Devri

Recherche 'b...' : 5779 mots trouvés

Page 54 : de blaz (2651) à bleizez (2700) :
  • blaz
    blaz

    m./f. –ioù, –où

    I. Sens du goût.

    (1499) Ca 22b. Blas. g. goust vng des cinq sens naturelz. ●(1576) H 50. An guelet, claeuet, santifu, touchifu ha gout pe blas, tr. « the sight, hearing, smelling, touch, and gout or taste. »

    (1659) SCger 63a. goust, tr. «blas

    (1857) CBF 6. Terket mad eo dioc'h ho plaz ? tr. «Le trouvez-vous à votre goût ?» ●(1867) MGK 77. Ar vlaz a zo hervez ar penn.

    II. par méton.

    A. (domaine du goût)

    (1) Goût, saveur.

    (1838) OVD 143. er mél, péhani en dès ur vlas huêc. ●(1863) GOM 162. hac a ve capabl da rei dezan ar vlas a gavit ennan ha pehini a seblant deoc’h quen agreabl. ●(1872) ROU 79b. Pour corriger le mauvais goût de l'eau, tr. «da derri blaz fall an dour.» ●103a. Pour peu que le beurre ait été au soleil il perd son goût, tr. «an disterra ma vez eoled an aman, e coll e vlaz.» ●(1874) FHB 482/95b. ne gavent nemed blaz mad gant ar bara-ze.

    (1904) DBFV 24b. blaz, vlaz, f. pl. eu, tr. «goût.»

    (2) Dougen blaz war udb. : donner un mauvais goût à.

    (1971) BAHE 68/23. Dougen blaz war un dra bennak : reiñ blaz fall peurvuiañ.

    (3) Blaz ar (+ adj.) : goût de (…).

    (1926) FHAB Genver 27. ma vez blaz ar c'hoz gand [an] amann. ●(1926) FHAB C'hwevrer 44. en deus kavet blaz ar c'houero gand ar c'homzou-ze. ●(1935) KANNgwital 388/42. blas an trenk. ●(1957) ADBr lxiv 4/468. (An Ospital-Kammfroud) blaz an touf a zo gant ar hrampouez : sur a-walh int bet greet gant bleud eet da gôsedi. ●(1982) TKRH 36. arabat e veze bet dantañ ar yod, da lavarout eo e veze bet blaz an dev warnañ.

    (3) plais. Blaz ar re nebeut : goût de trop peu.

    (1996) GRVE 74. Mad eo da jistr avad, Nouel. N'eus nemed blaz ar re nebeud warnañ.

    (4) plais. Blaz kaout c'hoazh : goût de revenez-y.

    (1927) GERI.Ern 51. blaz kaout c'hoaz T[régor], tr. «goût de revenez-y.»

    (5) plais. Blaz ar c’hoant kaout c’hoazh : goût du remettez-moi ça.

    (2020) TREGO 31 a viz kerzu p. 35d. Blaz ar c’hoant kât c’hoazh, tr. « le goût de l’envie d’en avoir encore. »

    (6) Kemerout blaz : prendre goût.

    (1659) SCger 63a. prendre goust aux viandes, tr. «quemeret blas er bouet.»

    (7) (Prlt du cidre) Kaout blaz mat warnañ : il a bon goût.

    (2020) TREGO 31 a viz kerzu p. 35d. Blaz mat zo warnañ, tr. « il a bon goût. »

    B. (domaine de l'odeur)

    (1) Odeur.

    (c.1680) NG 883. ur vlas soufrë ha puant. ●(c.1785) VO 34-35. me santai ur vlas huæq ha delicius. ●143. ur vlass bocennus. ●(1790) MG 285. er baum, péhani en dès opèn ur vlas huæq.

    (1825) COSp 93. A pe gléuet ur vlas (*) agréable benac. ●(*) Ur vlas, é brehonec Guéned, e zo er peh e hanner é broïeu aral, un ouéh, ur frond, ha nepas ur houst ér bêg. ●(1838) OVD 123. Er mandragore e daule, e m'ind-i, a ziabêl ur vlas huêc.

    (1904) DBFV 24b. blaz, vlaz, f. pl. eu, tr. «odeur.» ●(1907) VBFV.bf 62b. ur vlaz ponnér, tr. «une odeur désagréable.» ●(1907) BSPD II 342. ur vlaz ker poñnér ha ker fal ma ne hellé dén chom tost.

    (2) Puanteur.

    (c.1680) NG 1856-1859. En triuet pouen der re dannet : / Cleuet vlas en amprohonet.

    (1897) EST 46. ur host kriw, ur fal vlaz, tr. «une forte et mauvaise odeur.» ●48. ag en deur-aug é saù ur vlaz ponnér, tr. «de l'eau qui couvre ainsi le chanvre se dégagent des puanteurs.»

    (1904) DBFV 24b. blaz, vlaz, f. pl. eu, tr. «puanteur.»

    III. sens fig.

    (1) =

    (1909) NOAR 95. Klevet a reer blaz al leziregez war hed eul leo gant va frezegennou.

    (2) Hep sellout blaz, kont ebet : sans tenir compte de rien.

    (1920) KZVr 366 - 07/03/20. ne zellont na blaz na kont ebet (Langoat). ●(1967) BAHE 51/24. A-dreuz koadoù ha parkeier, hep sellout blaz ebet e kerzhomp gant hor c'hezeg hag hor gweturioù. ●70. Un dro-lavar anavezet-mat ez eo, e Treger, dianav din e orin avat. Hep sellout blaz ebet = hep ober van eus mann, hep derc'hel kont eus netra, hep sellout da belec'h, hep bezañ nec'het gant riskl ebet.

    IV. Tañva blaz ar geuneudenn : voir keuneudenn.

  • blazadenn
    blazadenn

    voir gloazadenn

  • blazañ
    blazañ

    v. tr. d.

    (1) Donner du goût à.

    (1872) ROU 102a. Pour donner un peu de saveur à ma soupe, tr. «da vlaza va zoubenn.» ●(1879) ERNsup 149. blaza, blazañ, assaisonner, donner du goût à, Trév[érec].

    (1911) BUAZperrot 385. An holen a vlaz, a vir hag a yac'ha an traou. ●(1916) KZVr 151 - 23/01/16. Blaza, blazan, verbe actif, tr. «assaisonner, donner du goût à, Haut-Tréguier.»

    (2) Goûter.

    (c.1500) Cb 26b. g. souuent gouster. b. blazaff alieus.

    (1659) SCger 108a. sauourer, tr. «blasa

    (1927) GERI.Ern 51. blaza v. a., tr. «goûter.»

    ►Loc. verb. absol. Blazañ ha divlazañ : goûter par plusieurs fois.

    (1874) FHB 482/95b. kaer o doa blaza ha divlaza ne gavent nemed blaz mad gant ar bara-ze.

    (3) sens fig. Donner du goût (à la vie).

    (1911) BUAZperrot 385. blaza reont ar vuez.

    (4) [empl. comme subst.] Sens du goût.

    (1880) SAB 266. ar gvelet, ar c'hlevet, ar blaza pe dava, ar c'hoessa pe ar santout ac an touch.

  • blazat
    blazat

    v. intr. Flairer.

    (c.1718) CHal.ms ii. flaïrer, tr. «blazat

  • blazenn
    blazenn

    f.

    (1) Arrière-goût.

    (1879) ERNsup 149. blazenn, fumet, arrière-goût, Trév[érec].

    (2) (Un) goût.

    (1880) SAB 269. da zantout var o staon, en o genou, ur vlazenn vad.

    (1932) BSTR 68. grit ma kavin eur vlazen c'houero gant holl flijaduriou ar bed-ma ! ●(1953) BLBR 57/2. eur vlazenn c'houero.

  • blazer
    blazer

    adj. Puant.

    (c.1718) CHal.ms iii. puant, tr. «blaser flerius.»

    (1849) LLB 287. é anal vlazer. ●650. er hoed ivo vlazer.

    (1904) DBFV 24b. blazér, vlazér, adj., tr. «qui sent fort, odorant, puant.»

  • blazerezh
    blazerezh

    m. Mauvaise odeur.

    (1984) HBPD 266. moged ha blazereh.

  • blazet
    blazet

    adj. Qui a du goût.

    (1889) SFA 37. n'en doa kavet netra kerkoulz blazet.

    (1915) KZVr 135 - 03/10/15. Blazet, tr. «qui a un goût (blazet-mat, blazet-fall, etc.» ●(1926) FHAB Genver 27. amann blazet mat.

  • blazik
    blazik

    adj. Qui est délicat sur la nourriture.

    (1916) KZVr 151 - 23/01/16. Blazik, tr. «délicat sur la nourriture, à Plouguerneau, d'après le Colonel Bourgeois.»

  • blaziñ
    blaziñ

    v. intr. Puer.

    (c.1718) CHal.ms ii. Il a L'haleine forte, tr. «e henal endes ur goal vlas, blasein ara e henal, ur gout crean endes é henal.»

    (1818) HJC 244. blazeign e ra dejà.

    (1904) DBFV 24b. blazein, v. n., tr. «sentir, puer.» ●(1913) AVIE 233. blazein e hra déja. ●(1927) GERI.Ern 51. V[annetais] blazein v. n., tr. «sentir, puer (d'er moged la fumée).»

  • blazon
    blazon

    m. = (?).

    (1633) Nom 171a. Spinther : blason : blasoun.

  • blazoniñ
    blazoniñ

    v. tr. d. Blasonner, railler, critiquer.

    (c.1656) VEach 26. Ha pello'ch, an hini nen deua theaut diaquent nemet euitblasoni an deuocion-se, he impligeas à het é buez euit publia ar meuleüdiou, hac ar gallout ames a santes Anna.

  • blazus
    blazus

    adj. Qui pue, puant.

    (1942) DHKN 126. er moged blazus.

  • ble
    ble

    adj.

    I. (en plt de qqn) Faible, qui n'a pas de force, de résistance.

    (1732) GReg 421b. Foible, débile, tr. «Trég[or] blé

    (1915) KZVr 135 - 03/10/15. Ble, tr. «(personne) qui se fatigue vite, qui n'a pas de résistance.» ●(1927) GERI.Ern 51. ble adj., tr. «Faible, débile, qui se fatigue vite.»

    II. (agriculture)

    (1) (Terre) friable.

    (1962) TDBP II 51. An douar pa ne chaden ket e vez lavaret dioutan : «douar ble», tr. «la terre qui n'a pas de cohésion est appelée «terre friable.»

    (2) (en plt des plantes) Étiolé.

    (1962) TDBP II 51. Setu amañ eur fleurenn hag a zo ble, tr. «voici une fleur qui est étiolée.» ●Gwiniz ble, tr. «froment dont les épis sont presque vides.» ●Ar geot a vez dindan ar gwez a vez ble, tr. «l'herbe qui est (pousse) sous les arbres est faible, molle.»

    (3) (Fruit) très mûr, blet.

    (1915) KZVr 135 - 03/10/15. Ble, tr. «(fruit) très mur.» ●(1927) GERI.Ern 52. ble adj., tr. «(poire) blette.»

    (4) (Fumier) bien consommé.

    (1915) KZVr 135 - 03/10/15. Ble, tr. «(fumier) mou, bien consommé.» ●(1927) GERI.Ern 52. ble adj., tr. «(fumier) pourri.»

  • bleaat
    bleaat

    v.

    (1) V. tr. d. Affaiblir.

    (1915) KZVr 135 - 03/10/15. Bleaat, verbe actif, tr. «affaiblir.» ●(1927) GERI.Ern 52. bleaat v. a., tr. «rendre faible.» ●(1931) VALL 291a. rendre faible, tr. «bleaat

    (2) V. intr. S'affaiblir.

    (1915) KZVr 135 - 03/10/15. Bleaat, verbe neutre, tr. «s'affaiblir.» ●Bleaat a ra mui-ouz-mui, tr. «il s'affaiblit de plus en plus, Lec'hvien.» ●(1927) GERI.Ern 52. bleaat v. n., tr. «devenir faible.» ●(1931) VALL 291a. devenir faible, tr. «bleaat

  • blech
    blech

    adj.

    I. Attr./Épith.

    (1) (en plt de qqn) Méchant et sournois.

    (1919) DBFVsup 8a. blech, bleich, bleñch, adj., tr. «méchant, acariâtre.» ●(1921) GRSA 200. Bléch tré é bet dohton. ●292. blèchoh égeton. ●(1974) YABA 07.12. Er blinch a zén. ●(1974) LIMO 07 décembre. Blinch, tr. «sournois, qui fait des coups en traître.»

    ►(argot de Pont-l'Abbé)

    (1936) IVGA 227. Dont a ray unan «blech,» evit mat. ●(1960) LLMM 82/360. Blech = Drouk, gwall-dre.

    (2) (en plt d'un acte, etc.) Méchant.

    (1792) CAg 175. guet er bleinchan insolance.

    (1850) JAC 28. dre e droyou blech.

    II. Adv. Méchamment.

    (1942) DHKN 150. Sidoni e hoarhè blèch.

  • blechard
    blechard

    m. –ed Personne qui prend en traître.

    (1919) DBFVsup 8a. blechard, tr. «traître.»

  • blechat
    blechat

    v. tr. d. Prendre en traître, maltraîter.

    (1919) DBFVsup 8a. bléchat, tr. «maltraîter, prendre en traître.» ●(1921) GRSA 200. Ne oè ket traoalh de Halafr bléchat Nasien ; bléchat e hra eùé ur mab dehon.

    ►absol.

    (1932) GUTO 17. aveit bout taget ha bléchet hemb truhé erbet.

  • blechell
    blechell

    f. –ed Femme méchante et sournoise.

    (1910) ISBR 196. Etré dehorn ur vlèchel èl Margeit. ●(1934) MAAZ 86. Marion Tralala e zo ur vléchel a iar.

  • blecher
    blecher

    m. –ion Homme qui prend en traître.

    (1921) GRSA 229. dioallet mé doh er bléchour aral. ●(1939) ANNI 44. Hui, blecherion, poah get er fallanté.

    ►[empl. comme épith.]

    (1921) GRSA 299. O Diaol blèchour !

  • blecherez
    blecherez

    f. –ed Femme qui prend en traître.

    (1939) RIBA 72. ur baré kalaverézed, pé tabuterézed, pé blècherézed, pé amoedelled diskientoh pé diskient.

  • blechoni
    blechoni

    f. Méchanceté.

    (1939) RIBA 125. blèchoni mabdén.

  • blein .1
    blein .1

    adj.

    I. Épith.

    (1) (dans un attelage de chevaux) Marc'h-blein, loen-blein : cheval de flèche.

    (1732) GReg 162a. Cheval qui est le premier de l'attelage, tr. «marc'h bleyn

    (1834) SIM 21. Ar marc'h bleyn a voa discaret. ●(1857) CBF 97. ar marc'h kleur a zo kre-meurbet hag ar marc'h blein ivez, tr. «le limonier est bien robuste et le cheval de tête aussi.»

    (1913) FHAB Kerzu 379. al loan blein. ●(1916) KZVr 151 - 23/01/16. Al loan blein, le premier cheval de l'attelage à trois chevaux ; les autres sont «ar marc'h kleur» et «ar marc'h limon» en Léon. ●(1987) GOEM 181. le cheval de tête, loan bleugn.

    (2) (en plt de boisson) Facile à boire, excellent.

    (1927) FHAB Genver 4. Setu aze hini [kreñv] a deir steredenn, hini blein. ●(1942) VALLsup 160a. Blein, tr. «(Cidre) facile à boire à Guissény (Perrot).»

    II. Attr. (Herbe) souple.

    (1948) VALL 160a. (Herbe) souple, tr. «blein L[eon].» ●L'herbe est trop souple pour faucher, tr. «re vlein eo ar yeot evit falc'hat L[eon] (Perrot).»

  • blein .2
    blein .2

    m. & adv. –ioù

    I. M.

    A.

    (1) Partie haute, haut.

    (1767) ISpour 155. gùerhein eed cainget, er guellan é blein er-sah. ●(1790) Ismar 226. é ma dihuènnét gùerhein æd caigét, er gùellan é blein er sah. ●(17--) TE 59. é blein é sah.

    (1849) LLB 89. n'hum gavou ket ér blein en doar falan. ●(1876) TIM 139. ar blein er groéz. ●(1879) GDI 119. ag er blein betag er sol. ●(1895) GMB 306. er blein ag er guim, tr. «le haut des herbes.» (d'après Apparition p. 12).

    (1904) DBFV 24b. blein, m. pl. ieu, tr. «le haut, la surface.»

    ►sens fig.

    (1825) COSp 76. er blein ag er berfection.

    (2) Sommet (montagne, etc.), cîme (arbre).

    (1893) DES 11. Èl un inic, i blein er huen, tr. « tel qu’un oiselet, à la cîme de l’arbre »

    (1904) DBFV 24b. blein, m. pl. ieu, tr. «sommet, cime.» ●(1904) LZBg Mae 123. Ni e arriù ar vlein er mañné. ●(1907) BSPD I 662. ar blein er mañné. ●(1910) DIHU 62/117. ar blein en doen. ●(1910) ISBR 91. ar blein ou zi. ●(1921) BUFA 116. betag blein er mañné. ●(1921) GRSA 267. é blein en tour.

    (3) Surface.

    (1849) LLB 519-520. er guenel (…) / E raz blein el leneu.

    (1921) GRSA 309. en deur ou dalh ar er blein, èl en doar.

    (4) Bout (du doigt, de la langue).

    (1818) HJC 206. à vleign hou pis. ●237. er bleign ag i vis. ●(1838) OVD 142. en dès mél ar hé divès hag ar blein hé zéad.

    (1922) EOVD 146. en des mél ar hé divés hag ar blein hé zéad.

    (5) Diàr, àr blein an teod : du bout des lèvres.

    (1767) ISpour 315. evit ma vou hou contrition veritable hac à galon, ha non pass hemp quein ar blein hou téat.

    (1876) TIM 329. Doué e cheleu er honzeu péré e sorti ag er galon mui aveid er honzeu péré n'en dint meit ar blein en téad.

    (1912) DIHU 84/82. hag é laras en Anjelus diar blein hé zead.

    (6) A vlein : du sommet.

    (c.1802-1825) APS 153. hui e anàu tout a blin en Ean bet en donded ag en doar.

    (7) Extrémité, bout, pointe.

    (1744) L'Arm 36a. Bout, tr. «Blein. m.»

    (1804) RPF 33. staguein doh bleign ur bicq ur horn ag en nincel e zeliai chervige d'el liyennein.

    (1904) DBFV 25a. blin, m. pl. eu, tr. «bout, extrémité.»

    B.

    (1) Bouge du moyeu.

    (1744) L'Arm 342b. Roue (...) le bout du moyeu (...) celui du dehors, tr. «Blein er moyéle.» ●Boête de fer, qui entre dans les bouts du moyeu, tr. «Guibe er bouge, Guibe er blein

    (1904) DBFV 24b. blein er moiél, ou simplement blein, tr. «le bout extérieur du moyeu de la roue (l'A.).»

    (2) (architecture) Fond, partie haute d'un édifice, opposé à «lost».

    (1904) DBFV 24b. blein en iliz, tr. «le haut d'une église.» ●(1934) MAAZ 123. Hag er Gerbeboéren, adâl d'en or-dâl e zurha da vlein en iliz.

    II. Loc. adv.

    (1) Bezañ e blein : conduire.

    (1867) MGK 85. perak p'em omp e blein, / Ne viromp oc'h hor c'har da dumpa war hor c'hein ?

    (2) Ag ar blein : de première qualité, de premier choix.

    (1932) BRTG 26. ur blankad «deur» ag er blein, ag er boulh...

    (3) A vlein noz =

    (1931) DIHU 239/267. Tauleu huitel kriù e gleùér ardran en norieu. Kansorted er laer e zo ino a vlein-noz é hortoz en tenneu de gerhet. Goulen e hrezant degor dehé en nor.

  • blein-ouzh-blein
    blein-ouzh-blein

    loc adv. (Pain) métif.

    (1904) DBFV 24b. blein-oh-vlein, tr. «(pain) métif, dont on n'a guère ôté le son.»

  • bleinadur / bleniadur
    bleinadur / bleniadur

    m. Direction, action de conduire, diriger.

    (1847) FVR 110. blenadur departamant ar Finister. ●310. a roaz blenadur ar Morbihan d'ar jeneral ar Moin.

    (1920) MVRO 66/1a. (…) diwar-benn an hentchou-houarn. En zonj e ver da chencha o bleinadur. ●(1927) GERI.Ern 52. bleniadur m., tr. «action de conduire, gouvernement.»

  • bleinamant
    bleinamant

    m./f. Direction d'une organisation.

    (1907) FHAB Even 103. ar vleinamant euz ar zyndicat a dle beza d'eur presidant.

  • bleinañ / bleniañ
    bleinañ / bleniañ

    v. tr. d.

    I.

    A. [compl. : qqn]

    (1) Conduire, guider.

    (1916) KZVr 151 - 23/01/16. Bleina, tr. «conduire, marcher devant.»

    ►absol.

    (1900) MSJO 39. An hini a oa o vleina.

    (2) Bleinañ ub. en hent : guider qqn dans le chemin (de).

    (1877) BSA 142. heuill lezenn eun Doue a c'houie blenia an dud (…) en hent ruz ar vertuziou kristen. ●(1882) BAR 221. Eur c'honfessour mad ho devoe cavet d'ho bleina e hent ar zantelez.

    (3) Bleinañ ub. da. : guider qqn vers.

    (1900) MSJO 153. o vleina ac'hanomp d'an Eürusted.

    B. [compl. qqc.]

    (1) Guider (un voyage).

    (18--) SAQ I 99. bleina mad hon treuz varzu an Eternite.

    (2) Conduire (un véhicule).

    (1941) ARVR 3/3a. ouz e rod-vlenia. ●(1974) SKVT III 18. a-zindan ar rod-bleniañ, er c'harrtan.

    II. sens fig.

    (1) Diriger, gérer (une organisation, etc.).

    (1867) FHB 142/300b. Skol Kerouazec a zo dalc'het ha bleinet gant an Aotrou Loiz Kerjegu. ●(1889) SFA 186. Goude beza lakeat ar Breur Eli da vleina an Urz enn he leac'h.

    (1907) FHAB Eost 167. bleïna ar syndicat. ●(1925) KANNgwital 274/2. al lidou a vo bleinet gant : An Ao. Duparc, Eskob Kemper ha Leon.

    (2) Bleinañ e vuhez =

    (1906) KANngalon C'hwevrer 29. keit ha ne vez ket ar vugale en oad da vleina ho unan ho buez gant furnez.

    (3) Bleinañ e vuhez diouzh : régler sa vie d'après.

    (1931) KANNgwital 339/22. Ra zeui pephini da lakat doun en e spered ar gelennadurez-se a zo difazi, ha da vleina goudeze e vuez diouthi.

    (4) =

    (1906) KANngalon C'hwevrer 32. Bleina, manea eun ene n'eo ket tra eaz.

  • bleinenn / bleinienn
    bleinenn / bleinienn

    f. Cime, sommité.

    (1499) Ca 22b. Bleynenn an guezenn. g. cymet.

    (1904) DBFV 24b. bleinien, f., tr. «sommet, faîte.»

  • bleiner
    bleiner

    m. & adj. –ion

    I. M.

    A.

    (1) Conducteur.

    (1889) SFA 132. blenier an azen.

    (2) Guide.

    (1900) MSJO 270. va difennour ha va bleinour var hent ar zilvidiges.

    B. sens fig. Dirigeant.

    (1867) MGK 90. bleiner ann amzer.

    (1926) FHAB Meurzh 112. Nag eürus oa neuze an dud, dre ma sentent ouz blenierien ken santel ! ●(1934) FHABvug Meurzh 93. ganet e oa evit beza eur bleiner tud.

    II. Épith. (Cheval) de flèche.

    (1732) GReg 162a. Cheval qui est le premier de l'attelage, tr. «marc'h bleyner

    (1878) EKG II 176. al loen blenier.

  • bleinerez
    bleinerez

    f. Rod-vleinerez : volant (de véhicule).

    (1922) BUBR 18/205. e zaouarn krog er rod-vleinerez.

  • bleinerezh / blenierezh
    bleinerezh / blenierezh

    m. Direction, conduite.

    (1927) GERI.Ern 52. blenierez m., tr. «conduite, action de guider.»

  • bleinet
    bleinet

    adj. sens fig. =

    (1915) HBPR 23. Ha goude ma ne vijen ket bleinet da ober va dever.

  • bleiz
    bleiz

    m. –i

    I. M.

    A.

    (1) Loup.

    (14--) N 277. Bleiz ha heizes, tr. «Loup et biche.» ●(1499) Ca 22b. Bleiz. g. loup. l. lupus / pi. ●(c.1500) Cb 26b. g. petit loup. b. bleizic. ●(1612) Cnf 79b. an bleiz rauissant à auy siluidiguaez ho deuet. ●(1633) Nom 33b. Lupus : loup : bleiz.

    (1659) SCger 74b. Loup, tr. «bleiz p. izi.» ●(1710) IN I 310. crial var ar bleiz. ●(1732) GReg 584b. Loup, animal farouche, tr. «Bleiz. p. bleizy. Van[netois] bley. p. bleidy.» ●(1790) MG 24. pé ou lahein, èl ma rér d'ur blei pé d'ur serpand.

    (1838) CGK 3. Beza (…) / Argazet evel ar bleizi. ●35. Pipi vel eur bleï a youhe. ●(1849) LLB 588. er blaidi é hudal.

    (1904) DBFV 24b. blei m. pl. bleidi, tr. «loup, animal.» ●(1907) AVKA 182. evel oanet etouez ar bleizi.

    (2) enfant. Toute bête méchante.

    (1962) EGRH I 15. bleiz = toute bête méchante (dans le langage enfantin).

    (3) Bleiz rous =

    (1908) FHAB Mae 136. bleizi-rouz c’hoaz, du-pod ho staon.

    (4) Kochon, kolen bleiz : louveteau.

    (c.1718) CHal.ms ii. Louueteau, tr. «Colein Colen, colenic, ur blei, ur c’hochon blei

    (5) Bleiz marellet : linx.

    (1633) Nom 33b. Lynx : loup ceruin : vn linx, bleiz marellet.

    (6) [interj. au plur.] Bleizi ! : au loup !

    (1980) MATIF 98. Bleizi ! Bleizi ! Ma Doue !...

    B.

    (1) Gros mangeur.

    (1904) DBFV 24b. blei bara, tr. «personne d'un appétit dévorant (Chrest. 110).» ●(1942) VALLsup 53a. Celui qui dévore, tr. «bleiz.» qui dévore du pain, tr. «bleiz-bara.» de la bouillie, tr. «bleiz-yod

    (2) Méchante personne.

    (1915) HBPR 82. An aotrou Ollivier a zo evitho eul laer, eur bleiz.

    (3) Nozvezh vleiz =

    (1967) BAHE 51/10. hag e rankas tremen e Koad-Kergrist an noz, un nozvezh vleiz, peadra da dapout he marv.

    C. [empl. comme adj.] Méchant.

    (1928) BFSA 102. unan anezo, bleiz a-walc'h, a skôas ganti a daoliou dorn hag a daoliou treid. ●(1935) BREI 416/3c. ken bleiz eo hag ar bleiz e-unan. [Hitler].

    II. [en apposition]

    A. (botanique)

    (1) Beuz-bleiz : fragon.

    (1915) KZVr 105 - 07/03/15. Beunz-blei, tr. «petit-houx, ruscus (Pomerit-le-Vicomte, d'après le frère de Landrévarzec).» ●(1931) VALL 366b. petit houx, tr. «T[régor] beuz-blei(z).» ●(1982) TKRH 172. ur skubellenn vihan beuz-bleiz.

    (2) Raden-bleiz : petite fougère sauvage.

    (1931) VALL 315a. petite fougère sauvage, tr. «raden-bleiz sg. radenenn-vleiz.» ●(1936) IVGA 45. A-dreuz ar raden-bleiz diwanet e skarrou an darou.

    B. (mycologie)

    (1) Kaoc'h-bleiz : vesse-de-loup.

    (1910) Rolland Flore xi 172. koc'h bleiz, vesse-de-loup, à Guingamp.

    (2) Louf-bleiz : vesse-de-loup.

    (1962) TDBP II 51. Eul louv-bleiz a veze lakeet gwechall war an devadennou, tr. «on mettait autrefois une vesse-de-loup sur les brûlures.»

    C. (surnoms donnés à l'arc-en-ciel)

    (1) Lost-ar-bleiz, lostenn-bleiz : arc-en-ciel.

    (1884) MELu II 11. Kanevédenn, guarek ar glao ‘arc de la pluie', lost ar bleiz ‘queue du loup', breton.

    (1941) FHAB Gwengolo/Here 89. (Tregon ha tro-dro) Lostenn-blei(z) = gg Eur ganevedenn pe gwareg-ar-glao.

    (2) Lagad-bleiz : arc-en-ciel.

    (1904) DBFV 142b. lagad-blei, tr. «(œil de loup), arc-en-ciel (Bul[éon].).»

    D.

    (1) (astronomie) Heol (ar) bleiz(i) : la lune.

    (1912) MELU xi 209. Heol bleiz, tr. «Soleil de loup, la lune. (Ploun[evez] Moëd[ec].) ●(1915) KZVr 137 - 17/10/15. Heol bleiz, la lune, par plaisanterie, Plounévez-Moédec.» ●(1931) VALL 434b. pleine lune, tr. «heol ar bleizi m. par plaisant.»

    (2) Gouloù bleiz : mauvaise lumière.

    (1912) MELU xi 209. Goulou bleiz, tr. «Lumière de loup, mauvais luminaire. (Plounevez-Moëdec).» ●(1915) KZVr 137 - 17/10/15. eur goulou bleiz, tr. «un mauvais luminaire, Plounévez-Moédec.»

    (3) (minéralogie) Dant-bleiz : gros morceau de feldspath dans le granit.

    (1931) VALL 298a. gros morceau de feldspath dans le granit, tr. «dant-bleiz m. pl. dent-

    (4) Gwenodenn-vleiz : mauvais chemin.

    (1920) LZBl Gouere 348. En eur vont gant eur venojenn-bleiz dre douez ar strouez hag ar spern.

    (5) Naon bleiz : faim de loup.

    (1872) ROU 81a. Faim dévorante, tr. «naoun bleiz

    E. (en plt de qqn)

    (1) Kiez-vleiz : femme impudique, putain.

    (1732) GReg 521a. Impudique, Parlant d'une femme, par attribution, tr. «qyès-vleyz

    (2) Den-bleiz : loup-garou.

    (1732) GReg 585a. Loup-garou, tr. «den-vleiz. p. tud-vleiz

    (3) Den-bleiz : ours.

    (1915) KZVr 137 - 17/10/15. eun den-blei, tr. «celui qui vit comme un ours, Bas-Tréguier.»

    III. [en composition]

    A.

    (1) Kloc'hig ar bleiz : clarine.

    (1732) GReg 172a. Clarine, clochette ou compane qu'on pend au cou des animaux, tr. «cloc'hicq ar bleiz

    (2) plais. Koraiz ar bleiz : les rogations.

    (1732) GReg 825b. Rogations, Prieres pour les biens de la terre pendant trois jours, avec abstinence de chair, autre fois avec jeûne, tr. «burlesquement corayz ar bleiz. parce que le loup ne fait pas abstinence de chair, que lorsqu'il n'en peut pas avoir.»

    B. Loc. interj. ; juron.

    (1) Kroc'hen ar bleiz ! : peau du loup !

    (1921) FHAB Ebrel 95. Mes, kroc'hen ar bleiz ! setu e benn o tont da veza ken tenval hag eur goumoulen. Petra zo 'ta ?

    (2) Boued ar bleizi ! : pâture aux loups !

    (1927) GERI.Ern 56. Boued er bleidi, tr. «pâture aux loups ! (aux bestiaux !)»

    IV. Blason populaire : bleizi Daoulaz. Cf. Daoulaz .2

    (1647) Am 416. Oll chaçç Sant Malou à bleizy Daoulas.

    V.

    (1) Bezañ evel ur bleiz e-keñver un drezenn-bod : ne pas savoir réagir face à une situation inédite. Cf. Français : comme une poule qui a trouvé un couteau.

    (1826-1831) ADBr t. LXVIII et t. LXIX (1961-1962) (d'après la réédition d'Emgleo Breiz).">PPA 738-739 (T) J. Coat. O, ret eo en excusi, rac ennes so quer sot / evel maz eo eur blei en quever eun drezen-bot, tr. L. Bloklander «Oh, il faut l'excuser, car celui-là est aussi sot comme l'est un loup en face d'une crémaillère.»

    (2) Bezañ tost ar bleiz dezhañ : être proche du danger.

    (1889) ISV 367 (L) G. Morvan. Pa voa deut an noz, ez eas da zigeri an trap, evit tenna ac'hano an daou brizonier a ioa eno. An divroad o veza clevet pe gen tost oa bet ar bleis dezhan, a bocas d'ar bugel, hag a lavaras dezhan...

    (3) Pakañ/Lazhañ ar bleiz gant un taol boned : faire un gtravail difficile, au-dessus de ses forces.

    (1957) ADBr LXIV-4 448 (K-An Ospital Kammfroud). Ésoh eo paka ar bleiz gant eun taol boned, tr. Ch. ar Gall «se dit en parlant d'un travail particulièrement difficile, irréalisable, au-dessus des forces.»

    (2004) LECHIAGAD (Ki). Lazhañ ar bleiz gant un taol boned.

    (4) Ober ur c'hrogad bleiz : travailler exgérément sur un temps court.

    (1957) ADBr LXIV-4 448 (K-An Ospital Kammfroud). Ober eur hrogad blei, tr. Ch. ar Gall «travailler exagérément durant un laps de temps donné (assez court) ; se tuer au travail.»

    (5) Bezañ lagad bleiz gant an heol : soleil pâle qui annonce un temps venteux et froid.

    (1957) ADBr LXIV-4 448 (K-An Ospital Kammfroud) Ch. ar Gall. An heol a zo lagad blei gantañ : se dit d'un soleil pâle, mais aux contours assez nets, assez fréquent par temps venteux et froid.»

    (6) Bezañ evel bleiz hag oan : s’entendre.

    (1935) ANTO 185 (T) *Paotr Juluen. Daoust ha ganet e vefemp ni e Breiz Izel, e gwirionez, evit beza evel ki ha kaz, evel bleiz ha oan ?

    (7) Reut evel ur bleiz : raide comme un loup.

    (1912) RVUm 315 (Gu). Ret èl ur blei, tr. P. ar Gov «Raide comme un loup.»

    (8) Erruout evel ur bleiz : arriver à l’improviste.

    (1912) MELU XI 209 (Ku). Arruout evel eur blei, tr. E. Ernault «Arriver comme un loup, à l'improviste (Haute Cornouaille.)» ●(1915) KZVr 137 - 17/10/15 (Ku). Arruout evel eur bleiz, tr. «arriver à l'improviste, Besco, Haute-Cornaouaille.» ●(1931) VALL 379. Arriver à l'improviste auprès de qqn, tr. F. Vallée «digouezout evel eur bleiz fam.»

    (9) (Pakañ, atrap, tapek) ar bleiz : tomber, verser (homme ou charrette).

    (1900) KRL 25 (Ku-Sant Trifin). Tapek eur blei, tr. «Renverser sa charette.» (1912) RVUm 319 (Gu). Atrap er blei, tr. P. ar Gov «Attraper le loup : cette locution s'applique à un homme qui tombe.» ●(1957) ADBr LXIV-4 448 (K-An Ospital Kammfroud). Paka ar bleiz, tr. Ch. ar Gall «verser une charrette attelée.» Rouez eo ar charretourien n'o defe ket paket ar blei eun droiad bennag.

    (10) Tapout ar bleiz : être enroué.

    (1912) MELU XI 209 (T-Trevereg). Taped 'm eus ë blei, tr. E. Ernault «j'ai attrapé un loup = je suis enroué (Trév[érec)].»

    (11) Gwelet ar bleiz : être enroué.

    (1900) KRL 21 (Ku Sant-Trifin). Guelt ar blei, tr. «s'enrouer.» ●(1912) MELU XI 209 (T Trevereg). Gweled 'm eus ë blei, tr. E. Ernault «j'ai vu un loup = je suis enroué (Trév[érec)].» ●(1931) VALL 287. Il a une extinction de voix, tr. F. Vallée «gwelet en deus ar bleiz T[régor] C[ornouaille] fam.» ●(1942) VALLsup 64. Il est enrhumé, tr. F. Vallée «gwelet en deus ar bleiz (il a vu le loup.» ●(1962) TDBP II 51 (T). Fanch e-neus gwelet ar bleiz, ou : Fanch a zo bet o redeg ar bleiz, tr. J. Gros «François a vu le loup, ou : a été courir le loup (= il est enrhumé, enroué, comme s'il avait été huer le loup.»

    (12) Aet eo ar bleiz en e c'houzoug : il est enroué.

    (1912) MELU XI 209 (T Trevereg). Ed e 'blei 'n em gouk, tr. E. Ernault «Un loup est allé dans mon cou = je suis enroué(Trév[érec)].»

    (13) Skuizh evel ur bleiz : très fatigué.

    (1912) MELU XI 209 (T-Plounevez Moedeg). Skouiz 'vel eur blei, tr. E. Ernault «Fatigué comme un loup. (Plounévez-Moëdec).»

    (14) Kousket evel ur bleiz : dormir profondément.

    (1931) VALL 228. Dormir profondément, tr. «kousket evel eur bleiz fam.»

    (15) Skragn evel ar bleiz : pingre.

    (1947) YNHL 25 (Ki) Y. Drezen. Cheuc'h evito o-unan, ha skragn e-giz ar bleiz evit ar gumun.

    (16) Lakaat ar bleiz gant e saout : se mettre en position critisue, se compromettre.

    (1912) MELU XI 209. Lakaat ar blei gant ar (ou ) zaout, tr. E. Ernault «Mettre le loup avec les (ou ses) vaches, se mettre dans une position critique, se compromettre. (Hing., 26.)»

    (17) Lakaat ar bleiz gant e zeñved : faire qque chose dont on se repentira. Cf. Français : mettre le loup dans la bergerie.

    (1912) MELU XI 209 (T-Trevereg). Lakat ë blei gand i dénvet, tr. E. Ernault «Mettre le loup avec ses brebis, = faire une chose dont on se repentira plus tard. (Trév[érec] Cf. franç. «mettre le loup dans la bergerie.»

    (18) Huchal evel ur bleiz // youc'hal evel ur bleiz skaotet : hurler très fort.

    (1910) FHAB Meurzh 111. Ar barner, paket gantan eun dizouezen vrao, a youc'has raktal evel eus (lenn : eur) bleis skaotet. ●(1970) (T) E. ar Barzhig BHAF 249. Yann a huche neuze evel eur bleiz ha tamm foutr ne ree ouz ar pez a hellfe soñjal an amezeien.

    (19) En em gannañ evel bleizi : se battre courageusement.

    (1878) EKG II 127 (L) L. Inisan. En em ganna a reont ive evel bleizi, ha d'eomp-ni oa lavaret oant ken aounik hag ar merc'hed bian a zuman.

    (20) Ar bleiz o tebriñ gwaskon ouzh al loar :

    (1977) LIMO 10 mars. N’ho pes ket gwelet er blei é tebrein goaskon doh er loér ? (Eid laret troein er gonz) Laret e vè eué : N’ho pes ket gwelet er blei é friged doh er loér ?)

    (21) Ar bleiz o frigat ouzh al loar :

    (1977) LIMO 10 mars. N’ho pes ket gwelet er blei é tebrein goaskon doh er loér ? (Eid laret troein er gonz) Laret e vè eué : N’ho pes ket gwelet er blei é friged doh er loér ?)

    (22) Anavezet evel ar bleiz ruz : connu comme le loup blanc.

    (19--) KOMMANA. Anavezet evel ar bleiz ruz : connu comme le loup blanc.

    (23) Mont eus a di al louarn da di ar bleiz : voir ti.

    (24) Prenañ kig digant ar bleiz : voir kig.

    (25) Diwall al loar eus ar bleiz : voir loar.

  • bleiz-beuzel
    bleiz-beuzel

    m. (entomologie) Bousier.

    (1919) DBFVsup 8a. blei bouzel (Gr[oix]), tr. «bousier.» ●(1931) VALL 78a. Bousier, tr. «bleiz-bouzel m. (d'après V[annetais]).» ●(1934) BRUS 246. Un bousier, tr. «un huil-kaoh ; ur blei-bouzel, pl. huiled... et bleidi...»

  • bleiz-bihan-kammlost
    bleiz-bihan-kammlost

    m. (zoologie) Cloporte.

    (1936) IVGA 63. pobladou diniver ar bleizi bihan kamm-lost. (1972) SKVT I 70. re a vleizi bihan kammlost, re a verien.

  • bleiz-doñv
    bleiz-doñv

    m. Loup-garou.

    (1633) Nom 280b. Lemures nocturni, nigri. Spiritus noctu infesti : goblins, loups garoux, esprits de nuict : gobillinet, bleïzy dof, speredou an nos.

  • bleiz-garv
    bleiz-garv

    m. Loup-garou.

    (1732) GReg 585a. Loup-garou, tr. «Bleiz-garo. p. bleizy-garo

    (1825) EAM 359. dans le dialecte Breton du Morbihan bley-garv ou bley-garo […] signifie loup âpre et cruel.

  • bleiz-goulazh
    bleiz-goulazh

    m. Loup d’une latte.

    (1744) L'Arm 222a. Loup. (...) D'une late, tr. «Bléye-goulah

    (1904) DBFV 24b. blei-gloah, tr. «loup d'une latte.» ●(1966) DGEShy. blei-goulah, s. m., "loup", latte de bois (qu'on fait "hurler" en la tournant au bout d'une corde ; cf. Trévoux, 1721) ; Cillart. (d'après HYZH 48-49/47).

  • bleiz-koad
    bleiz-koad

    m. (entomologie) Perce-bois Anobium punctatum.

    (1970) GSBG 108. blè kwát, tr. «perce-bois (litt. loup de bois).»

  • bleiz-labour
    bleiz-labour

     m. Bourreau de travail.

    (1921) DIHU 116/197. ur blei labour é.

  • bleiz-louarn
    bleiz-louarn

    m. (zoologie) Chacal.

    (1941) FHAB Genver 4. yudadennou ar bleiz-lern.

  • bleiz-mor
    bleiz-mor

    m. bleizi-mor

    I. (ichtyonymie)

    (1) Phoque gris.

    (1633) Nom 46b. Phoca, vitulus marinus : robbe : leue pe bleiz mor.

    (2) Roussette.

    (1732) GReg 832b. Roussette, tr. « Touilh. p. touilhed. bleyz-vor. p. bleizy-vor. (mauvais poisson.) »

    (1927) GERI.Ern 52. bleiz-mor, tr. « roussette. »

    II. (en plt de qqn) Loup de mer (d'après le Fr. ; voir ki-mor).

    (1868) FHB 160/30b. ar bleis mor-ze a lakea he unan da grena ar Zaozon. ●(1868) FHB 179/183b. eur bleis-mor hag en doa great tro ar bed.

    III.

    (1) (littér.) nom de plume de Yann-Bêr Kalloc’h (Jean-Pierre Calloc’h), poète groisillon.

    (2) Scouts Bleimor : groupe de scouts créé à Paris en 1946.

    (3) Bagad Bleimor : bagad créé à Paris vers 1950.

    (4) Bleimor : nom d’un groupe de résistants du Centre-Bretagne durant la 2nde guerre mondiale.

  • bleiz-noz
    bleiz-noz

    m. Loup-garou.

    (1919) DBFVsup 8a. blei-noz, tr. «loup-garou.» ●(1927) GERI.Ern 52. V[annetais] blei-noz, tr. «loup-garou.»

  • bleiz-piz
    bleiz-piz

    m. (entomologie) Bruche du pois Bruchus pisorum.

    (1919) DBFVsup 8a. blei-piz, tr. «bruche.» ●(1927) GERI.Ern 52. blei-piz, tr. «bruche.» ●(1934) BRUS 246. La bruche, tr. «er blei-piz, pl. bleidi..., m.» ●(1942) VALLsup 25b. Bruche, tr. «Bleiz-pis m. d'après V[annetais].»

  • bleizaj
    bleizaj

    m. Gens effrontés.

    (1927) GERI.Ern 52. bleiaj col., tr. «gens effrontés, pillards.»

  • bleizañ
    bleizañ

    v.

    (1) V. intr. Louveter.

    (1732) GReg 585a. Louveter, tr. «Bleiza. pr. bleizet

    (1927) GERI.Ern 52. blei(z)a v. n., tr. «mettre bas (se dit d'une louve).»

    (2) V. tr. d. Effrayer (les enfants) en leur parlant du loup.

    (1912) MELU xi 209. bleian ar vugale, tr. «faire peur des loups aux enfants.» ●(1915) KZVr 135 - 03/10/15. bleian ar vugale, tr. «effrayer les enfants (en les menaçant du loup) Even.» ●(1927) GERI.Ern 52. bleiañ T[régor] v. a., tr. «effrayer (les enfants), leur faire peur du loup.»

  • bleizat
    bleizat

    voir bleiziñ

  • bleizet
    bleizet

    adj. (Homme) changé en loup.

    (1732) GReg 585a. Loup-garou, tr. «un deen bleydet. p. tud bleydet

    (1904) DBFV 24b. dén bleidet, part., tr. «homme changé en loup, loup-garou.»

  • bleizez
    bleizez

    f. –ed

    I.

    (1) Louve.

    (1499) Ca 22b. Bleizes. g. loue (lire : louue). l. lupa / pe.

    (1659) SCger 74b. Louue, tr. «bleizés.» ●(1732) GReg 585a. Louve, la femelle d'un loup, tr. «Bleizès. p. bleizesed. Van[netois] bleyès. p. bleyesed.» ●(1738) GGreg 33. bleyzès, tr. «louve.»

    (1879) GDI 96. ur vleyès e gavas en nor digueor, e antréas én ty, e zaibras en hantér a vampreu er verhig-cé, hag e gassas en achimant guet-hi d'hé bléygueu.

    (2) Mamm vleizez : louve suitée.

    (1877) EKG I 151. paka eur vamm vleizez.

    II. sens fig.

    (1) Femme méchante.

    (17--) GS 251. eus ar vleizes iffam.

    (1962) TDBP ia 35. Honnez zo eur vleizez, tr. «c'est une louve (une femme très méchante).»

    (2) Femme facile, putain.

    (1732) GReg 521a. Impudique, qui a renoncé à la pudeur & à la chasteté, tr. «(Parlant d'une femme, par attribution : bleyzès

    (3) Femme qui mange beaucoup.

    (1982) LIMO 23 avril. grantabl heb boud bleiez.

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...