh-t-hou. ●(1857) GUG 18. Er memb caranté e abras / A bep-tu hur haloneu.

    ●(1904) DBFV 2a. abrazein, anbrazein, v. a., tr. «embraser.»

    (2) (?) V. intr. S'embraser (?).

    ●(c.1680) NG 890. Euait non pas vn dé en ifern ambrasset.

  • abred
    abred

    adv. & m.

    I. Adv.

    A.

    (1) Tôt.

    ●(1530) Pm 237 (Mab Den). Hep goap apret parfet detal, tr. «Sans moquerie, tôt, parfaitement, exactement.» ●(1575) M 448. Ma ne goelaff affet, dam pechet à pret mat, tr. «Si je ne pleure sérieusement mon péché de bonne heure.» ●1003-1004. à pret mat, tr. «de bonne heure.» ●(1580) G 83. Guenoch ma reet abret mat, tr. «Avec vous conduisez-moi bientôt.»

    ●(1710) IN I 145. un nebeut abretoc'h. ●(1732) GReg 930a. Tot, promptement, sans tarder, tr. «a-bred.» ●Assez tot, tr. «abred avoalc'h.» ●Trop tot, tr. «re abred.» ●(1790) MG 358. sehuel abrèttoh de vitin. ●(1792) BD 1177. nin vo minoret abret mat, tr. «Nous serons tôt orphelins.»

    ●(1834) SIM 146. An den-se a voa chommet intanv abred. ●(1867) GBI I 266. Ha me poursu ma marc'h, o sonjal bout abred, tr. «Et moi de presser mon cheval, pensant arriver de bonheur.»

    ●(1907) PERS 167. an dud a deue abred. ●(1913) AVIE 58. En trenoz, abret mat. ●(1920) FHAB Meurzh 263. Abred e teuas d'ezan ar c'hoant da veza beleg. ●(1927) GERI.Ern 7. abret adv., tr. «de bonne heure.»

    (2) À temps.

    ●(14--) Jer.ms 115. Foll eu apret ne quempreder, tr. «Fou est à temps ne (?) s'y conforme (?)» ●(1530) Pm 251 (Tremenuan). A pret preder ez mecherou, tr. «A temps, réfléchis à tes œuvres.»

    ●(1927) GERI.Ern 7. abret, adv., tr. «A temps.»

    (3) (en plt de qqn, d'une horloge) En avance.

    ●(1857) CBF 31. Ann horolach a zo re abred dioc'h ann heol, tr. «L'horloge avance.»

    ●(1978) PBPP 2.1/9. (Plougouskant) abred out, tr. «tu es en avance.» ●abred eo an horolaj, tr. «l'horloge avance.»

    (4) Abred-abred, abred-kaer, abred-mat : très tôt.

    ●(1904) SKRS I 7. Ho mamm a ioa bet en em gemeret abred-abred da zeski dezho ho c'hreansou. ●(1906) KANngalon Genver 17. abred kaer, kerkent ha ma tigore an ôr. ●(1911) BUAZperrot 288. abred abred da vihana. ●(1931) GUBI 211. Ha memb er ré vihan abret mat e houié / Hanù er beleg santél.

    (5) Ken abred : déjà, si tôt.

    ●(1727) HB 256. o commanç quen-abret-se da scuilla e C'hoad evidomp. ●(1752) BS 37-38. A red oa din-me hoc'h anaout quen diveat, evit ho coll quen abred !

    ●(1869) TDE.FB 251b. Vous êtes déjà arrivé, tr. «deuet oc'h ken abred.» ●(18--) GBI II 454. deut ken abred d'hon gwelet, tr. «venue si tôt nous voir.»

    ●(1927) GERI.Ern 277. ken-abret, tr. «sitôt.»

    (6) Ken abred all : aussitôt.

    ●(1907) AVKA 63. Ken abred-all Jesus a zantas e oa et un nerz diouthan.

    (7) Après, ensuite.

    ●(14--) N 1127. En hanu an tat han mab apret // quet queffret hac an speret glan, tr. «Au nom du Père et du Fils ensuite, et en même temps du Saint-Esprit.» ●(1575) M 1-5. En hano an Tat, han Map apret / Roe ha croer, han Glan Speret, tr. «Au nom du Père, du Fils ensuite, / Roi et créateur, et du Saint-Esprit.»

    (8) Vite.

    ●(1580) G 1003. Gueluet ma map abret da dont dam mettou, tr. «Appelez mon fils, vite, pour venir vers moi.»

    B. Loc. adv.

    (1) Abred an deiz : tôt le matin.

    ●(1910) MAKE 3. abred an deiz eo c'hoaz.

    (2) Abred pe ziwezhat : tôt ou tard.

    ●(c.1785) VO 65. er gouli e zaccor abred pé dehuehad. ●(1790) MG 342. hui e credai é vezai arrihuét gueneoh abrèd pé dehuehad.

    ●(1834) SIM 76. hac e zeo ar c'hriminal punisset abred pe divezat. ●(1847) FVR 72. abred pe zivezad ez a ann taol da fall.

    ●(1911) BUAZperrot 101. a lakaio e jaden da goueza, abred pe zivezad. ●121. Doue her graio, abred pe zivezat.

    (3) An abretañ ar gwellañ : le plus tôt possible.

    ●(1916) KANNlandunvez 53/373. Mad eo. Eur vez oa guelet tud o c’hedal an Anjelus e kichen an hostaliri, prest d’en em ampoezouni an abretta ar guella. ●(1932) KWLB 15. an abreta ar gwella.

    (4) D'an abretañ : au plus tôt.

    ●(1913) HIVR 61. Me garehé ma vehé saùet a neùé d'en abretan. ●(1919) BSUF 35. ma vehé bet lakeit Uisant ar en autérieu d'en abretan. ●(1922) BUPU 10. distruj en daulen d'en abretan.

    (5) Abred eo anezhi : il est tôt.

    ●(1738) GGreg 32. Il est de bonne heure, tr. «Abrèd eo anézy.»

    II. Adj. épith.

    A. (en plt de qqn)

    (1) Dégourdi.

    ●(1877) FHB (3e série) 11/85b. Paotr abred gant an dra-ze : Assa, eul Lamboliard !

    ●(1924) BILZbubr 42/974. pôtr abret, lemm ha prim. ●(1962) TDBP II 11. eur plah gwall abred, tr. «une fille bien dégourdie.»

    (2) Qui se lève tôt.

    ●(1956) LLMM 56/26. Leon ar Berr, hag a oa paotr abred peurvuiañ.

    (3) Précoce, hâtif.

    ●(1826/31) PPA 16. Clemantin a voa eur botres abret ac a voyee conta cojou, tr. «Clémentine était une jeune fille précoce, qui savait conter des histoires.»

    ●(1978) PBPP 2.1/9. (Plougouskant) honnezh zo plac'h abred, tr. «c'est une fille précoce.»

    (4) iron. Un peu sot.

    ●(1927) GERI.Ern 7. abred adj., tr. «par ironie, (homme) de peu d'esprit, un peu sot.»

    B. Komunion abred : première, petite communion.

    ●(1935) KANNgwital 391/65. Bugale ar Paskou solanel a bugaligou ar gomunion abred.

    C. (agriculture)

    (1) (en plt de la terre) Qui produit des primeurs.

    ●(1958) BLBR 110/2. Douar Rosko n'eo ket heb gwir e-neus brud : douar euz ar henta, douar abred. (d'après Kannadig Landi Meurz-Here 1957).

    ●(2000) PCRMM 832. (Plougastell-Daoulaz) Er bord ar mor ac'he, oa douar ni n'oa disposet evit ober sivi abred, douar kalz abretoc'h, tomoc'h.

    (2) (en plt des fruits, des légumes) Précoce, hâtif.

    ●(1633) Nom 71a. Vua præcia, præcoqua : hastiveaux : ræsin á præt.

    ●(1732) GReg 441a. Fruits précoces, tr. «Frouëz abred.» ●(1744) L'Arm 300a. Précoce, tr. «Abrétt.»

    ●(1905) DIHU 6/99. en avaleu abret get en avaleu devéhat. ●(1927) GERI.Ern 7. abret adj., tr. «(fruit) précoce.» ●(1933) ALBR 74. Vit kaout avalou-douar abred abred. ●(1934) BRUS 131. Hâtif, tr. «abret.» ●(1942) DHKN 47. groeit get avaleu abret.

    III. M. War an abred : au début d'un moment donné, précocement.

    ●(1962) TDBP II 11. Du-mañ war an abred e oa kaer ar herh, tr. «chez nous au début (de la saison) l'avoine était belle.»

    IV.

    Re abred e kan ho kilhog : voir kilhog.

  • abredik
    abredik

    adv. De bien bonne heure, un peu trop tôt.

    ●(1927) GERI.Ern 7. abredik adv., tr. «de bien bonne heure.» ●(1962) EGRH I 3. abredik adv., tr. « un peu trop tôt. » ●(1981) ANTR 113. Evid paka louarn pe had / Sevel abredig a zo mad.

  • abredikaat
    abredikaat

    v. intr. Venir, se lever, être un peu plus tôt.

    ●(1962) EGRH I 3. abredikaat v., tr. « venir, se lever, être un peu plus tôt. »

  • abrediñ
    abrediñ

    v. intr. (en plt d'une horloge) Avancer.

    ●(1962) TDBP II 11. abreji a ra an orolaj, tr. «l'horloge avance.»

  • abrej
    abrej

    [mbr abregeou (pl.), brpm abréich < rétro-f. du vfr adj. subst. abregié < abreger (v.) < lat abbrĕviare (TLFi s. abréger)]

    S. -où Abrégé, sommaire, épitomé.

    ●(1633) Nom 7b. Notæ, siglæ : abbreuiatures : abreuiaturiou, abregeou da scriffaff berr.

    ●(1732) GReg 5b. Abregé, sommaire, abreviation, tr. « (…) abréich. p. Abréichou » ●360b. Epitome, le précis d’un livre, tr « Un abreich. p. abreichou » ●388b. Extrait d’un Livre, le précis, tr. « An abreich vès a ul levr. (…) » ●748a. Précis, sommaire, tr. « (…) an abreich, eus a un dra-bennac »

  • abreje
    abreje

    [mbr abrege, brpm abregé, abbregeïeu (pl.) < vfr adj. subst. abregié < abreger (v.) < lat abbrĕviare (TLFi s. abrégé & abréger)]

    M. –ioù Abrégé.

    ●(1622) Do 4. vn abrege a Gourchemennou Doue.

    ●(c.1687) VEach 5. un abregé é furm à histor. ●41. vn abregé ames ar motiuou. ●159. vn abregé. ●164. vn abregé ames ar miraclou. ●(c.1718) CHal.ms i. Les abbreuiateurs ne font qu’effleurer les matieres, tr. «er berrerion erre a oura abbregeïeu, ne ourant nemeit tremen ar er matiereu, erré a glasqu’ en heent ber, n’examinant quet en treu el me faut.»

    ●(1821) SST.ab i. Abrégé a histoire er bet. ●(1857) LVH 170. en abregé a ol er religion. ●(1869) BSGc 6. Ne z’eus ama, guir eo, nemet eun abreje, pe eun diverr, eus a vuez ar Santez.

  • abrejet
    abrejet

    [mbr abreget < abrej + -et .1 (FLMB 68)]

    Adj. Abrégé.

    ●(1633) Nom 3b-4a. Breuiarium, breuis, breue : vn extraict, liure abregé : vn extræt, leuf abreget.

  • abretaat
    abretaat

    v.

    I. V. tr. d.

    (1) Avancer l'heure (d'un repas, etc.).

    ●(1829) IAY 87. abretad heur ar pred. ●(1880) SAB 311. daoust ma vez abreteed [ofiss ar pardaez].

    ●(1903) MBJJ 283. rag abalamour d'ê eo bet abretaet meren. ●(1907) BOBL 04 mai 136/3c. An-heuriou da zigerri he (lire : ha) da gloza (…) o abretaat pe o dilerc'ha. ●(1904) KZVr 348 - 10/07/04. abretaat ar gousperoù. ●(1927) GERI.Ern 7. abretaat v. a., tr. «avancer, mettre plus tôt (les vêpres).»

    (2) Commencer plus tôt, venir plus tôt.

    ●(1919) DBFVsup 1a. abretat v. n. et a., tr. «commencer plus tôt, venir plus tôt.»

    (3) [devant un v.] Se hâter de.

    ●(1964) BAHE 41/2. abretaat reiñ dezho o mennadoù.

    II. V. intr.

    (1) (en plt de la nuit) Tomber plus tôt.

    ●(1924) CBOU 2/29. an noz a abreta beb abardaez hag an deiz a zale bep beure.

    (2) (en plt des montres, etc.) Avancer.

    ●(1904) KZVr 348 - 10/07/04. abretaat a ra an horolach. ●(1913) KZVr 26 - 31/08/13. Abretaat, abretât, verb. act. et n. «avancer.» ●abretaat a ra ar c'hourier da zont, tr. «le courrier est avancé, arrive plus tôt.» ●(1927) GERI.Ern 7. abretaat v. n., tr. «être en avance (se dit d'une horloge).»

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...