Recherche 'b...' : 5779 mots trouvés
Page 51 : de bitan (2501) à biz-troad (2550) :- bitañbitañ
v. intr.
(1) Dépenser le moins possible.
●(1915) KZVr 125 - 25/07/15. Bitan, tr. «épargner, Bellec.» ●(1962) TDBP II 50. Bita ! ar bloaz a zo hir ! tr. «(il faut) ménager, réduire les rations, l'année est longue !» ●(1983) LLMM 218/172. D'ar mare-se e veze bihanoc'h e c'hopr hag e vite muiañ ma c'helle. ●(1997) HYZH 209/29b. hennezh a vit = sellant eo.
(2) par ext. Vivoter.
●(1962) TDBP II 179. Bitañ : bevañ-bevaik.
- bitatisbitatis
adj. Maladroit, gauche, mauvais.
●(1959) BRUD 7/21. kaser kezeg bitatiz ma 'z out. ●25. bitatiz : Fall, diampart.
- bite / biteizbite / biteiz
adv.
(1) Désormais.
●(1744) L'Arm 22a. Il ne se taira d'au-jour-d'hui, tr. «Bité né dau.» ●226a. Maishui, tr. «Bité.»
●(1904) DBFV 23b. bité, adv., tr. «désormais, aujourd'hui.» ●bité ne daù, tr. «il ne se taira plus aujourd'hui.»
(2) Beaucoup de temps, longtemps.
●(1915) KZVr 101 - 07/02/15. Bete (Corn[ouaille]) N'eo ket bet bete, tr. «il n'a pas mis longtemps.»
(3) Aujourd'hui (dans l'avenir).
●(c.1680) NG 215. Ac er-mes e lochem-ni bité ?
●(1915) KZVr 101 - 07/02/15. Dont a riet bete ? tr. «Viendrez-vous aujourd'hui ?» Sainte-Triffine, Besco.»
(4) Pas du tout, plus rien.
●(1895) GMB 62. On dit dans le dialecte de Batz : ked biterh a zrouk « pas du tout de mal » ; ne veneñ ke biterh « je ne veux pas du tout » et, avec une acception plus primitive, me forh ke biterh lakel mouid abarh, « je ne puis plus rien mettre dedans »
- biteizbiteiz
voir bite
- BitêklêBitêklê
[probablement du mot du nord de la France bitàklè au sens de « tachetée (prlt d’une vache) » (Esnault, 35-36) ; Bitêklê est le lieu où se mélangent les gens, plus ou moins catholiques, purs ou tachés…]
s. plais. Nom de l’auberge à mi-route entre la terre et le paradis.
●(1893) LLLM 456 (Penvénan). Il y a quatre-vingt-dix-neuf auberges de la terre au paradis. (…) L’auberge de mi-route s’appelle Bitêklè.
- bitellbitell
f.
(1) Personne qui change souvent d'avis, girouette.
●(1962) TDBP II 50. bitell (f.), tr. «personne qui change souvent d'avis.»
(2) Amateur de femmes.
●(1915) KZVr 125 - 25/07/15. vitell, Ile de Batz, a le même sens que gastaouer, coureur de femme. Milin.
(3) = (?).
●(1915) KZVr 125 - 25/07/15. Bitel, tr. «faire envie comme les enfants entre eux.»
- bitellajoù
- bitellatbitellat
v. intr.
(1) Bricoler, s'occuper de choses sans importances.
●(1962) TDBP II 50. bitellad (v.), tr. «bricoler, musarder, baguenauder.» ●Me a wele Jañ-Mari o vitellad en e bark, tr. «je voyais Jean-Marie bricoler, s'occuper de bagatelles, dans son champ.»
(2) Courir les femmes.
●(1915) KZVr 125 - 25/07/15. Bitell et vitell, Ile de Batz, verbe bitellat et vitellat, synonyme de pitaouik, pitaouer. Milin.
- bitikbitik
adj. Tout petit.
●(1939) RIBA 48. donet e hra ré bitik. ●(1941) DIHU 364/340. un aval bitik. ●(1942) DHKN 70. Ul lévrig bihan é, mollet bitik, ar bapér liù koèuen ha get skeudenneu liùet. ●(1982) PBLS 192. (Langoned) bitig, tr. «adjectif signifiant petit en langage familier et probablement dérivé de ce mot français.»
- bitonbiton
m. Boued ar biton = (?).
●(1921) PGAZ 46. e veze tennet euz a douez al ludu eur podik bian leun a voued aztommet : galvet e veze gant'ho boëd ar bitoun.
- bitonigbitonig
m. Algue Himanthalia elongata.
●(1968) NOGO 214. Himanthalia elongata. bitu:nig, «petit pénis» : Perros en Plouguerneau, Korrejou en Plouguerneau.
- bitousbitous
adj.
(1) Tout petit.
●(1906) BOBL 03 février 72/2e. eur mean bitouz. ●(1906) BOBL 12 mai 86/.2b eun tam tra bitous egiz-ze. ●(1938) WDAP 2/121. (Pleiben, Lennon, Gwezeg) Bitous, hano gwan, bihan-kenan. Skouer : Penaos e ya ar bed gant ar re vitous er gêr-mañ ? An hini bitousa eo a rae ar muia trouz. ●(1955) STBJ 10. eur chapelig paour ha bitous. ●21. limaiou bitous grêt gant sukr rouzet. ●143. moused bitous ha merc'hedigou. ●(1961) LLMM 88/309. ur c'hornig pri bitous. ●(1962) GERV 142. krogennou bitous ha dister.
(2) Ar re vitous : les petits enfants, les minots.
●(1955) STBJ 174. E lavar ar re vitous e oa eur vuoc'h ur moumou.
- bitouz
- bitouzennbitouzenn
f. –où (anatomie)
(1) Pénis, verge.
●(1716) PEll.ms 95. Bitousien, et Bitousen, Latiné Mentula. ●(17--) FGab 137. reud evel un ascorn oa va bitouzen. ●139. derc’hell a ran va bitousen.
●(1847) GON FB 819b. Verge. Le membre génital, le membre viril, tr. « Bitouzen ou btousien, f. » ●(1876) TDE.BF 54b. Bitouzenn, s. f., tr. «Verge de l’homme.»
●(1931) VALL 778a. Verge (anat.), tr. «bitouzenn f. » ●(1947) LEBR (d’après SONE n° 249 1979, [p. 2], et voir PLNN 6/1980-1981, p. 54). Re ledan ma reor, ma bitouzenn re moan, / Met daoust da ze me ’gar sailhañ ! ●note à me ’gar : pe : me oar.
(2) Penn ar vitouzenn : le gland.
●(1890) MOA 406a. Prépuce, s. m., tr. «Penn ar vitouzenn.»
- bitouzezbitouzez
f. –ed Femme de petite taille.
●(1938) WDAP 2/121. Bitouzez, hano gwregel. Skouer : eur vitouzez n'eo ken.
- bitrakbitrak
m. –où
(1) Babiole.
●(1866) LZBt Gouere 170. pompinello hag a danse, ha pitraklo all evel ar re-ze. ●(1899) LBFt Mai 18. bitrako sorserez.
●(1915) KZVr 118 - 06/06/15. Bitrak, bitrakl masc., tr. «colifichet, babiole, bagatelle, chose de rien, Tréguier. Goelo, Estienne, Even, Biler.» ●(1927) GERI.Ern 50. bitrak T[régor] m. pl. ou, tr. «Bagatelles.»
(2) [au plur.] Complications inutiles.
●(1915) KZVr 118 - 06/06/15. bitrakou, bitrako, tr. «manières de s'y prendre compliquées.» ●(1927) GERI.Ern 50. bitrak T[régor] m. pl. ou, tr. «complications inutiles.»
(3) Petit métier.
●(1963) BAHE 35/36. Abred e rankent deskiñ un tamm micher ha da c'hortoz e raent mil bitrak evit gonit ur gwenneg bennak.
(4) = (?).
●(1633) Nom 152a. Corbis, galea : cage : an bittracq.
(5) (ornithologie) Petite grive, traquet.
●(1876) TDE.BF 54b. Bitrag, bitrak, s. f., tr. «Grive de petite espèce ; pl. bitraged.»
●(1927) GERI.Ern 50. bitrag, gwitrag, V[annetais] bistrag f., L[éon] pistrak m., tr. «Petite grive, traquet.»
(6) Balivernes.
●(1931) VALL 65a. Balivernes, tr. «bitrakou T[régor] m. pl.»
- bitrakennbitrakenn
f.
(1) (en plt d'une femme) Bonne à rien.
●(1983) PABE 23. (Berrien) bitrakenn, bistrakenn, tr. «bonne à rien.»
(2) Vieille mécanique, bécane.
●(1993) MARV xi 25. (Tourc'h) Me 'm-eus eun tamm belo : bistrakenn goz.
- bitrakiñbitrakiñ
v. Bricoler.
●(1969) BAHE 59/16. Yannig ar mil micher. E Bro-Lannuon e klever Daniel mil micher hag e wel darn er verb taniellat (fekañ, bitrakiñ) an hevelep gwrizienn, ar pezh a zo diaes da grediñ.
- bitrañsennbitrañsenn
f. –ed Femme méchante, mégère.
●(1965) BREZ juin 93/6e. eur c'hoar dezi, eur berseval hanvet ar «vitrañsenn» gand he breudeur hag he c'hoarezed. ●(1968) LOLE 99. Loeiz ne welas ket teir gwech ar vitrañsenn-ze. ●131-132. eur vitrañsenn a zo eur plah fall, droug, muioh gwidreuz eged eur berseval (T[regor]) hag a zo ive eur plah droug, med rust dreist-holl he doareou. ●(1970) BHAF 39. eur berseval anvet ar «vitrañsenn». ●381. Bitrañsenn. Eur vitrañsenn a zo eur plah fall, droug gwidreuz.
- bituerbituer
adj. Soûl.
●(1915) KZVr 118 - 06/06/15. Bituer, tr. «soûl, ivre.» ●Hennez 'zo bituer hidiv arre, tr. «il est encore soûl aujourd'hui. Kerfot.»
- bivac'h
- bivak
- bivakiñ .1bivakiñ .1
v. intr. Bivouaquer.
●(c.1825-1830) AJC 3497. mond da vivaquin er mes voar vord a reinvier. ●4166. beb tair nosves a reinquemb bivaquin.
- bivakiñ .2
- bividigezhbividigezh
f. cf. bevidigezh
(1) Victuailles, vivres.
●(1732) GReg 209a. Convoyer les vivres d'une armée, tr. «Compagnunecqât bividiguez un armè.»
(2) Moyen de gagner sa vie, gagne-pain.
●(c.1500) Cb 25a. g. apartent a viure. b. beuidiquez.
●(1904) DBFV 24a. biùidigeh, f., tr. «moyen de gagner sa vie.» ●(1927) GERI.Ern 50. bividigez f., tr. «(Le) vivre, moyen de vivre.»
(3) Gounit e vividigezh : gagner sa vie.
●(1612) Cnf 30b-31a. trauaill eguit gounit è beuidyguez.
(4) Mœurs.
●(1732) GReg 637b. La morale Chrétienne, tr. «Ar bividiguez Christen.»
●(1834) APD 34. bividiguez honest. ●(1834) SIM 5. an utila levr var ar bividiguez vad. ●(1839) BESquil 126. en desir diréglet-cé aveit er bihuidicgueah, ag er staguedigueah disordre-cé doh pligeadurieu er horve.
- bividigezhañbividigezhañ
v. tr. d. Ravitailler.
●(1931) VALL 625b. Ravitailler une place forte, tr. «bividigeza (Villem.).»
- bividikbividik
adj.
(1) Vivifique, qui vivifie.
●(1732) GReg 964b. Vivifiant, ante, tr. «bividicq.» ●(1744) L'Arm 404a. Vivifiant, tr. «Bihuidic.» ●Vivifique, tr. «Bihuidic.»
●(1876) TDE.BF 54b. Bividik, adj., tr. «Vivifiant.»
●(1904) DBFV 24a. biùidik, adj., tr. «vivifiant.»
(2) Vivace. cf. birvidik
●(1876) TDE.BF 54b. Bividik, adj., tr. «vivace.»
●(1912) MMPM 41. Reseo a ra an Nouen gant eur feiz bividik. ●88. eur garantez bividik. ●(1927) GERI.Ern 50. bividik, tr. «vivave, vivifiant.»
- bivigbivig
s. = (?) Lueur du regard (?). cf. bervig
●(1936) IVGA 86. An Ao. Kerdraoñ a bare bivig e zaoulagad war dremm mantret e gure yaouank. ●195. nemet bivig e lagad.
- bivig-Douebivig-Doue
m. (entomologie) Coccinelle.
●(1752) PEll 64. Biwic-Doue, tr. «petit volatile que l'on appelle en quelques Provinces de France Passe-vole. C'est une espece d'escarbot, de la grosseur & de la forme de la moitié d'un petit pois coupé en deux parties égales, mais de couleur rouge, avec quelques petits points noirs, ayant les ailes extérieurs d'écaille, & des aîles de mouches repliées dessous. Biwic est d'une origine fort équivoque : car il peut être le diminutif de Bew, vif, tout de même que de Biw, vache, selon Davies.
●(1867) BBZ III 392. 'Vel bivik-doue, tr. «comme le passe-vole.» ●(1878) BAY 13. biwik Doué, tr. «petite vache du bon Dieu.»
●(1931) VALL 129b. Coccinelle, tr. «bivig-Doue.»
- bivigenniñ
- bivikaatbivikaat
v.
(1) V. tr. d. Vivifier.
●(1844) LZBg 2l blezad-1añ lodenn 38. de vihuiquat én oh er fé. ●(1854) PSA II 33. er bonheur de vihuiquat ou fé. ●(1857) LVH 122. èl un Doué (...) e za de vihuiquat ha de santefiein hou calon. ●129. En excelcice-men (...) e vihuiqua ol en excelciceu aral. ●362. aselfin ma pligeou guet-n'oh hi bihuiquat.
●(1904) DBFV 24a. biùekat, v. a., tr. «rendre vif, activer, passionner, raviver.» ●(1927) GERI.Ern 50. biùekat v. a., tr. «rendre vif, activer, raviver, passionner.»
(2) V. intr. Se vivifier.
●(1854) PSA II 222. Dré er beden (…) ean (…) e laqua a nebedigueu er vertuyeu a grecheneah de vihuequat ha de guemérèt gouriad ér galon.
- bivilhgenniñ
- biz .1
- biz .2biz .2
f./m. & adj.
(1) Nord-est.
●(1927) GERI.Ern 50. biz m., tr. «nord-est.» ●(1977) PBDZ 895. (Douarnenez) an heol, an uhelañ a sav a zle bezañ ar viz-reter, ne ya ket d'ar viz, tr. «le soleil, le plus haut qu'il monte doit être le Nord-Est-Est ; il ne va pas jusqu'au Nord-Est.»
(2) Qui vient du nord-est.
●(1499) Ca 14a. Auel bis. g. vent de bise vent dorient.
(3) Bise.
●(1499) Ca 22a. Bis. g. bise.
●(1744) L'Arm 31b. Bise, vent de Nord-Est, tr. «Biss. m.»
●(1904) DBFV 24a. biz, m., tr. «bise, vent du nord-est.» ●(1927) GERI.Ern 50. biz m., tr. «Bise.»
(4) Avel-viz : bise, vent de bise.
●(1464) Cms 12a. auel bis vent de bise vent dorient. (d'après éd. Nom Le Menn 463). ●(1499) Ca 14a. Auel bis g. vent de bise vent dorient. ●(1633) Nom 220b. Aquilo, Boreas, qui ab ortu solstitiali flat : bize, ou vent de bize : an auel vis. ●221a. Septentrio, Aparctias : qui à polo per meridianum spirat : auel bis.
●(1659) SCger 14b. bise, tr. «auel bis.» ●(1710) IN I 416. Quea diouzin, avel bis, a so quen dibrofit hac a zisec'h va ene.
●(1922) FHAB Mae 142. pa vez révus an avel-viz.
(5) [empl. comme adj.] Froid.
●(1927) GERI.Ern 50. eun avel ar bisa, tr. «une bise des plus froides.»
- biz .3biz .3
m. –ied
I. (anatomie)
(1) Doigt.
●(1499) Ca 20b. Bes. gallice doy. ●(1505) Vc 10. huy a zo bys dehou an tat, tr. «Vous êtes le doigt de Dieu.» ●(1576) Cath p. 25. vn mell a vn bes he dornn, tr. «une phalange d'un doigt de sa main.» ●(1612) Cnf 24b. seuell vn den diuar an douar gant an besyat. ●(1633) Nom 24a. Digitus : doigt : bis. ●71a. Vuæ dactylides : de la longueur d'vn doigt : ræsin hir queït hac vn bis. ●211a. Digitus : vn doigt : vn bis.
●(1710) IN I 323. he bisitat (lire : bisiat) o deveus quemeret ar verzid. ●336. ar Goas a laca ar voualen-se var bis ar Vaoues. ●(1774) AC 137. bisiet an daou-zorn, tr. «les doigts des deux mains.» ●(1790) MG 346. Me laquas mem bizièt ém discoharn. ●401. discoeit vezèn bet guet er biz.
●(1821) SST 50. é forcein meme sant Thomas de laquat é viseguet hag é zorn én hai. ●(1838) CGK 10. pa deu ar gohan cri / Da c'hourda om biziet. ●(1856) VNA 108. Vous vous mordriez les doigts, tr. «Hui e zantehé hou pizièd.» ●(1872) DJL 47. kompta var he viziad. ●(1878) EKG II 81. hon tud koz-ni a zoube ho biziad er pinsin-ze evit kemeret dour binniget. ●293. lavaret he japeled var he viziad. ●(1877) BSA 272. en he biziet.
●(1900) KEBR 18. Eur biz, tr. « Un doigt » ●Ar biziad, tr. « Les doigts ». ●(1904) DBFV 24a. biz, m. pl. ied, tr. «doigt.» ●(1912) MMKE 41. Prometet em eus d’ei, / Gwalenni he biz klei.
(2) An eil biz : l’index.
●(1732) GReg 299a. An eil bis. (burlesq. besicq ar vaguerès. bisic ar yod. ●(1744) L'Arm 144b. Enn eile biss, burlesquement Biss er youdeu.
●(1821) GON 42a. ann eil bîz (ou) bîz ar iôd, l’index. ●(1869) SAG 142. an eil biz, anvet biz-iod. ●(1876) TDE.BF 54b. Eil biz, l'index ou second doigt. En termes familiers, l'index se nomme aussi biz ar iod, doigt de la bouillie, et biz ar vagerez, doigt de la nourrice.
(3) Ar pevare biz : l’annulaire.
●(1732) GReg 299a. Ar bévare bis. bès ar galoun. (burlesq. bisicq ar bezou. ●(1744) L'Arm 114b. Er buarvétt biss, burlesquement Biss er biseu.
●(1821) GON 42a. ar pévaré bîz (ou) bîz ar bizou, le doigt annulaire.
(4) Bizied ar gernez : personne avare.
●(1926) BIVE 2. Setu aze eur c’hrug-sec’h ! Setu aze eur bizied ar gernez ! ●(1929) FHAB Mae 184. A ! bizied ar gernez (...) setu ma teu Doue d’ho kastiza pelloc’h.
(5) (en plt des animaux) Pouce de crustacé.
●(1904) DBFV 24a. biz, m. pl. ied, tr. «pince (d’un homard).» ●(1909) BROU 206. (Eusa) Bez, tr. «Se dit aussi des pattes de crustacés.» ●(1927) GERI.Ern 50. biz (et béz) m. pl. bizied, biziad, tr. «pince (d’un homard).» ●(1962) TDBP ii 50. Bizïed kranked, tr. «des pattes de crabes.»
(6) (pathologie) =
●(1915) KZVr 125 - 25/07/15. Bizik gleb, bizik du, Estienne, (maladie des doigts ?)
(7) Ober biz(ig) (da ub.) : menacer (qqn) du doigt.
●(1732) GReg 394b. Faire des menaces, parlant des petits enfans qu'on porte sur le bras, tr. « Ober nebaoun. ober bisicq. »
●(1899) BSEc xxxvii 148 / KRL 13. De foar ar Groaz / ’Ra an otro biz d’e waz, tr. «Le jour de la foire de la Croix (14 septembre à Saint-Michel-en-Grèves), le maître fait le doigt (fait de gros yeux) à son fermier.»
●(1927) GERI.Ern 50. ober biz, tr. «menacer du doigt (un enfant).»
(8) Kaout droug en e viz : avoir mal au doigt.
●(1821) GON 42a. Droug em eûz em bîz, tr. « j’ai mal au doigt. »
II. (en plt d'outils, etc.)
(1) Dent de fourche, de râteau.
●(1889) ISV 178. Mes pa douchas troad ar forc'h oc'h an douar, he fenn a ieas a gass var ar biziet, hag ar bez a ieas en he ginou hag a dreuzas he empen bete mont er meas dre ar c'hil.
●(1908) FHAB Ebrel 124. eur rastell rouez he bizied. ●(1915) KZVr 118 - 06/06/15. bizou, quand il s'agit d'objet inanimés. ●Darn geriou 'zo lemmoc'h Eget bizou eur forc'h, tr. «il y a des mots plus aigus que les dents d'une fourche.» ●(1927) GERI.Ern 50. biz (et béz) m. pl. bizied, biziad, tr. « dent (d'une fourche).»
(2) Bizied trankoù : traverses d'une claie.
●(1994) MARV xiii 13. (Pleiben) e-barz ar ziminal, war ar bizied trankou, e leh ma veze lakeet an anduill.
(3) Bizied ar siminal = (?).
●(1982) TIEZ I 124. Le manteau est monté sur des corbelets dont l'allure est identique à ceux décrits pour les maisons plus anciennes. Dans le cas des corbelets doubles, l'élément supérieur dépasse non taillé à l'extérieur : ce sont les «doigts de la cheminée», bizied ar chiminal.
(4) Aiguille (d'horloge).
●(1927) GERI.Ern 50. biz (et béz) m. pl. bizied, biziad, tr. «aiguille (d'horloge).»
III. (botanique)
(1) Vrille de vigne.
●(1904) DBFV 24a. biz, m. pl. ied, tr. «vrille (de la vigne).» ●(1927) GERI.Ern 50. biz (et béz) m. pl. bizied, biziad, tr. «vrilles (de la vigne).» ●(1957) DSGL 230. Bizied er winienn.
(2) Baie.
●(1904) DBFV 24a. biz, m. pl. ied, tr. «baie, sorte de fruit.» ●(1927) GERI.Ern 50. biz (et béz) m. pl. bizied, biziad, tr. «baie, petit fruit.»
IV.
A.
(1) Kouezhañ e viz(ig) en e zorn : être déçu. Cf. kouezhañ e veud(ig) en e zorn.
●(1872) DJL 41 (K) J. ar Born. Mæz koueza a ra ma bez em dorn, pa velan Ian ha Chann var-ar-mæz o tilezel kiziou kaer hon Tud-koz. ●(1877) EKG I 263 (L) L. Inisan. Koueza a reaz ho bizig enn ho dourn pa velchont, oc'h erruont (lenn : erruout), ar pez a ioa c'hoarvezet gant Corbet.
●(1942) VALLsup 48. Expressions populaires pour : il est déçu (et joué) kouezet eo e viz-meud en e zourn.
(2) Bountañ, lakaat e viz en e lagad : se tromper. Cf. le français se mettre le doigt dans l’œil (i.e. l’anus..).
●(1908) PIGO II 122 (T) E. ar Moal. Laket e teus da viz 'n ez lagad, kamarad. ●(1910) YPAG 2 (T) E. ar Moal. Mantret on, ma zud kez, pa zonjan pegen dôn 'm eus boutet eno ma biz 'n em lagad ! ●(1923) FHAB Du 430 (T) *Dir-na-Dor. Echu eo, aotrou mear, gant reuz ar bolitikerez - forz pehini, kristen pe digristen, - hag a oa evidomp evel ar biz el lagad hag an dor er goulou. ●(1925) SFKH 35 (G) G. ar Born. Peur-keh plah ! don mat hé laké hé biz én hé lagad.
(3) Bezañ e viz (er wask, e gwask) : être mis en difficulté.
●(1866) FHB 59/52b (L) U. B.. Ah ! feiz, te zo eun diaoul zarmonner, eme Fanch, pa velas edo e vis er voask hag he vreur re ver.
●(1949) KROB 20/15 (L) H. Greff. Hag eun den n'emañ e viz e gwask a vez muioc'h dinec'h da ober goulennou, da druezi...
(4) Lakaat re hir e viz er gwask : se mettre en mauvaise posture.
●(1878) SVE 642. Lakaat re hir e vez er gwask, tr. L.-F. Salvet «Mettre trop avant son doigt dans le pressoir. (Se mettre dans un mauvais cas.)»
(5) Chom ar biz en e c'henoù / en e veg : rester coi, sans réaction (?).
●(1875) FHB 519/397a (L) G. Morvan. Mes ar c'har goat ? chom a reamp eno ato hor bez en hor ginou.
●(1947) YNHL 28 (Ki) Y. Drezen. Hag aet ar gounid gant penn, evel just, ha chomet ar re all gant o biz en o beg. ●(1950) KROB 21/5 L. B.. War ar poent-se, ganeomp-ni, katoliked, e chom atao ar biz en hor genou, evit ar pez a zell ouz frankiz ha justis hor skoliou kristen.
(6) Lakaat ar biz da ub. en e c'henoù : tromper qqn.
●(19--) CDFI. (VALLsup 169b). Tromper qqn. tr. F. Vallée «lakaat ar biz d'ezañ en e c'henou.»
(7) ... ar biz en e skouarn : être dépité ( ?).
●(1909) DIHU 45/238 (G) *Kelen Glas. Goal hardéh hou kavan, Franséz, hui vou tapet. / Hui zei d'er gér, me gred, hou piz én ou skoarn / Bourus e kavehen bout ardran doh hou koarn.
(8) Degouezhout evel biz Yann en e veg : … comme un cheveu sur la soupe.
●(1992) PONTEKROAZ J.-Y. Lagadeg (Ki). An dra-se a zegouezhe e-giz biz Yann en e veg : comme un cheveu sur de la soupe.
(9) Bezañ evel biz Fañch e-barzh e revr : avoir du jeu, qui ne tient pas.
●(1980) RIEG G. Peñseg (K). Troad an trañch zo 'giz biz Fañch 'barzh e revr !
(10) Bezañ evel ma biz em genoù : avoir du jeu, qui ne tient pas.
●(1942) VALLsup 102. Cette pièce a beaucoup de jeu, tr. F. Vallée «emañ evel va biz em genou.» ●(1962) TDBP Ia 45 (T). Hennez a zo aze 'vel ma biz em genou, tr. J. Gros «celui-là est là comme mon doigt dans ma bouche (ne tient pas, mobile, instable) cf. en anglais : a round peg ein a square hole, une cheville ronde dans un trou carré.»
(11) Lakaat e viz àr ar gor : mettre le doigt sur l’ulcère.
●(1912) RVUm 317 (Gu). Lakeit e hues hou piz ar er gor, tr. P. ar Gov «Vous avez mis le doigt sur l'ulcère.»
(12) Sikañ e viz en toull : trouver la vérité.
●(1924) BILZ 43 (T) F. al Lay. Siket ec'h eus da viz en toull : Lellig an Touz, eme Jarlig a oa tad-koz tad-koz-iou Lellig.
(13) Lienañ ar biz kontrol : se tromper.
●(1932) ALMA 99 (L). «Ar yeun a zo trahis; an nep n'ema ket var evez a zo e riskl da liena ar bez kountrol ha da chom el lec'hid. ●(1932) (L) ALMA 135. Rak-se 'ta, ar gentel am eus roet sklear : eur c'hreg hag a ra eur mevel eus he ozach, n'eus fors peger sot e ve, e deus atao leac'h da gaout keuz : liena a ra ar biz kontrol.
(14) (Poazhañ, skaotañ) e viz : se tromper gravement.
●(1910) MBJL 186 (T) L. le Clerc. 'n eur zispakan al ludu, an neus poac'het e viz. ●(1910) BUJA 61 G. Helies. Pep hini etouez he genvroïs, me ne anavezan nemet al lezen-ze, ha ma ve heuillet mad, e ve neubeutoc'h a vizied skotet, mintoue ! ●(1935) ANTO 100-101 (T) *Paotr Juluen. Mar doc'h enebourien, it buan war ho kiz, / Nemet deut e vefec'h da glask poaza ho piz. ●(1942) VALLsup 48. Expressions populaires pour : il est déçu (et joué) poazet eo e viz d'ezan. ●(1957) AMAH 174 (T) *Jarl Priel. Nag alies a dro e tegouezh da baotred ar c'hoariva poazhañ o biz ha zoken ar re wellañ anezho, forzh pegen lemm e vefe o spered. ●(1968) BAHE 57/75-76 (T) M. Klerg. Ha ken aezet ez eo poazhat e viz o klask kelenn ar re all war sujed ar yezh ma renker teurel evezh da vat.
(15) Bezañ lous e viz : (?) être mauvais (?).
●(1933) FHAB Gwengolo 388. Pebez maouez ! ken lous eo he biz ha ma'z eo du he staon.
(16) Sunañ e viz bihan :
●(18--) SAQ 89 (L) J. Quéré. Ar re ho deuz dle, hag a zamm an arc'hant en eur lezel ar re a vanker d'ezho da zuna ho biz bihan...
(17) Lipat e viz e ti unan all : faire le parasite.
●(1912) MELU XI 205 (Go). Lipat e viz e ti eun all, tr. E. Ernault «Lécher son doigt chez un autre, faire le parasite.» ●(1915) KZVr 118 - 06/06/15. Lipat e viz e ti eun all, tr. «faire le parasite, se faire inviter chez les autres, Coadout.»
(18) Gouzout e pe viz emañ an drein : ne pas savoir ce qu’il veut (?).
●(1912) RVUm 317 (Gu). Ne houi ket anehou é pé biz é ma en drein, tr. P. ar Gov «Il ne sait pas dans quel doigt est l'épine.»
(19) Paseal ar biz da ub. : attraper, prendre.
●(1911) DIHU 77/343 (G) *Job en Drouz-vor. Loeiz ? Ia...; ean é. Ama ! Gellout e hra huchal a bouiz é ben ! Paset em es er biz dehon. Kredein e hré, merhat, é véhé bet hiniù, én é unan er vorh. Fariet en des...
(20) Reiñ biz da : favoriser.
●(1936) BREI 457/3b. N’omp ket ni diouz rei biz da bôtred Gwenn ha Du. ●(1942) VALLsup 75. Favoriser, tr. F. Vallée «rei biz da.» piou bennak a ro biz d'ar «Front populaire» a dle beza trôet diwar hent («Breiz», 19 gwengolo, 1937).»
(21) Teurel e viz war ub. :
●(1921) LZBl Du 205. Ar mandarined a daolaz ho biz var'n-hi hag a gounnare evit ober d'ezhi nac'h he feiz.
(22) Paseal e viz e beg unan arall : passer la plume par le bec à quelqu’un.
●(1912) RVUm 240 (Gu). Pasein é viz é beg un aral, tr. P. ar Gov «Passer le doigt par le bec à quelqu'un : Fr. Passer la plume par le bec à quelqu'un.»
(23) Lakaat e viz en toulloù mat : avoir de la chance (?).
●(1967) LIMO 14 octobre (G) *Raf Pondi. Nen des ket pelzo, open, lakeit é viz en touleu mad get en «Tiercé».
(24) Ker gwir ha ma'z eus pemp biz war ma dorn : voir gwir.
(25) Bezañ bet he biz ouzh an darbod : voir darbod.
(26) Manegiñ e viz yac'h : voir manegiñ.
(27) Birviñ ar gwad en e viz bihan : voir gwad.
(28) Bezañ kaset d’ar gêr gant e viz bihan : voir kêr.
B.
(1) Bezañ peg e vizied kamm ouzh e veud : être très avare.
●(18--) SAQ i 404 (L) J. Quéré. Tud biziat kam, peg ouz ho meud, kaloun c'hoantus... ne zounjont ket en amzer da zont.
(2) Kammañ e vizied war udb. : voler.
●(1907) KANngalon Meurzh 343 (L). An Aotrou Doue a zifen kamma ar bizied da rastellât danvez. ●(1935) ANTO 66 (T) *Paotr Juluen. Klaskit mat dre aze e-touez ar paperou koz, hag e kavot da gas ganeoc'h, nemet unan bennak en defe dija kammed eun tamm re e viziad warni, eun danevell goz-koz-koz, koz-douar.
(3) Bezañ (kamm, kromm, moan) e vizied : être voleur.
●(1869) FHB 230/167a (L) G. M.. Lavaret a rer oc'h eus biziet cam, biziet hag a grok goasoc'h eget dent rastel. ●(1874) FHB 492/172a (L) G. Morvan. Evit doare an allmanted (sic) o deus bet hed ar vech biziet cam pe an dorn a grok. ●(1898) MELu IX 263. Té a zo gwall-gamm da vizied, tr. E. Ernault «Tu as les doigts bien crochus, tu es un grand filou Hing. 48.»
●(1906) KANngalon Kerzu 270. Mes ral eo klevet unan bennag oc'h anzav ez eo re stag ouz an arc'hant ha kamm he vizied ! ●(1911) BUAZperrot 96 (L). Kalon hudur ha bizied kamm d'ezan. ●(1915) KZVr 118 - 06/06/15. Hennez 'zo kamm (ou moan, à l'île de Batz, Milin) e vizied, tr. «il a les doigts crochus, il est voleur, Caer.» ●(1935) ANTO 80 (T) *Paotr Juluen. Ar vrud a yeas ez oa ar Roc'hiz eun tammig lemm o c'hrogou, ha marteze kammik o biziad. ●(1958) BLBR 108/2 (T) *Abnoni. Bizied kromm he deus Soaz, bezit soñj.
(4) Bezañ eeun e vizied : être honnête.
●(1935) ANTO 89 (T) *Paotr Juluen. Evel tud net o c'halon hag eeün o biziad. ●(1974) TDBP III 264-265. Hennez n’eo ket ëeun e vizïed, tr. « ses doigts ne sont pas droits, ils sont crochus = il est voleur »
(5) Gars ken ez eo faout bizied e dreid : être très bête.
●(1978) PBPP 2.1/66 (T-Plougouskant). Hennezh zo gars ken ec'h eo faout bizied e dreid, tr. J. le Du «il est si bête que ses orteils sont fendus /il est bête comme ses pieds/»
- biz-al-logodennbiz-al-logodenn
voir logod
- biz-an-awaou
- biz-ar-bizoù / bizig-ar-bizoùbiz-ar-bizoù / bizig-ar-bizoù
(anatomie) m. Annulaire.
●(1633) Nom 24a. Digitus annularis, medium : le doigt de l’anneau : bis an goualen, bis an bisou.
●(1732) GReg 299a. Ar bévare bis. bès ar galoun. (burlesq. bisicq ar bezou. ●(1744) L'Arm 114b. Er buarvétt biss, burlesquement Biss er biseu.
●(1821) GON 42a. ar pévaré bîz (ou) bîz ar bizou, le doigt annulaire. ●(1850) DGES 36 (Lambaol-Wimilio). bizik ar bizaou. ●(1878) SVE 221 (Goulien). bezik ar bizaou. ●(1878) SVE 221 (Kastellin). bez ar biaou (sic).
●(1900) KEBR 18. Biz-ar-bizou, tr. « L’annulaire » ●(1905) DGES 36 (Kastell-Paol). bizik ar bizaou. ●(1927) GERI.Ern 50. biz ar bizou, V[annetais] biz er bizeu, tr. «annulaire.» ●(1962) HYZH 36/34. bizig bizoù (bizi bizeù). ●(1972) HYZH 79/11. bizig bizou (Alr[e]), bizig ar bisaou (Gwimilio, Kastell-Paol), morzholig al laou (T[reger]), mailhig al laou (Plogoneg). ●(1974) TDBP.III 105. Ar bizig bizaou, tr. « le doigt de l'anneau (l'annulaire). »
●(2007) DGRG 44b. [Noms des doigts pour les enfants : Bizig bizoù.
- biz-ar-galon
- biz-ar-vagerezbiz-ar-vagerez
(anatomie) m. Index.
●(1732) GReg 299a. An eil bis. (burlesq. besicq ar vaguerès. bisic ar yod.
●(1876) TDE.BF 54b. Eil biz, l'index ou second doigt. En termes familiers, l'index se nomme aussi biz ar iod, doigt de la bouillie, et biz ar vagerez, doigt de la nourrice.
●(1927) GERI.Ern 50. biz ar vagerez, tr. «index.»
- biz-bihanbiz-bihan
m. bizied-bihan
(1) (anatomie) Auriculaire, petit doigt.
●(c.1500) Cb 24b. g. le petit doy. b. an bis bihan. ●(1633) Nom 24a. Digitus auricularis, minimus : petit doigt : an bisic bihan, bis hiban (lire : bihan). ●211a. Dodrans, palmus maior : l’interualle entre le poulce & le petit doigt : an spaçc entrè’n meut hac an bis bian.
●(1732) GReg 299a. Ar bis bihan. (burlesq. bisi-bu. ar guydor-oc'hicq. ar guydor. ●(1744) L'Arm 114b. Er biss bihan. m, burlesquement Biss bihan. ●(1774) AC 72. ar bes bian.
●(1821) GON 42a. ar bîz bihan, tr. « le petit doigt. » ●(1850) DGES 36 (Lambaol-Wimilio). bizik ar biann. ●(1863) GBI i 258. Ur strill-goad euz ma biz-bihan, tr. «Une goutte de sang de mon petit doigt.» ●(1872) DJL 34. lipat he vez-vian. ●(1878) SVE 221 (Goulien). Bezik bihannik. ●(1878) SVE 221 (Kastellin). Bez bihan.
●(1900) KEBR 18. Ar biz-bihan, tr. « L’auriculaire » ●(1905) DGES 36 (Kastell-Paol). bizik ar biann. ●(1925) BILZ 21. Heman eo ar bizig bihan bihan bihan kamm / An nevoa bet tamm digant e vamm, / Tamm digant e vamm !... ●(1927) GERI.Ern 50. biz bihan, tr. «(le) petit doigt.» ●(1962) HYZH 36/34. bizig bihan (bizi bihan). ●(1972) HYZH 79/11. bizig bihan (Alr[e], T[reger]), bizig ar bihan (Gwimilio, Kastell-Paol), bizig ar bihanig (Plogoneg). ●(1974) TDBP.III 105. Ar bizig bihan, tr. « le petit doigt »
●(2007) DGRG 44b. [Noms des doigts pour les enfants : Bizig bihan.
(2) [Ritournelle pour jouer avec les doigts].
●(2000) LLMM 318/61. Evit c'hoari gant ar bizied : Ar c'hadig / Hemañ en deus gwelet ar c'hadig / Hemañ en deus he redet / Hemañ en deus he faket / Hemañ en deus he debret / Hag an hini bihan kamm / Zo aet da lâret d'e vamm / N'en deus bet tamm...
(3) Ober bizig bihan bizig spern.
●(1974) TDBP.III 105. Ober bizig bihan bizig spern : an hini a zistroko a yelo d'an ifern, tr. « petit doigt, doigt d'épine, celui qui reprendra la chose troquée ira en enfer ».
- biz-bras
- biz-gwalenn / biz-ar-walennbiz-gwalenn / biz-ar-walenn
(anatomie) m. Annulaire.
●(1633) Nom 24a. Digitus annularis, medium : le doigt de l'anneau : bis an goualen, bis an bisou.
●(1945) SCAO.fb 105. Doigt annulaire, tr. «Bez ar voalenn.»
- biz-ha-bizbiz-ha-biz
adv. (Se tenir) par le petit doigt.
●(1857) CBF 52. biz ha biz edont, tr. «ils se tenaient par le petit doigt.»
- biz-kreizbiz-kreiz
m. bizied-kreiz (anatomie) Majeur.
●(1633) Nom 23b. Thanar, Carnosa pars manus inter pollicem & medium digitum : la soris : an plaçc quiguec pehiny so entre'n meut ha bis an yot, hac an bis creis. ●24a. Digitus medius, infamis, impudicus, verpus, famosus : le plus long doigt : an bis creïs, an hirraff bis.
●(1732) GReg 299a. Ar bis creiz. ●(1744) L'Arm 114b. Er biss creiss, burlesquement Biss hirran. ●(1774) AC 83. ar bes creiz.
●(1821) GON 42a. ar bîz kreiz, le doigt du milieu. ●(1869) SAG 142. en em gaout var biz-kreiz.
●(1900) KEBR 18. Ar biz-kreiz, tr. « Le majeur (médius) » ●(1964) BRUD 18/6. etre ar biz liper hag he biz kreiz.
- biz-liper
- biz-meudbiz-meud
voir meud
- biz-nord
- biz-reterbiz-reter
f. Est-nord-est.
●(1970) GSBG 345. (Groe) biz rǝteir, tr. «(f.) est-nord-est.» ●(1977) PBDZ 895. (Douarnenez) an heol, an uhelañ a sav a zle bezañ ar viz-reter, ne ya ket d'ar viz, tr. «le soleil, le plus haut qu'il monte doit être le Nord-Est-Est ; il ne va pas jusqu'au Nord-Est.» ●(1979) VSDZ 101. (Douarnenez) an avel oa deus ar viz… deus ar viz-reter, tr. (p. 265) «Le vent était du Nord-Est… De l'Est-Nord-Est même.»
- biz-troadbiz-troad
m. bizied-troad
I. (anatomie) Doigt de pied, orteil.
●(1499) Ca 20b. Bes an troet. g. orteil du pie.
●(1659) SCger 86b. orteil, tr. «bes an troat.»
●(1929) MKRN 18. zoenet mat ho pez-troad, tr. «savonnez bien vos orteils.»
II. (sport)
(1) (en lutte bretonne) Taol biz-troad : croc-en-jambe.
●(1890) MOA 195b. Croc-en-jambe, tr. «pek gourenn (taol skarz), – taol biz troad (C[ornouaille] (parlant de lutteurs).»
●(1910) FHAB Eost 240. Penduff a dap eun taol bistroad hag a gouez d'an traon.
(2) plais. Reiñ ar biz-troad d'ur plac'h : renverser une femme pour la posséder sexuellement.
●(17--) FGab 111. e vriattas an itroun / ar bistroät a roas dezi.