Devri

Recherche 'a...' : 5084 mots trouvés

Page 24 : de abati-sant-salver (1151) à abimet (1200) :
  • Abati-Sant-Salver
    Abati-Sant-Salver

    n. de l. Abbaye Saint-Sauveur (Redon).

    ●(1732) GReg 209a. Sant Conoyon, Abad a sant Salvèr a Redon.

    ●(1910) IBRK 85. Abati Sant-Salver Redon a oe graet a nevez. An abati koz, savet gant sant Konwoion, a oe kavel gwiriou Breiz da amzer Nevenoë. ●1923 FHAB. Eost 8/290. Daou vloaz goudeze, pa voe laket e penn manati pinvidik Sant-Salver Redon.

  • Abati-Timadoù
    Abati-Timadoù

    n. de l. Abbaye de Timadeuc (Bréhant-Loudéac).

    ●(1849) LLB 101. Meid tud a beb kanton é vont te Dimadeu.

    ●(1927) GERI.Ern 622. Timadeu.

  • Abati-Verrepoz
    Abati-Verrepoz

    n. de l. Abbaye de Bon-Repos (Saint-Gelven).

    (1) Abati-Vorepoz.

    ●(1732) GReg 103b. Berrepos. Borepos. Güellrepos. Abaty Velrepos. Abaty vorepos.

    (2) Abati-Wellrepoz.

    ●(1732) GReg 103b. Berrepos. Borepos. Güellrepos. Abaty Velrepos. Abaty vorepos.

    (3) Abati-Verrepoz.

    ●(1732) GReg 103b. Berrepos. Borepos. Güellrepos. Abaty Velrepos. Abaty vorepos.

    ●(1995) LMBR 82. da vont da deuler ur sell war abati Verrepoz. ●83. e Berrepoz.

    (4) Abati-Repoz-Vat.

    ●(1894) BUEr 92. tad-abad Repoz-vad.

    (5) Abati-Bonrepoz.

    ●(1732) GReg 103b. Berrepos. Borepos. Güellrepos. Abaty Velrepos. Abaty vorepos.

    ●(1827-1829) VSA 3462. ar venerab offred abad a vonaster bon repo / dioses quemper corantin deus a eurs ar sitox.

  • abatiezh
    abatiezh

    f. –où Bénéfice d'abbaye.

    ●(1732) GReg 4a. Abbaye, benefice, & revenu d'un Abbé, tr. «Abatyaich. p. abatyaichou.» ●Il a obtenu pour son fils une Abbaye de dix mille liv. de rente, tr. «Bez' en deus bet evit e vap, un abatyaich a zec mil livr leve.»

  • abavant
    abavant

    m. –où, –i Volet.

    ●(1970) GSBG 197. (Groe) dabǝvãt (= dabavant) m., tr. « volet », pl. dabǝvãtri (= dabavantri).

    ►[au plur. avec un art. ind.] Un abavantoù : une paire de volets.

    ●(19--) GBPT 89 § 197b. Eun abavanchou, tr. «une paire de volets.»

  • abe
    abe

    m. –ed Abbé.

    ●(1925) VINV (préface). en abéed ag er Séminér.

  • abechiñ
    abechiñ

    v. tr. d. Appâter.

    ●(c.1718) CHal.ms i. appaster des souris etc., tr. «abbechein el logot.» ●appaster des chapons, tr. «lardein, abechein cabonet.»

  • abeg
    abeg

    [mbr abec, brpm abec < rétro-f. vfr abequer pris en sens mét. (?), cf. rebequer (?) (GMB 14)]

    M. prép. & conj. –où

    I. M.

    A.

    (1) Raison, motif.

    ●(1499) Ca 3a. Abec. g. cause. ●62a. Digarez et abec tout vng vide ibi. ●110a. Hep abec. g. sans cause. ●(1557) B I 118. Pe dre abec eo ez lacquaer / An termen quen garu maz maruer, tr. «Et par quelle cause a été établi ce terme fatal de la mort ?» ●202. Hep caux nac abec, tr. «sans cause et sans raison.» ●341-342. an Princet bras / Heb caux nac abec ha dre cas / A pourchaczas gant diblasdet / Ef fize seder quemeret, tr. «les grands princes, sans cause ni motif, firent en sorte, dans leur haine cruelle, / Qu'il fût saisi.» ●1351. An eil abec, tr. «La seconde raison.» ●(1575) M 1251. Try abec so egal, tr. «Trois raisons sont égales.» ●1986. Han abec pe aban ho poan so en mananç, tr. «Et la cause pour laquelle leur peine demeure.» ●2055-2056. Ha dre se pan leaff, ez caffaff am haual, / Try abec tenn enhy, so deffry special, tr. «Et c'est pourquoi, comme je le jure, je trouve, me semble-t-il, / Trois raisons graves en lui qui sont tout à fait spéciales.» ●(1580) G 371. Gant abec quenderou huec eno trugarecaf, tr. «Avec raison, doux cousin, je vous remercie.» ●458. Gant abec adrecguat, tr. «Avec raison me repentir.»

    ●(1659) SCger 20a. a cause de cela, tr. «dr'an abec-se.» ●81b. motif, tr. «abec.» ●100b. raison, tr. «abec.»

    ●(1847) FVR 281-282. 'Barz 'n holl Lezen santel / E kefot abegou / A frealzidigez.

    ●(1915) KANNlandunvez 49/341. mes ar guir abek anezhi eo ar pec’hed.

    (2) Chose criticable.

    ●(1868) KMM 31. Sonjit ive ez eus ennoc'h calz abegou, calz mancou.

    B. [en locution]

    (1) Bezañ abeg da, a udb. : être la cause de qqc.

    ●(1910) ISBR 64. Kent pel arlerh e varùé Rivod d'é dro, é galon goasket get er hé d'en torfet eahus e oé bet abek dehon. ●(1934) PONT 26. c'houi a vezo abek a ze. ●(1936) PREZ 100. Petra 'zo abeg da gement-se ?

    (2) Kavout abeg en ub., en udb. : critiquer qqn, trouver à redire à qqc.

    ●(1752) BS 513. Couscoude ar gourtisanet (...) a gavas abec enni.

    ●(1877) EKG I 117. gand aoun ne deufac'h goude-ze da gaout abek ennoun. ●161. n'int mad nemet da gaout abek ennomp-ni. ●174. mar kavit abek enn ho tudou koz. ●(1878) EKG II 111. Hini ac'hanomp ne gavo abek er pez ho pezo great. ●(1880) SAB 133. betec ma cavent abeg o velet Jesus o parea tud deiz gouel.

    ●(1925) BUAZmadeg 690. An eskop santel a gavaz abeg el labour.

    (3) Kemer abeg en ub., en udb. : critiquer qqn, trouver à redire à qqc.

    ●(1923) AAKE 7. n'oan ket boazet (...) da gemeret abeg ennan. ●(1925) FHAB C'hwevrer 45. ar marmouz-ze a gred kemeret abaeg en e dad. ●(1949) KROB 14/12. an aesa tra da ober er bed eo kemeret abeg el labour c'hraet.

    (4) Klask abeg ouzh ub. : chercher chicane à qqn.

    ●(1957) BLBR 98/19. «Klask abeg outañ», pe klask afer outañ, klask sinkan outañ ; klask tro da gaoud rendaël gantañ.

    (5) Hep abeg : sans raison.

    ●(1499) Ca 110a. Hep abec. g. sans cause.

    ●(1659) SCger 107b. sans cause, tr. «hep abec.» ●(17--) ST 350. n'en d-eo ket hep abek, tr. «ce n'est pas sans raison.»

    ●(1904) BSAB 19. Ma fried, emei, a zo gwarizi en e galon, heb abek.

    (6) Gant gwir abeg : à juste titre, avec juste raison.

    ●(1862) JKS avec des paragraphes supplémentaires traduits du texte de La Mennais). ">JKS.lam 115. Mar teuont d'ho tamall gant gwir abek. ●(1866) FHB 69/132. Gant guir abeg e c'houzanvomp. ●(1866) SEV 229. Sant Jermen (…) a lavare gant gwir abek : Evel ma'z eo an alan eur merk anat (…).

    ●(1933) ALBR 80. Gant gwir abeg, en em unan ar bed kristen gant Bro Iverzon.

    II. Prép.

    A. À cause de.

    ●(1575) M 643. An Barnn á vezo striz, ha piz, a'bec tri-tra, tr. «Le Jugement sera sévère et rigoureux à cause de trois choses.»

    B. Loc. prép.

    (1) Dre abeg : à cause de.

    ●(1575) M 439-441. Dre abec da pechet (…) / Ez diberrez da oat, tr. «A cause de ton péché (…) / Tu abrèges ta vie.»

    (2) Dre abeg da : à cause de.

    ●(1860) BAL 104. grit ma em bezo glac'har dre abec d'am pec'hejou.

    (3) Dre an abeg : à cause de.

    ●(1834) HEB 361-362. ha dre'n abec n'en devoa netra da rei d'ar paour-mâ, a roas dezàn e bicher.

    ●(1906) KANngalon Eost 172. ha dre 'n abek ar pec'hed hag ar goal ioulou.

    (4) Dre an abeg da : à cause de.

    ●(1732) GReg 140b. A cause de, tr. «dre an abecq da. dre'n abecq da.» ●337b. En punition de votre faute, tr. «dre-n abecq da ho faut.» ●(1752) BS 571. dre 'n abec d'an dangerou a gave. ●(17--) ST 268. Dre 'n abek da eur gaou, tr. «pour une calomnie.» ●274. dre'n abek d'an traou-ze, tr. «pour tout cela.» ●318. dre'n abek d'ho pried, tr. «grâce à votre femme.» ●350. Dre'n abek d'he bried ema en ambloari, tr. «Il est accablé de douleur, au sujet de sa femme.»

    ●(1862) JKS 252. arabad eo ez afe drouk enn-hoc'h dre'n abek da ze. ●(1866) FHB 96/347a. dre'n abek da grisderi ar re a zo e penn al labourou. ●(1893) IAI 127. Ar Franz a yoa dreist ar rouanteleziou all, dre'n abek da sant Loeiz. ●(1894) BUZmornik 1. dre'nn abeg da bec'hed hon tad kentan Adam.

    ●(1904) BMSB 7. Dre'n abeg da gement-se.

    ►[form. comb.]

    S1 dre an abeg din

    ●(17--) ST 272. Biken dre'n abek d'in, ne vô den enkrezet, tr. «jamais personne ne sera chagriné pour ce qui me regarde.»

    ●(1866) FHB 83/244a. lavarit d'hon tadou beza hep enkrez dren abek d'in.

    S3m dre an abeg dezhañ

    ●(1732) GReg 140b. A cause de lui, tr. «dre'n abecq dezâ.»

    P2 dre an abeg deoc'h

    ●(17--) ST 286. Me zo bet er c'hlac'har dre'n abek d'ehoc'h ive, tr. «j'ai été navré de votre douleur.»

    (5) En abeg da : à cause de, de la faute de ; grâce à.

    ●(1732) GReg 140b. A cause de, tr. «èn abecq da.» ●337b. En punition de votre faute, tr. «èn abecq da ho faut.»

    ●(1862) JKS avec des paragraphes supplémentaires traduits du texte de La Mennais). ">JKS.lam 529. e-kreiz hent ar maro enn abek d'ar pec'hed. ●(1877) BSA 10. Diskenn a rea euz a lignez ar roue David, hag en abec da gement-se oa bet savet e doujans Doue.

    ►[form. comb.]

    S2 en abeg dit

    ●(1927) YAMV 14. En abeg d'it eo, e teu, sur eo.

    S3m en abeg dezhañ

    ●(1732) GReg 140b. A cause de lui, tr. «èn abecq dezâ.»

    (6) En abeg diouzh : à cause de.

    ►[form. comb.]

    S1 en abeg diouzhin

    ●(1907) BOBL 06 avril 132/2a. ha ne fell ket d'in e varvfec'h en abek diouz-in.

    (7) War abeg (+ v.) : dans le but de, afin de.

    ●(14--) Jer.ms 51. Oar abec clasq truag, leuzryff un mesager, tr. «Dans le but de chercher (le) tribut, députer un messager.»

    C. War an abeg : (?) dans l'intention de, dans le but de (?).

    ●(1866) FHB 59/52a. Per a laoskas eur malloz anter vouguet, rag Yvonig a daolaz soublig he zourn var he c'hinou var'n abek poket dezhan. Per ne lavaraz grig.

    III. Loc. conj.

    (1) En abeg ma : parce que, à cause que, pour la raison que.

    ●(1732) GReg 692a. Parce que, à cause que, tr. «èn abecq ma.»

    (2) Dre an abeg ma : parce que, à cause que, pour la raison que.

    ●(1732) GReg 244a. D'autant que, parce que, tr. «Dre an abecq ma.» ●692a. Parce que, à cause que, tr. «dre an abecq ma.» ●(1752) BS 300. dre 'n abec ma songe dezàn en devoa parlantet re un devez.

    ●(1868) KMM 41. dre 'n abeg ma oa mad ha guirion ouz e bobl. ●(1870) FHB 266/36b. dre n'abek na hell ket ar Pab en em drompla. ●(1893) IAI 10. dre'n abek ma re vager anezo.

    ●(1911) SKRS II 266. Dre'n abek ma oan bet aketuz da zervicha mad anezhi.

    (3) Dre an abeg e : parce que, à cause que, pour la raison que.

    ●(1900) MSJO 145. dre 'n abek en deus Doue diskleriet he volontes da Joseph.

    (4) Dre abeg ma, ne : parce que, à cause que, pour la raison que.

    ●(1659) SC 55. dre abec ma int membrou eus mesmes corf. ●(1659) SCger 20a. a cause que, tr. «dre abec ma.»

    ●(1869) SAG 123. dre abeg ne falle ket dezhi dilezel na Jesus nag he hano a gristenez.

  • abegadenn
    abegadenn

    [abeg + -adenn]

    F. –où Critique, reproche.

    ●(1931) VALL 171b. Critique, subs. f. reproche, tr. «abegadenn f.»

  • abegal / abegiñ / abegout
    abegal / abegiñ / abegout

    [mbr abecguy, voir abeg + -al, -iñ, -out]

    V. tr.

    I. V. tr. d.

    (1) Critiquer qqn.

    ●(1860) BAL 221. ne deue sonj ebed dezi da abegout an dud. ●(1874) FHB 497/211a. ho deuz bet abeget hueloc'h huel eul labour n'oa ket dioc'h ho doare. ●(1880) SAB 133. Ne glaskent nemet en abegout.

    ●(1925) BUAZmadeg 93. Ar re (...) a zo bepred oc'h abegi heman hag hounnez. ●(1927) GERI.Ern 5. abegi, abegout v. a., tr. «blâmer, désapprouver, reprendre, critiquer.»

    (2) Critiquer qqc.

    ●(1869) FHB 240/244b. An dud estren (...) a vezo clevet oc'h abegal Rom. ●(1872) FHB 394/227b. N'euz ket da abegi ar seurt nevezentiou. ●(1888) LTU 20. da abegi an Trede-Urs, d'ober an heg outhan. ●(18--) SAQ II 371. Abeget e vez [ar relijion] gant spered an den a glask kemeret leac'h spered Doue (...) Abeget e vez gant kaloun an den.

    ●(1911) BUAZperrot 80. ar pez a veze great gant ar re all a veze gellet da abegi eun tu pe du.

    (3) Abegiñ ub. da vezañ graet udb. : reprocher à qqn d'avoir fait qqc.

    ●(1868) FHB 177/164a. e ve leac'h da abegi hon tadou coz da veza roet kelennadurez fall d'ho bugale.

    (4) Contrefaire.

    ●(1927) GERI.Ern 5. abegi v. a., tr. «contrefaire, insister par raillerie.»

    II. V. tr. i. Abegiñ war udb. : critiquer qqc.

    ●(1868) FHB 156/411a. abegout var ar c'hiz m'eo bet renked an ofis caonv.

    (5) Hep abegiñ : sans chercher de faux-fuyants.

    ●(1647) Am.ms 625. Sus sus dilambrecq ça hep abecguy, / Frez pronnoncy à na fazy quet., tr. « Sus ! sus ! indolent, çà, sans chercher de faux-fuyants, / Clairement prononce-les et ne te trompe pas. »

  • abegiñ
    abegiñ

    voir abegal

  • abegout
    abegout

    voir abegal

  • abegus
    abegus

    [abeg + -us]

    Adj.

    (1) (en plt de qqn) Porté, enclin à critiquer.

    ●(1872) ROU 79b. J'ai critiqué, tr. «Abeguz oun bet.»

    ●(1907) FHAB Meurzh/Ebrel 49. Teodoù abegus koulskoude a glevan avechou. ●(1911) BUAZperrot 120. an teodou abegus. ●(1925) FHAB Eost 305. stanka o genou d'an dud abegus-ze. ●(1927) FHAB Genver 19. Ha gand a reoc'h n'it ket da veza teodou abegus. ●(1995) BRYV v 36. (Milizag) Marie a zo abeguz.

    (2) (en plt d'une parole, d'un mot) Critiquable.

    ●(1935) VKST Du 391. Ne deujont muioc'h a-benn avat eget araok, daoust d'o finesaou, da gaout dioutan eur ger abegus pe tamallus.

  • Abel
    Abel

    n. pr. Abel.

    ●(1499) Ca 3a. Abel. cest nom propre. latine. hic abel.

  • aber
    aber

    [vbr aber, mbr aber, vgall aper, aperou (pl., ms aꝑou), vco aber gl. gurges, pict aber (cf. Aber-deen), gael inbhir < britto tardif *abberos "embouchure de rivière" < britto *adbero-, *adberos "embouchure de rivière" < IE *ad "vers" + bher "porter" (IGWe ad & bher, EDPC 24, 62, DGVB 69b, Falileyev 9, GPCY 2b)]

    M./f. –ioù, –i (géographie)

    (1) Embouchure d’un fleuve, d’une rivière, etc.

    ●(vBr) DGVB 51a (Godefroy 21b). Des vaisseaux bien adoubez / Sont a l’aberhavre du fleuve ●note L. Fleuriot : glose bretonne entrée dans le texte (…) époque indéterminée.

    ●(1633) Nom 87a. Iuncus leuis, mariscus : ionc marisc : broüen mor, broüen an aber.

    ●(1732) GReg 249a. Décharge d’une riviere, d’un ruisseau dans un autre, ou dans la mer, tr. «Aber. p. aberyou.» ●331a. Embouchure, l’endroit par où les rivieres se jettent dans la mer, tr. «Aber. p. aberyou.»

    ●(1910) ISBR 7. ter ster, abéri ledan ha don dehé. ●(1912) MMPM 101. ar vag var an eor en eun aber kloz. ●(1923) SKET i 19. en aber al Liger.

    (2) Confluent.

    ●(1732) GReg 195b. Confluent, le lieux ou deux rivières se joignent, & mêlent leurs eaux, tr. «Aber diou stær. p. aberyou.»

    (3) Abri pour les bâteaux, mouillage, havre.

    ●(1889) ISV 80. edo an oll bagou euz an enez oc’h eana en tamouigou aber a zervich dezho da berzier mor.

  • Aber
    Aber

    hydronyme An Aber : L’Aber (Crozon).

    ●(1943) ARVR 107/2. Neuze e tremen dre Zineol, Argol, an Aber, traezhenn Vorgad, ha Lostmarc'h. ●(1943) TNKN 15. an Aber, etre Kraozon ha Terrug.

  • Aber-Ac'h
    Aber-Ac'h

    nl. & hydronyme. L’Aber-Wrac’h (source à Tremaouezan, 30 km de long).

    I

    (1) Aber-Ac'h.

    ●(1543) Cco 22. Abrah. ●(1546) Cco 38. Abrah. ●(1548) Cco 64. abrah.

    ●(1942) ARVR 84/1. Teir a zo anezho : Aber Ac'h, Aber Venead hag Aber Iltud. ●(1948) ARGV 5. Pa gonfonto Aber-Ac’h / e tigonfonto beg Bourc’h-Ac’h.

    (2) An Aber-Ac’h.

    ●(1846) BAZ 142. ar bae galvet hirio an Aber-Rac’h.

    ●(1909) MMEK 232. var ribl an Aber-Rac’h. ●(1924) FHAB Ebrel 136. an Aber-Ac’h hag an Aber venniget. ●(1931 FHAB Gouere/266. an Aber-Ac'h. ●(1943) ARVR 120/4. an Aberac'h. ●(1981) ANTR 222. Dispar eo traonienn an Aber-Ah evid seurt redadeg gand ar zav-diskenn a-big a gaver war he riblou hag ouz diribin he zorgennou. ●(1995) LMBR 84. Abaoe an amzer goshañ e kaver anv eus Aber-Ac’h. 85 o c’hoari dibaouez tro an Aber Ac’h.

    (3) An Aber-Wrac'h.

    ●(1893) IBR 119. ar variken en em arretaz en Abervrac'h.

    ●(1904) SKRS I 21. Tri vreur belek, ginidik euz ar barrez a ioa skol gantho e chapel Sant Anton, eur japel savet var ribl an Abervrac'h. ●(1905) ALMA II. enn Aberwrac’h. ●(1910) ISBR 7. en Aber-Vrah. ●(1914) ARVG Mae 79. An Aber-Wrac'h. ●(1926) FHAB Mae/176. chapel sant Anton, war ribl an Aber-Wrac'h.

    (4) Aber-ar-Wrac'h.

    ●(1919) DGEShy 2. Aber ar Wrac'h.

    (5) Aber-Wrac'h.

    ●(c.1600) Cco 81. abervrah.

    ●(1716) PEll.ms 4. Aber-wrac’h. ●(1732) GReg 249a. aber-vrac'h. ●331a. aber-vrac'h. ●560a. Porz Aber-vrac'h ê goëled Leon, a c'halvét tro-all porz qeinvan; dre'n a becg ma lazét eno bep miz ur buguel bihan oud ar vronn, èn enor da un divinite faos a adorét èl lec'h-ze.

    ●(1868) GMB 327. Argad Abervrac’h. ●(1879-1880) SVE 197. Aber-Wrac'h.

    ●(1927) CONS 360. Hag Uzin-dre-lanô Aber-Wrac’h.

    (6) Aber-Gwrac'h.

    ●(c.1687) VEach 62. ar Mari ames á Aber grach en Escobti Leon.

    II.

    (1) Légende locale.

    ●(1732) GReg 560a. Porz Aber-vrac'h ê goëled Leon, a c'halvét tro-all porz qeinvan; dre'n a becg ma lazét eno bep miz ur buguel bihan oud ar vronn, èn enor da un divinite faos a adorét èl lec'h-ze.

    (2) Proverbe.

    ●(1876) TDE.BF 805. Pa vez ann trouz-mor dioc'h Penfoull / E c'hell pep-hini choum enn he doull; / Pa vez ann trouz-mor dioc'h ann Elez, / E c'hell pep-hini mont d'he zevez.

    ●(2003) TRMOR 89. Trouz mor deus Penn Foull / E c'hell pep hini chom en e doull / Trouz mor deus an Aelez / E c'hell pep hini mont d'e zevezh.

    (3) Dicton.

    ●(2003) TRMOR 89. Trouz mor en Aelez / Ra z aio pep hini d'e zevezh / Ha da glask pikoù panez.

    (4) Prophétie

    ●(1948) ARGV 5. Pa gonfonto Aber-Ac’h / E tigonfonto beg Bourc’h-Ac’h.

    ●(2003) TRMOR 63. Pa goñfonto an Aber Ac'h / E tigoñfonto Beg Bourac'h / Ha pa goñfonto Pariz / E tigoñfonto Touriz.

    III. [Toponymie locale]

    ●(1876) TDE.BF 805. Pa vez ann trouz-mor dioc'h Penfoull / E c'hell pep-hini choum enn he doull; / Pa vez ann trouz-mor dioc'h ann Elez, / E c'hell pep-hini mont d'he zevez. ●Note Troude : "Ann Elez, les Anges, petite bourgade près de l'Aber-Vrac'h". (Voir aussi DDPB 71).

    ●(1926) FHAB Mae/176. chapel sant Anton, war ribl an Aber-Wrac'h.

    ●(2003) TRMOR 63. Pa goñfonto an Aber Ac'h / E tigoñfonto Beg Bourac'h / Ha pa goñfonto Pariz / E tigoñfonto Touriz. ●note des éditeurs : « Beg Bourac'h est le nom d'une pointe rocheuse dans l'Aber Wrach et Touriz celui d'un rocher, portant une tourelle, non loin de là ».

  • Aber-Benniged
    Aber-Benniged

    hydronyme L’Aber-Benoît (source à Saint-Divy, 30 km de long).

    (1) Aber-Benniged.

    ●(1716) PEll.ms 4. Aber-benighet. ●(1732) GReg. 249a. aber benniguet. ●331a. aber-Benniguet.

    ●(1910) ISBR 7. en Aber-Beniget. ●(1958) BRUD 3/16. divreh arhant an Aber-Benniget.

    (2) Aber-Venniged.

    ●(1546) Cco 46. Abreum [= *Aberuen(iget) ?]

    ●(1914) ARVG Mae 79. An Aber-Vinniget. ●(1924) FHAB Ebrel 136. an Aber-Ac'h hag an Aber venniget.

    ►Aber-Benead.

    ●(1988) MIBB [titre]. Milinoù an Aber-Benead.

    ►Aber-Venead.

    ●(1942) ARVR 84/1. Teir a zo anezho : Aber Ac'h, Aber Venead hag Aber Iltud. ●(1943) TNKN 15. Aber Venead.

  • Aber-Ildud
    Aber-Ildud

    hydronyme L’Aber-Ildut (Bas-Léon).

    (1) Aber-Ildud.

    ●(1543) Cco 22. Abrildut. ●(1546) Cco 38. Abrildut. ●(1546) Cco 46. Abu. ●(1548) Cco 64-65. aberildut. ●(1576-1600) Cco 80. abrildut.

    ●(1716) PEll.ms 4. Aber-Ildut. ●(1732) GReg 249a. Aber-ildud. ●331a. Aber-jldud.

    ●(1925) BUAZmadeg 560. en eun haor hanvet abaoue Aber-Ildud. ●(1942) ARVR 84/1. Teir a zo anezho : Aber Ac'h, Aber Venead hag Aber Iltud. ●(1943) TNKN 15. Aber Iltud.

    (2) An Aber-Ildud.

    ●(1877) EKG I 118. Ar re-ze a Vrest a gaf d'ezho eo ken eaz galoupat ar vro-man adalek an Aber-Ildut beteg Landunvez ha Kerzent, dre greiz ar pri hag ar vouillenn.

    ●(1911) BUAZperrot 400. Douara a eure en Aber-Ildud. ●1911 BUAZmadeg 574. douara a rejont oll e bro Leon, en eun haor hanvet abaoue an Aber-Ildud. ●(1928) FHAB Here 10/403. Karradou mein-ben a voe chalbotet eus an Aber-Ildut. ●(1935) SARO 13. Ar gredenn e touaras Ronan el lec'h-se a zo ken aes da zifenn, eget an hini a ra d'ezan douara en Aber-Ildut.

    ► An Aber.

    ●(2003) TRMOR 38. Truilhennoù an Aber / Teileien Ploñger / Moc'h Trezian.

    (3) (minéralogie) Mein an Aber : granit blanchâtre de l’Aber-Ildut.

    ●(1907) FURB 11/205. Les tailleurs de pierre, dit M. Le Page, "désignent les divers granits sous le nom du lieu de leur provenance. Ainsi : mein an Aber (blanchâtre); mein Kersanton, ar C'hersanton (bleu); mein an Drenek (noirâtre). Le granit jaunâtre se nomme mean-melen, mein velen. Il existe une sorte de granit friable, facile à tailler; on l'appelle mean goack."

    (4) Blason populaire : voir truilhenn.

  • Aber-Oded
    Aber-Oded

    n. de l. Bénodet.

    ●(1732) GReg 331a. Penn odet. (& par adoucissement; Benn-odet. aber odet.

  • aberzh
    aberzh

    m. –ioù Sacrifice.

    ●(1914) DFBP 295a. sacrifice, tr. «Aberz.» ●(1915) RNDL 121. En Overen (…) hag e rér mab-dén hag hé Aberh, tr. «La messe dont la Victime s'appelle le fils-de-l'homme.»

  • aberzhad
    aberzhad

    m. –ed Victime d'un sacrifice.

    ●(1931) VALL 74a. Bouc émissaire, tr. «aberzad-dibec'ha.»

  • aberzhañ / aberzhiñ
    aberzhañ / aberzhiñ

    v. tr. d. Sacrifier.

    ●(1914) DFBP 174b. immoler, tr. «Aberzi.» ●295a. sacrifier, tr. «Aberza.»

  • aberzher
    aberzher

    m. –ion Sacrificateur.

    ●(1914) DFBP 295a. sacrificateur, tr. «Aberzer.»

  • aberzhiñ
    aberzhiñ

    voir aberzhañ

  • abese / abesede / abeseer
    abese / abesede / abeseer

    m.

    (1) Abécédaire; b.a.ba.

    ●(1499) Ca 3a. Abece. g. idem (...) b. abeceer.

    ●(1732) GReg 4b. An A B C. Le petit livre de l' A B C. Levric an A B C.

    ●(1994) BELZ 42. A.B.C.D. / lavar er vugalé A.B.C.D. / langage des enfants.

    (2) Levrig an abese.

    ●(1732) GReg 4b. Le petit livre de l' A B C, tr. « Levric an A B C. »

  • abesede
    abesede

    voir abese

  • abeseer
    abeseer

    voir abese

  • abeuvret
    abeuvret

    [mbr abeuffret, voir abeuvriñ]

    Adj.

    (1) Abreuvé.

    ●(1499) Ca 3a. Abeuffret. g. abeuure.

    (2) Envahi.

    ●(1909) BROU 201. (Eusa) Couvert, tr. «Abeúret Se dit surtout des insectes, de la vermine : abeuret eo gand al laou, il est dévoré par les poux.»

  • abeuvriñ
    abeuvriñ

    [mbr abeuffriff < vfr abeuvrer < lat abbiberare (DEBM 193, FLMB 67); + -iñ]

    V. tr. d. Abreuver.

    ●(1499) Ca 3a. Abeuffriff. g. abeuurer.

    ●(18--) GBI II 164. potr un den-jentil 'c'h abreuvi he ronsed, tr. «du valet du gentilhomme qui abreuvait ses chevaux.»

  • abeuvrlec'h
    abeuvrlec'h

    [mbr abeuffrlech, voir abeuvriñ + lec’h .1]

    M. –ioù Abreuvoir.

    ●(1464) Cms (d'après GMB 14). Abeuuffr lech, abreuvoir. ●(1499) Ca 3a. Abeuffrlech. galaice. abeuuroer.

  • abid
    abid

    [mbr abit, habidou (pl.), brpm habit, abyd, abideu (pl.) < vfr (h)abit < lat habitus « mise, tenue »]

    M./f. –où

    (1) Habit.

    ●(1499) Ca 3a. Abit. g. habit. ●(1633) Nom 107a. Syntesis : vn tas d'habillemens, vne garde-robe : vn bern habillamantou, habidou mezer á pep liou. ●108a. Mæander : bordure d'habillement entortillée : bordeür habidou ourlet hac antortillet.

    ●(1689) DOctrinal 172. Da caout un abit fris, isquis, à pris isel, tr. Ernault (GMB 246) « …un habit de frise, grossier, de peu de valeur. »

    ●(1710) IN I 329. un desir bras da gaout un habit nevez. ●(1732) GReg 252b. dieñtacha un abyd. ●(1792) BD 1833. da abigo caer, tr. «tes beaux habits.» ●(1792) HS 90. tregont abit. ●(17--) BMa 473. Vn habit prop, tr. «un habit correct.» ●(17--) TE 41. Hi e usquas dehou abideu é vrær Ésàu.

    ●(1803) MQG 13. Un habidic bep bloa, dizispign d'he ferc'hen. ●(1834) SIM 196. gant o habijou brodet a aour hac a arc'hant. ●(1838) OVD 130. en ol e inoure é habid. ●(1854) GBI II 422. Indann-han 'zo un abit wenn, tr. «Il portait une veste blanche.» ●(1857) GUG 94. habiteu quer gùen èl en éerh. ●(18--) GBI II 212. Abijo gwarnizon 'n eûs gwisket, tr. «Il revêtit ses habits de garnison.»

    ●(1904) DBFV 2a. abid, m. pl. eu, tr. «habit.»

    (2) Habit de religieux.

    ●(1907) BSPD I 256. hi e geméras abid en drivet urh Sant-Franséz.

  • abienner
    abienner

    m. –ion

    (1) (droit) Gardien de saisie.

    ●(1732) GReg 269a. Depositaire de justice, gardien des meubles executez, ou saisis dans les formes de justice, tr. «Abyener. p. abyenéryen. abyeneur. p. yen. ambyonèr. p. yen.» ●(1744) L'Arm 12a. Ambienneur, tr. «Abiennour.. pl, nerion. m.»

    ●(1905) BOBL 15 avril 30/3c. Job Kere a oa laket d'ambioner evid mêsa an traou. ●(1913) KZVr 29 - 21/09/13. Ambiouner, tr. «celui qui garde les scellés avant la mise en vente des objets, Milin.» ●(1936) DIHU 304/146. chetu degoéhet en abiénour arnomb.

    (2) Espion, guetteur.

    ●(1913) KZVr 29 - 21/09/13. Ambiouner, tr. «espion, guetteur, Milin.»

  • abiet
    abiet

    adj. (Tonneau) enviné.

    ●(1744) L'Arm 22a. Aviné, tr. «Abiétt gued er guin.»

    ●(1904) DBFV 2a. abiet ged er guin, tr. «part. (tonneau) aviné.»

  • abil
    abil

    [mbr abyl, abil, habil, brpm habil, abil < vfr habile < lat habilis (FLMB 67)]

    Adj.

    I. Attr./Épith.

    A.

    (1) Habile, instruit, savant.

    ●(14--) Jer.ms 51. leuzryff un mesager / Abyl davede Pylat tyzmat hep nep atfer, tr. «députer un messager / Habile à Pilate, vite, sans aucun retard.» ●(1499) Ca 3a. Abil. g. abile. ●ga. habile plusbabile / treshabile. b. abil / abiloch. ●(1530) Pm 235 (Mab Den). Negueus a nep stil quen abil ve (…) / A aznaffe querent diouz hentez, tr. «Il n'y a, de nulle façon, si habile, (…) / Qui reconnaîtrait amis de parents.»

    ●(1659) SCger 64b. HAbile, tr. «habil.» ●(1790) MG 13. N'en don quet abilloh eit Charle. ●136. ur mæstr abil. ●(1792) HS 125. enn abillan hac enn eurussan Roué ag enn douar.

    ●(1854) PSA I 204. er ré abil avel er ré dihouyêc. ●(1869) SAG 26. goeziek hag abill.

    ●(1913) KZVr 26 - 31/08/13. Abil, tr. «instruit.»

    ►[empl. sans art.] Ceux qui sont habiles, instruits.

    ●(1821) SST vi. bras ha bihan, cos ha yoanq, habil hac ignorant.

    (2) Habile, adroit.

    ●(c.1500) Cb 42a. [coezaff] g. cest habile a cheoir. b. habil da coezaff. ●75b. [emolch] g. habile a chasser. b. abil da emolch. ●(1557) B I 69. Ha bezomp abil ha dilacc, tr. «et soyons habiles et diligents.»

    (3) Entreprenant.

    ●(1913) KZVr 26 - 31/08/13. Abil, tr. «entreprenant, hazardeux.»

    B. [en locution]

    (1) Fri abil : personne curieuse.

    ●(1913) KZVr 26 - 31/08/13. Fri abil, tr. «fureteur, curieux.»

    (2) Ober e fri abil : se faire fort de.

    ●(1913) KZVr 26 - 31/08/13. Ober e fri abil, tr. «se faire fort de.»

    (3) Bezañ abil war udb. =

    ●(1921) PGAZ 65. e kredan e vezo habil avoalc'h var he gatekiz !

    II. Adv. Ent abil : habilement.

    ●(1499) Ca 3a-b. aduerbia. g. habilement / tres abilement b. ent abil / ent abiloch. ●(c.1500) Cb 9a-b. aduerbia. g. abilement / plus abilement / tres abilement. bri. ent abil / ent abiloch / ent abilaff.

  • abilaat
    abilaat

    [brpm abillad < abil + -aat]

    V. tr. d. Rendre (qqn) plus instruit.

    ●(1790) MG 135. corrigein bugalé guet un taul colèr, e oai ou sotad quêntoh eit ou abillad.

  • abilañ
    abilañ

    [en em + abil + -añ]

    V. pron. réfl. En em abilañ da : entreprendre de, se risquer à.

    ●(18--) VSAl 3. a hoas nem abilan de riman en bresonec.

    ●(1903) MSLp xii 2 [253]. Dans l'Avis da lecteur d'une Vie de Saint Yves, Bué sant ar voan (sic !), manuscrit en 207 pages, que j'ai vu à Kerfot et qui doit dater du commencement du xviiie siècle, Conan, né à Kérity et habitant Trédrez, dit : Je suis âgé de 60 ans, «et encore je me risque à rimer en breton», a hoas nem abilan de riman en bresonec. Cette expression existe actuellement en Goello : 'n im abilan d'ober eun dra «se risquer à faire une chose». ●(1913) KZVr 26 - 31/08/13. en em abilan, tr. «se risquer à faire. Goelo.»

  • abilded
    abilded

    [brpm abiltèt < abil + -ded]

    F. Savoir, habileté.

    ●(1792) HS 124. enn abiltèt requiss eit hum aquittein ag é gargue.

    ●(1821) SST i. Hi u e ra habiltet d'er vugaligueu. ●(1838) OVD 125. guet un tamicg habiltæt. ●(1857) GUG 52. er huéen ag er faus abiltæd. ●(1861) BSJ 83. Er pharisiénèd hag er scribèd, carguet a hloér guet ou abiltèd, hum zrougué ag er gonz-cé.

    ●(1905) IMJK 8. En abilted (…) nen dé ket ur péhed. Mat é anehi é unan, mar dé rézet ar lézen Doué.

  • abilentez
    abilentez

    [abil + -entez]

    F. Habileté.

    ●(1866) HSH 156. he habilentez er brezel.

  • abilhamant
    abilhamant

    [mbr abillamant, habillamant < vfr abillement (FLMB 67)]

    M. –où Vêtement.

    ●(1464) Cms (d’après GMB 14). Abillamant da hoary, l. hec ludex, ludicis. ●(1633) Nom 107a. Syntesis : vn tas d'habillemens, vne garde-robe : vn bern habillamantou, habidou mezer á pep liou. ●107a-b. Stola, cultus : habillement : habillamant, dillat. ●107b. Vestimentum, vestis, indumentum amictus : vestement, habillement : guiscamant, habillamant.

    ●(1710) IN I 243. an habillamant. ●(1727) IN 243. an abillamant. ●(1767) ISpour 96. enn habillemanteu diffourniss. ●(17--) BMa 469. Pam bo a abillamant chanchet, tr. «Quand j'aurai mis d'autres vêtements.»

    ●(1834) SIM 156. E habillamant a zeree dioutàn ervad. ●(18--) AID 459. chanch a abillamant, tr. «changer d'habits.»

  • abilhañ / abilhiñ
    abilhañ / abilhiñ

    [brpm (hum) abillein, (enem) abillan < vfr (s’) (h)abiller + -añ & -iñ (TLFi s. habiller)]

    V. pron. réfl. En em abilhañ : s’habiller.

    ●(1767) ISpour 148. Hum abillein diffourniss. ●(1790) Ismar 215. hum abillein diffourniss. ●(17--) BMa 467. Enem abillan prop a renquan, tr. «Je dois m'habiller convenablement.»

  • abilhet
    abilhet

    [brpm abilliet, voir abilhañ / abilhiñ + -et .1]

    Adj. Habillé.

    ●(1792) BD 951-952. nen dequet abilliet / en form gant arreal aso breman erbet, tr. «Il n'est pas habillé / De la même façon que ceux qui sont à présent au monde.»

  • abilhetez
    abilhetez

    f. Entonnoir.

    ●(1941) FHAB Gwengolo/Here 89. (Tregon ha tro-dro) Abilhetez = gg. eur founilh da lakaat ar gwin en eur voutailh.

  • abilhiñ
    abilhiñ

    voir abilhañ

  • abilidañ / abilitañ
    abilidañ / abilitañ

    v. intr. Gaminer.

    ●(1913) KZVr 26 - 31/08/13. Abilitan, tr. «gaminer, Gouelo.» ●(1962) TDBP II 11. Heman na veze ket laosket da abilida, tr. «on ne laissait pas celui-ci toucher à tout.»

  • abilitañ
    abilitañ

    voir abilidañ

  • abilite
    abilite

    f. Savoir, habileté.

    ●(1869) SAG 27. ar re a gounter abill en amzer-man, ne dint abill nemet en eur poent-bennac, a c'hoaz pe sort abilite !

  • abim
    abim

    [mbr abism, abim, abym, brpm abismë, abime, abim < vfr abysme, abime, etc < lat abyssus + -issimus (lat chrét) (FLMB 68, TLFi s. abîme)]

    M. –où

    (1) Abîme.

    ●(1464) Cms (d’après DEBm 193). abism, abîme. ●(1499) Ca 3b. Abim. g. abisme. ●(1633) Nom 230b. Abyssus : abisme : abim. ●(1612) Cnf 193 [78a]. Goudé an maru ves hon Saluer ez gueler digor è costez dré vn taol goaff, pé dré heny ez voué digoret an porz ves an abym an diuinité à Doué.

    ●(c.1680) NG 1174. Er bedervet abismë. ●(1744) L'Arm 4b. Abyme, tr. «Abime.. pl. eu. m.» ●(c.1785) VO 23. quentéh é couéhemb én un abim. ●(1790) MG 327. én un abim a béhedeu. ●(1792) BD 4038. en abim eproffondo, tr. «dans l'abîme elle s'effondrera.»

    ●(1831) MAI 25. ractal e hat-coueen bars an abim. ●(1857) GUG 32. Ar vorden en abim.

    (2) Enfer.

    ●(1557) B I 792. Digueriff abim an ty man / Maz duy gant touffoul dan goulet, tr. «que j'ouvre l'abîme de cette demeure pour qu'il aille au fond, dans un tourbillon.» ●(1575) M 1217-1218. An douar gant é poes, alaca da froesaff, / A scrap bede'n abym, han lim de opprimaff tr. «Il fait par son poids, crever la terre, / En l'entraînant jusqu'à l'abîme et l'enfer, pour l'opprimer.» ●1602. En Abym ancrimet, tr. «Condamnés à l'abîme.»

    (3) Puñs an abim binimet : l'enfer.

    ●(1530) J p. 97b. En tan flamm eternalamant / En poan ha langour ha tourmant / Bede an fondamant plantet / Da bezaf hep flaig ostaget / En puncc an abim venimet, tr. «puissent les flammes éternelles, puissent les supplices et les maux qui plongent leurs racines jusqu'aux entrailles de l'enfer, être mon partage assuré ; puissé-je trouver place au plus profond recoin possible de l'Abîme empesté.»

  • abimañ
    abimañ

    voir abimiñ

  • abimet
    abimet

    [brpm abymet, voir abim + -et .1]

    Adj. Abîmé, englouti.

    ●(1710) IN I 114. hac ez oun abymet gant an tempest.

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...