Devri

Recherche 'm...' : 3749 mots trouvés

Page 57 : de moneiz (2801) à montenn (2850) :
  • moneiz
    moneiz

    m.

    I.

    (1) Monnaie.

    ●(1450) Dag 103. Hac a laquay Breiz hep moneyz. ●(14--) Jer.ms 92b. Monyz en aour nac en archant, tr. « De la monnaie d’or et d’argent » ●(1499) Ca 141b. Monneiz. g. monnoye. ●142a. Mouneiz. g. monnoye pecune. ●(1530) J 18b. A moneiz fin tregont digner, tr. « Trente deniers de belle monnaie » ●(1633) Nom 191a. Manubiæ : monnoye du butin gaigné sur l’ennemy, & venduë : mouneiz ves an butin gounezet voar an aduersour ha iuez guerzet. ●200b. MOnesta, nummus, numus, numisma, pecunia : monnoye : mouneiz.

    ●(1659) SCger 81a. monnoie, tr. «monneiz.» ●(1732) GReg 635a. Monoie, tr. «Mouneyz. mounez. Van[netois] mouney.» ●(1744) L'Arm 244a. Monnoie, tr. «Monéye.. néyeu. m.» ●(1790) MG 36. péré n'ou doai quet a voney ag er vro.

    ●(1876) TDE.BF 464a. Moneiz, s. m., tr. «Monnaie, argent monnayé.»

    ●(1900) MSJO 69. ur pes mounis. ●(1911) DIHU 77/342. hag er monei e zrins é me sah... ●(1919) FHAB Kerzu 162. 'vit eur seurt prenan, n'eus moneiz ebet hag a dalv nemet ar gwad !

    (2) Skeiñ, kannañ moneiz : battre, frapper (de la) monnaie.

    ●(1633) Nom 206a. Nummum percutere siganre, monetam cudere vel argentum, ferire pecuniam : battre, ou frapper monnoye : cannaff, squeïff pe ober mouneïz.

    ●(1732) GReg 635b. Batre monoïe, tr. «Sqei mouneyz.»

    (3) Cheñch moneiz : changer de la monnaie.

    ●(1633) Nom 206b. Nummum commutare : changer : cheing mouneïz.

    (4) Moneiz rous : petite monnaie.

    ●(1972) SKVT I 67. moneiz rouz (...) aesoc'h c'hoazh da frotañ.

    (5) Fañch ar moneiz : personnification de l'argent.

    ●(1942) VALLsup 12a. L'argent personnifié, tr. «Fanch ar Mouneiz popul[aire].»

    (6) Monnaie que l'on rend.

    ●(1908) PIGO II 10. Itien a reas eur mousc'hoarz en eur bakan e vone.

    II. Rentiñ ar moneiz eus e bezh da ub. : rendre la monnaie de sa pièce à qqun.

    ●(1908) PIGO II 120 (T) E. ar Moal. Aboue neuze e klaskas tapout e grenv ha renti d'e enebour ar mone eus e bez.

  • moneizadur
    moneizadur

    m. Monnayage.

    ●(1931) VALL 476a. Monnayage, tr. «moneizadur m.»

  • moneizañ
    moneizañ

    v. tr. d. Monnayer.

    ●(1732) GReg 635b. Monoier, faire de la monoïe, tr. «Mouneyza.»

    ●(1867) FHB 149/359a. He loizet aour a veze moniziet. ●(1876) TDE.BF 464a. Moneiza, v. n., tr. «fabriquer de la monnaie.»

  • moneizel
    moneizel

    adj. Monétaire.

    ●(1931) VALL 476a. Monétaire, tr. «moneizel.»

  • moneizer
    moneizer

    m. –ion Fabricant de monnaie.

    ●(1499) Ca 142a. g. monnoyer. b. monezier.

    ●(1659) SCger 81a. monnoieur, tr. «monneizer.» ●(1710) IN I 265. bezit Chencherien ha Moneizerien vad. ●(1732) GReg 635b. Monoieur, tr. «Mouneyzer. p. mouneyzéryen. Van[netois] mouneyour. p. yon, yan.» ●(1744) L'Arm 150b. Fabricateur (…) De monnoye, tr. «Monnéyour.. Monnéyerion. m.»

    ●(1818) HJC 273. stâleu er monnaïerion. ●(1838) OVD 183. beah banquerion ha monneiérion vad. ●(1876) TDE.BF 464a. Moneizer, s. m., tr. «qui fabrique de la monnaie ; pl. ien.»

  • moneizerezh
    moneizerezh

    m. Monnayage.

    ●(1744) L'Arm 244a. Monoïage, tr. «Moneyereah... heu. m.»

  • moneizet
    moneizet

    adj. Monnayé.

    ●(1633) Nom 201a-b. Nummus asper : argent monnoyé nouuellement : archant á ve neuez mouneizyet. ●247b. Argentum signatum : argent monnoyé : archant mouneizyet.

    ●(1732) GReg 50a. Argent monnoyé, tr. «Arc'hand. p. arc'hanchou. arc'hand mouneizet.»

  • moneizlec'h
    moneizlec'h

    m. –ioù Lieu où l'on fabrique la monnaie, atelier de monnaie.

    ●(1732) GReg 635b. Monoïe, lieu où l'on fabrique les monoïes, tr. «Mounez-lec'h.»

  • Moñforzh
    Moñforzh

    n. de l. Montfort-sur-Meu.

    (1) Moñforzh.

    ●(1971) LLMM 147/276. aotrounez Gouion, Tintenieg, Elvinieg, ha ganto re Vonforzh, Kastell-Jiron, Gwizhurieg, h.a.

    (2) Noms de famille.

    ●(1970) NFBT 199 N° 1540. Monfort. ●200 N° 1541. Montfort.

  • mongorz
    mongorz

    voir bongorz

  • Monig
    Monig

    n. pr. forme hypocorostique de Mon.

    ●(1978) BRUDn 19/17. A-hont, e Telergma, Monig, ne oa na mor na bleuniou, na skilt. Mein hepkén ! Mein loudour-pést o ’fri.

  • Monika
    Monika

    n. pr. Monique.

    ●(1710) IN I 12. Santes Monica.

    ●(1866) FHB 70/137a. Gouel Santez Monica. ●(1894) BUZmornik 589. mab da Zantez Monika.

    ●(1924) NOLU 3. Na té, Monika ? ●(1928) LEAN 115. emwel sant Aogustin ha santez Monika.

  • monitoar / monitor
    monitoar / monitor

    m. –ioù (religion) Monitoire.

    ●(1659) SCger 103a-b. rengreger vn monitoire, tr. «expia vr monitor.» ●(1744) L'Arm 244a. Monitoire, tr. «Mounitoére.. rieu. m.» ●(1790) Ismar 174. un test ar ur monitoër. ●233. A pe vai ur Monitoër. ●238. laquad hou ç'hanhue ar ur Monitoër. ●422. Er monitoër e zou un avertissamant hac ur ourhæmèn e ra en Ilis d'er Fidelèt.

  • monitor
    monitor

    voir monitoar

  • monk
    monk

    m. –ed Manchot.

    ●(1732) GReg 597b. Manchot, ote, qui n'a qu'une main dont il se puisse aider, tr. «moncq. p. moncqed.»

  • monkl
    monkl

    adj. Nasillard.

    ●(c.1718) CHal.ms iii. nazar, nazillar, tr. «mannous, moncl.»

  • monkliñ / monklañ
    monkliñ / monklañ

    v. tr. Nasiller.

    ●(c.1718) CHal.ms III 8. naziller, tr. «manouzein, monclein.» ●13.Il parle du nez, tr. «manous é, manousein ara monclein ara.»

    ●(1982) PBLS 89. (Langoned) monkañ, tr. «parler du nez.»

  • monklus
    monklus

    adj. Nasillard.

    ●(1732) GReg 649b-650a. Nasilleur, tr. «tud monclus. tud monclous.»

    ●(1876) TDE.BF 464a. Moñkluz, s. m. C[ornouaille], tr. «Nasillard.»

    ●(1924) BILZbubr 39/868. monkus a oa eun tammig. ●Monkus, tr. «nasillard.»

  • monkluz
    monkluz

    m. –ed Nasilleur.

    ●(1732) GReg 649b-650a. Nasilleur, tr. «monclus. p. monclused. monclous. p. moncloused»

    ●(1876) TDE.BF 464a. Moñkluz, adj. C[ornouaille], tr. «Nasillard.»

  • monkluzez
    monkluzez

    f. –ed Nasillarde.

    ●(1876) TDE.BF 464a. Moñkluzez, s. f. C[ornouaille], tr. «Nasillarde.»

  • monkon
    monkon

    s. –où Moignon.

    ●(1923) LZBt Gouere 33. Azean 'ris etouez ar glanvourien, hag o welet o monkonou brein (...).

  • Monkontour
    Monkontour

    n. de l. Moncontour.

    I. Monkontour.

    ●(1732) GReg 118a. Caçz a rear an dud foll da vourbryacq, da voncontour ha da lomenec’h evit cahout o sqyant-vad. pr.

    ●(1827-1829) VSA 1105. da sant malelin moncontour a da santes ana voened. ●(1847) GBI I 128. En Moncontour p'eo arruet. ●(1847) FVR 271. e kearik Monkontour, enn Eskopti Sant-Briek. ●(1851) PENgwerin5 117. Autrou Sant Matulin Monkontour. ●(1863) ST 6. C’hoaz am euz goude-ze, Moncontour ha Corlay. ●(1894) BUEr 104. En iliz Monkontour a zo eur prenest.

    ●(1905) ALMA 67. Monkontour. ●(1910) IBRK 85. Richelieu a reas distruj kestel Gwengamp, Lamball ha Monkontour. ●(1937) TBBN 27. é Lann-Vaus, é Pondi, é Monkontour, é Merzer.

    ►Menez-ar-C’hont.

    ●(1971) LLMM 149/403. E-tal Menez-ar-C’hont e rankomp arsaviñ.

    II.

    (1) Dicton.

    ●(1732) GReg 118a. Caçz a rear an dud foll da vourbryacq, da voncontour ha da lomenec’h evit cahout o sqyant-vad. pr.

    (2) Proverbe.

    ●(1912) PBHV 139. En neb e ia de Santéz-Hélen / Henneh ne gol ket é boén. / Hag en neb e ia de Sant-Matelin / E vou chonj a nehou de viruikin.

    (3) Dicton.

    ●(1946) SAGU 108note. Aoutrou Sant Matilin Montcontour / Zo mest an avel hag an dour. Luzel. ●(1974) TDBP III 369. Sant Matilin Monkontour, / Mestr war an avel / ha war an dour.

    III [Toponymie locale]

    ●(1827-1829) VSA 1105. da sant malelin moncontour a da santes ana voened.

    ●(1931) FHAB Mae/168. da Zant Matulin Monkontour.

  • monliber
    monliber

    voir moliber

  • monokini
    monokini

    m. Monokini.

    ●(1966) YDERrien 9cd. Pa deu d’an aod da neuñ ne vez ket pell o wiskiñ / He joskennoù a-dreñv gant ur monokini.

  • monopol
    monopol

    m. Monopole.

    ●(1659) SCger 81a. monopole, tr. «monopol.»

  • monopoliñ
    monopoliñ

    v. intr. Monopoler.

    ●(1659) SCger 81a. monopoler, tr. «monopoli.»

  • monotelit
    monotelit

    m. –ed Adepte du monothélisme.

    ●(1866) HSH 166. dre hæresi ar Monothelitet.

  • moñs .1
    moñs .1

    adj.

    I. (en plt d'un membre) Estropié.

    ●(1910) MAPH 7. Hanter vonz unan he daou dorn. ●(1935) LZBl Gwengolo/Here 151. nemet treid ha daouarn mons. ●(1944) EURW I 67. eur vrec'h voñs.

    II. (en plt de qqn)

    A. Estropié.

    ●(1903) MBJJ 187. rak mons int kazi holl, kollet gante eur biz, pe a-wejo eun dorn a-bez.

    B. sens fig.

    (1) Na vezañ mons : ne pas être manchot.

    ●(1964) KTMR 37. sevel a rê ennañ a-wechou kovadou imor-fall, ha neuze ne veze ket na moñs na manouz. ●(1978) EMGI 74. peadra hor boa da dennañ, ha non da distag, ne omap ket moñs !

    (2) Renfrogné.

    ●(1936) IVGA 166. Moñs an tamm anezañ. ●225. Per-Mari Kloarg a oa stag outañ un diael a benn moñs. ●(1972) SKVT I 130. moñs e benn. ●(1973) LBFR 59. he benn moñs, tr. «sa tête renfrognée.»

  • moñs .2
    moñs .2

    adv. Klañv-moñs : très malade.

    ●(1942) DADO 17. Klañv out’ta, Kato, ha klañv-moñs, peogwir e hellan anzav va fec’hejou, hep klevout diganit pet eur eo. ●(1954) VAZA 116. klañv moñs e tle bezañ. ●(1970) BHAF 284. klañv-moñs gand toud ar pez e-noa lonket.

  • moñs .3
    moñs .3

    m. –où [antéposé] Gros.

    ●(1927) FHAB Gouere 140. da vat o lopa gant pez monzou pennou bras (lire : baz) war eur bern logod a verve evel merien. ●(1927) KANNkerzevod 9/8. da vonz korf ha da spered bras ?

  • moñsad
    moñsad

    m. –où Gros morceau de.

    ●(1908) FHAB Gwengolo 277. eur mousad rost en he godel. ●(1943) SAV 27/88. eur moñsad kig-sall. ●(1955) STBJ 121. moñsadou kig-sall. ●(1957) BRUD 1/96. hag a droh eur moñsad bara deuz an dorz. ●(1964) YHAO 137. ur moñsad kig-sall.

  • moñsadenn
    moñsadenn

    f. –où Coup donné, bourrade.

    ●(1931) ANDO 13. rei d'in eur voñsadenn em skoaz. ●(1936) IVGA 93. diou pe deir voñsadenn ouz Paol Tirili. ●(1972) SKVT I 119. Distagañ a rae Paotr-Teo ur voñsadenn ouzh skoaz e geneilig. ●(1973) SKVT II 35. tapet gantañ ur pezh moñsadenn.

  • moñsaj
    moñsaj

    f. (marine) Ensemble des bordés de bouchain.

    ●(1979) VSDZ 5. (Douarnenez) Amañ goude-se lakaomp un all [ul lisenn all], peogwir a-wechou ar c'hoad a labour, 'vit regliñ ar voñsaj, tr. (p. 174) «Nous en plaçons une autre dans le flanc pour bien le régler, car parfois le bois travaille.»

  • moñsañ
    moñsañ

    v.

    (1) V. tr. d. Frapper.

    ●(1938) SAV 9/41. eur pikol pennbaz gant eun dourn ; gant an dourn all e sache war skouarn an Dag, hag e vonse ar paotr paour.

    (2) V. tr. i. Moñsañ war =

    ●(1978) VWMZ 18. (Ar Yeuc'h) Mari, ouie dont er-maez, a-wechou vie ganti, mabei un hanter flutenn vie ganti, Mari vie moñsañ war hennezh.

  • moñsek
    moñsek

    adj. Grossièrement taillé.

    ●(1923) BUBR 27/481. O dremm vlevek 'zo kuzet en o daouarn monsek. (...) Monsek. Terme très usité à Châteaulin et alentours pour désigner quelque chose grossièrement taillé.

  • moñsell
    moñsell

    f. –où

    I. (marine)

    (1) Bouchain, flanc.

    ●(1944) GWAL 163/158. (Ar Gelveneg) «ar vag-se Gwall fall eo, er mor : n'he deus ket moñselloù a-walc'h (da lavarout eo n'eo ket ar c'hostezioù bolzek, keinet a-walc'h)» ; «aet eo d'ar strad, frejet (freuzhet) he moñsell war ur penn-maen». ●(1978) ARVA I 30. gwall fall eo ar vag-se er mor, n'he deus ket monsellou awalc'h, tr. «cette chaloupe est très mauvaise à la mer, dira-t-on, son bouchain n'est pas assez fort.» ●(1979) VSDZ 5. (Douarnenez) Ar portol zo el laez, ar voñsell zo just 'barzh ar ront, tr. (p. 174) «Le flanc, c'est la partie arrondie de la coque, et au-dessus il y a la préceinte.» ●(1987) GOEM 78. les flancs, mousellou ou mousennou.

    (2) Moñsell ouzh moñsell : bord à bord.

    ●(1942) VALLsup 22b. Bord. En parl. des navires : être bord à bord bourzell ouz bourzell (de bourzell bord extérieur du navire), moñsell ouz moñsell f. (Drezen) et « fesse » par plaisanterie ; c'est propr. la partie arrondie du bateau à l'avant ; pour bousell joue (?).

    II. fam. Fesse.

    ●(1944) GWAL 163/158. (Ar Gelveneg) Ar yezh pemdeziek, hag hi livekoc'h eget seven, a ra gant moñsell evit envel ar feskennoù, salokras ! «Sell 'ta ! peseurt moñselloù he deus ar vaouez-se !»

  • moñsellek
    moñsellek

    adj. (en plt d'un bateau) Ventru, renflé.

    ●(1977) PBDZ 710. (Douarnenez) moñsellek, tr. «(bateau) ventru).» ●(1978) ARVA I 30. Un bateau à bouchain dur est dit moñsellek.

  • moñselliñ
    moñselliñ

    v. intr. (marine) Gîter.

    ●(1942) VALLsup 41a. s'échouer sur le côté (bateau), tr. «moñselli.» ●(1944) GWAL 163/161. (Ar Gelveneg) «savomp an drom diwar a'el, paotred, moñselli re a reomp» ; «risklet eo an drom, kement omp moñsellet». ●169. «moñsellet eo, moñselli a ra ar vag».

  • moñsenn
    moñsenn

    f. –où (marine) Flanc.

    ●(1987) GOEM 78. les flancs, mousellou ou mousennou.

  • moñset
    moñset

    adj. Qui a les bras coupés.

    ●(1908) PIGO II 144. Mont a refont d'ar gêr, bornet, monset, kammet, mac'hagnet.

  • moñsez
    moñsez

    f. –ed Manchote.

    ●(1905) COSB 746. J'ai rapporté fidèlement le récit de Marguerite Philippe, plus connue sous le sobriquet de Godic ar Vonzès (la Manchote).

  • moñstr .1
    moñstr .1

    m.

    (1) Monstre (animal chimérique).

    ●(1499) Ca 140b. Monstr. g. monstre. ●g. monstre de mer b. monstr an mor. ●(1575) M 2180. Maz eux dyaoulou, ha monstrou, tr. «Où il y a des démons et des monstres.»

    ●(1732) GReg 637a. Monstre, prodige qui est contre l'ordre de la nature, & qui arrive rarement, tr. «Mounstr. p. mounstrou. Van[netois] monstr. p. monstréü.» ●(1787) BI 164. er monstre horriplan.

    (2) Monstre (nouveau-né monstrueux).

    ●(1633) Nom 11a. Monstrum, monstrosus fœtus : monstre : mounstr.

  • moñstr .2
    moñstr .2

    m. –où

    (1) Monstre (inspection militaire).

    ●(1633) Nom 182b. Armilustrium : passe-monstre : tremeneu mounstr. ●192a. Recensere exercitum, lustrare exercitum, inire numerum armatorum : faire monstre generale : ober mounstrou general.

    ●(1659) SCger 81a. monstre, tr. «monstr.» ●faire monstre, tr. «ober monstrou.»

    (2) Action de montrer.

    ●(1633) Nom 199b. Cenotaphium, tumulus honorarius, bustum inane, tumulus inanis : sepulchre qui sert de monstre : sepulchr pe hiny á seruig de mounstr.

  • moñstruus
    moñstruus

    adj. Monstrueux.

    ●(1790) Ismar 552. un dra monstruus. ●(17--) TE 159. orgueillussoh eit ne oai monstruus.

    ●(1838) OVD 157. péhedeu monstrus. ●(1879) GDI 86. er monstrussan ag en ol béhedeu.

  • mont .2
    mont .2

    m. (géographie) Mont.

    ●(1530) Pm 127. Pan edoae dison oz donet / Adeffry da mont oliuet, tr. « Quand il allait silencieusement, / Certes au Mont des Oliviers » ●150. Pan edoann en mont oliuet, tr. « Quand j’étais au mont des Oliviers »

  • mont / monet .1
    mont / monet .1

    v.

    I. V. intr.

    (1) Aller.

    ●(1499) Ca 79b. Eth en peuch. g. alez en paix. ●140a. Monet. g. aller. ●140b. g. deuant aller. b. monet a rauc. ●g. istre hors ou hors aller g. monet en maes. ●aller tousiour. b. monet pepret.

    ●(1821) SST 56. Onet e rei d'er Baradouès. ●214. Jaugein e ra onet prompt d'en Ilis. ●(1821) SST.ab vi. de onet peb unan d'é du. ●(1847) FVR 72. a dlefe monet da gavout eunn tri c’hant breizad evel ar re a bere a zo komzet, beget mad evel-t-ho. ●(1866) BOM 26. Ni a ielo, holl, a vanden.

    ●(1907) BOBL 06 juillet 145/3a. mignoned ar relijion a lavare ive e oa trist gweled an traou o fond mod ma c'haint.

    (2) Kae 'tav : sois tranquille.

    ●(1868) FHB 161/38b. kea atao, varc'hoas me lacai cregui enhout !

    ●(1907) KANngalon Even 428. O !... Ongan mad eo, ke tao. ●(1909) KTLR 39. Oh ! kea 'tao ; edoug an noz me 'zounjo, 'lavaras ar C'hroeg. ●77. Oh ! kea atao, groeg. ●(1936) LVPR 28. O ! kea 'tao. N'oun ket prest da lavaret.

    (2) Na vezañ na da vont na da zont er vugale.

    ●(1936) LVPR 58. Mat, an hevelep tra, a zigouez evit an ti n'eus ket a garantez ennan. An dud a ve tenval o fenn : n'eus da vont na da zont er vugale.

    (3) Servir.

    ●(1947) YNVL 123. Abaoe tri devezh e tisusune ur boñch, a yae gwechall, da stouvañ ur voutailhad rom Martinik, ha kavout a rae blaz dezhañ atav, al liper kozh !

    (4) Disparaître.

    ●(1902) PIGO I 115. mes e nerz a ye bepred tamm-ha-tamm. ●(1924) FHAB Eost 315. Ar gegel hag ar baluc'hen a zo aet ar c'hiz anezo hag ar yaouankizou hirio n'ouzont mui baeat...

    (5) Être mangé.

    ●(1909) KTLR 23. drebit, drebit ! (...) Ne vanko ket. Pa vo eat tout e vo adarre. ●(1939) DIHU 332/222. padet en doè er fest ken ne oè oeit rah el lon.

    (6) [indique une progression] Mont war + ...

    ●(1862) JKS 277. sonjit e tleit c'hoantaat mont war well. ●(1874) FHB 471/2a. mont ato var vell hervez ar skiant vad.

    ●(1915) HBPR 214. lakaat da vond var gresk ar peoc'h etouez an dud. ●(1930) FHAB Du 420. ez ae an tailhou war gresk e lec'h mont war ziskar. ●(1935) KANNgwital 391/70. epad ma ya (...) war ziskar niver ar c'havellou. ●(1938) FHAB Genver 10. hor giziou kristen ne'z eont ket kals war well, ken nebeut ; war was, ne lavaran ket. ●(1938) FHAB C'hwevrer 39. an niver a gomunionou a ya war gresk. ●(1957) ADBr lxiv 4/469. Le contraire de mond war greski se dit mond war gurz.

    (7) Mont war + verbe en « –iñ » =

    ●(1752) BS 129. o madou o vont var diminui.

    ●(1927) FHAB Meurzh 61. an nor lugernus a yee war greski.

    (8) Mont war ub. : attaquer quelqu’un.

    ●(c.1825-1830) AJC 4919. neuse egomb voarne evid o diframan.

    (9) Mont en dro : s'en aller, partir.

    ●(1766) MM 652. bezit fur hag iit en ho tro, tr. «Soyez sage et passez votre chemin.» ●735. medon o farda mont en (lire : em) zro. ●(17--) EN 1429. me sou e vond em sro, tr. «je vais m'en aller.»

    ●(c.1825-1830) AJC 5237. henes a gemeras da aversac pa negoud nestro. ●(1836) FLF 5. c'hui, souden, / A ello, va c'homer, moned c'hoas en ho tro. ●(1850) JAC 42. Gant ho permission, ni a ya en hon tro. ●(1869) FHB 253/349b. he c'hlac'har a vianeaz hag a ieas tre en he zro. ●(1877) BSA 134. ar c'hlenvet a zo eat en he dro.

    ●(1902) PIGO I 163. mac'h in 'n em zro ! ●210. Hirie neuze ec'h efomp en-dro ? ●(1903) MBJJ 312. renkout a rafe Frans ober he fak ha mont endro. ●(1922) FHAB C'hwevrer 47. Pa garo ez ai endro. ●(1925) CHIM 8. Grêt promese d'it da zimezi, ha mont endro ha tremen hep rei kelou. ●11. Pa oamp kas gwelet ac'hanout o chom, e oas êt n'ez tro. ●(1928) BFSA 90. Pa voe aet ar breur Ael en-dro, e pleustras al laeron e gomzou.

    (10) Mont en dro : passer.

    ●(1910) MAKE 109. Teir zizun bennak a oa aet en o zro. ●(1923) KNOL 16. An amzer a yeas en dro. ●(1932) FHAB Gwengolo 369. ez a an amzer endro ha ne ouezer hano ken a vez deuet ar mare da aoza koan.

    (11) Mont endro : fonctionner.

    (12) Mont gant : être grillé par (la gelée, etc.).

    ●(1877) EKG i 42. e kreiz eur vojenn dero, eat he deliou gand ar goan.

    ●(1939) DIHU 332/221. N’houh alijan ket de lakat Moutard guen, er miz-man hoah, rak forh aes éh ant get er skorn. ●(1955) STBJ 207. Petra ’vo grêt dê da viret oute da vont gant ar goañv ?

    (13) (en plt d’une marchandise) Coûter.

    ●(1910) MAKE 93. eur souez e oa gwelet pegen ker ez ae ar c’hrec’hen e Pont ’n Abad. ●(1925) FHAB Mae 165. pe briz e yae al loened. ●(1933) ALBR 39. pesort priz ec’h a al leueou bihan.

    (14) (en plt d’un coût) Mont da : s’élever à.

    ●(1906) BOBL 28 Juillet 97/2e. An eil da gas egile, eur belek irlandiad a ia e leve da 5000 lur ar bloaz.

    (15) Mont + adj. : devenir.

    ●(1925) BUAZmadeg 406. eskop Lyon, hag a oa eat koz. ●686. Eun devez, Tobias a ieaz dall. ●(1955) STBJ 166. e lakee sklêrijenn al loar an avalou-douar da vont glas pe da loaria.

    (16) Mont da + subst. : se faire, se transformer en, devenir.

    ●(14--) N 152-153. rac ma ael guenn am quelenn scler / Monet breman da leanes, tr. «car mon bon ange me conseille clairement / de me faire religieuse.» ●226. Breman ez ynt æt da boet dan preuedou, tr. «Et maintenant ils sont devenus de la nourriture pour les vers.»

    ●(17--) BMa 688. Ret eo din mont da varchadour, tr. «Il faut que je devienne négociant.»

    ●(c.1825-1830) AJC 3031. red a vo din moned da lair pe da glasc. ●(1894) BUZmornik 186. He mamm goz dioc’h kostez he zad a ioa eat da leanez. ●211. c’hoant mont da velek en devoa.

    ●(1906) CDFi octobre. Hag ar marc’h a ya da labous. (d’après KBSA 127). ●(1907) DRSP 46. Beleg ar C’hrist eme va mamm a ya da vleiz.

    (17) Mont e galon da netra : s’évanouir.

    ●(1961) LLMM 86/155. rak aet e galon da netra gant ar spont e oa emichañs manet semplet ur pennad brav.

    (18) Mont kuit : se terminer.

    ●(1877) EKG i 50. eman an han o vont kuit.

    (19) Mont da vont : se mettre à.

    ●(1766) MM 939-940. me ya da vont da zichiffra / en de profondis ivita, tr. «voyons voir à déchiffrer un De profundis pour lui.»

    ●(1903) MBJJ 224. Azeet aman c’hwi : me ’c’h a dont a-hont pelloc’h d’ober ma feden. ●(1909) BOBL 08 mai 228/1a. An dud en karg (…) a c’hourdrouz hag a lavar ec’h aint da vont en grèv. ●(1942) DADO 12. O, va diouhar a gren dindanoun ; ec’h an da gaout eur falladenn, ec’h an da vont er bord all !

    (20) Partir.

    ●(1907) AVKA 241. ha goude e teuas keun dehan hag ec’h eas.

    (21) Mont… + ha(g)…

    ●(1913) AVIE 159. Hag aben kaer oeit tad er hroèdur ha laret : (...). ●162. Ne iet ket ha barnein revé en dianvéz. ●165. ean oeit hag um saùet ha laret dehé : (...). ●246. oeit Jézus ha kaset deu ag é zisipled. ●250. ha oeit er figézen ha diséhet kentéh. ●334. Kentéh èl marù Jézus, oeit gouél en tanpl ha roéget dré greiz, ag er hlué bet en dias.

    (22) Mourir.

    ●(1530) Pm 236. an re so eat da quentaff, tr. «ceux qui sont partis en premier lieu.»

    ●(c.1718) CHal.ms ii. Il est sur le bord de sa fosse, tr. «tostat ara d’é vé paré é, n’hel mui, eha qüitt’.» ●(1792) BD 1656. allas en yaouanquic eseo ret din monet.

    ●(1924) LZBT Meurzh 37. Paour kez Nuttu ! (...) et eo !

    (23) Mont tre ag : sortir de.

    ●(1921) GRSA 27. un hent de vonet tré ag er hoed.

    (24) Mont diouzh : quitter (la table, etc).

    ●(1921) PGAZ 59. En eur vont diouz taol.

    (25) Mont diouzh ub. : quitter qqn.

    ●(1911) BUAZperrot 819. Edoc’h o paouez mont diouzin.

    (26) Mont da : mener à.

    ●(1862) BBR 2. Penn da benn gand ann hent a ia da Remungol, tr. «tout le long de la route qui méne à Remungol.»

    (27) Se vendre, coûter.

    ●(1925) FHAB Mae 165. pe briz e yae al loened. ●(1933) ALBR 39. pesort priz ec’h a al leueou bihan. ●(1935) CDFi 21 septembre. pe briz ez a ar zaoud nevezel.

    (28) Mont digant : perdre.

    ●(1911) SKRS ii 248. Pa gav deoc’h ema ho pasianted o vont diganeoc’h.

    (29) Mont gant : emprunter (une route, une rue, une voie, etc).

    ●(1911) SKRS ii 76. eur belek o vont gant ar ru.

    (30) Mont e : se transformer en.

    ●(1860) BAL 158. ar joad a deu evel treac’h d’ar boan, an drein a iaa e roz.

    (31) Devenir.

    ●(1929) MKRN 19. oeit oc’h bouar ? tr. «Etes-vous devenus sourds ?»

    (32) Mont a-raok : aller devant.

    ●(1499) Ca 140b. g. deuant aller. b. monet a rauc.

    ●(1913) KZVr 33 - 19/10/13. Mont arôk, tr. «aller devant.»

    (33) Mont a-raok : avancer.

    ●(1530) Pm 42. Maz aff araucq nenn daff adreff, tr. «Si j’avance, je ne recule pas.»

    (34) Mont a-raok : s’en aller, partir.

    ●(1862) BSH 69. Goude ho glebyaden c’hui yel aroc arre.

    ●(1913) KZVr 33 - 19/10/13. mont arôk, tr. «s’en aller. Even.» ●(1934) DIHU 276/96. É vér dalhmat édan monet araok.

    (35) Mont a-dreuz ganti.

    ●(1957) AMAH 94. ha kent ne voe pell e teuis da vagañ kasoni ouzh o bro a-bezh, rak kalz re e fell da Boloniz mont a-dreuz ganti.

    (36) Mont da : sauter sur.

    ●(1970) TDBP II 364. An dud a vez oh hisa ar chas da vond d'ar hizier, tr. « Les gens excitent les chiens à sauter sur les chats ».

    (37) Mont da ub. :

    ●(1942) DRAN 143. a bep tu d’ar c’hornad ma tlient mont d’ezañ.

    (38) Mont a + nom verb. : en venir à.

    ●(1829) CNG 17. mar da a gol é inean ?, tr. Herve Bihan « et s’il en vient à perdre son âme ? »

    (39) Mont dre : aller par.

    ●(1783) BV 11/263. me ia breman souden dre ruiou babillon.

    (40) Mont dirak udb : affronter qque chose.

    ●(1986) MLLH 296. Ha ne vagom nemed eur c’hoant : mond dirag ar zeizved tarz, an hini kaleta. Ne heller ket dond da waz mod all, tr. (version française p. 303) « Et nous n’avons qu’un désir : affronter la neuvième vague, la plus dure. On ne saurait devenir un homme à moins. »

    II. V. tr. d.

    (1) Mont gant/a-zoc’h : emporter.

    ●(1741) RO 638. Groec vat ma mignones et guenech ar bugel. ●(1783) BV 619. e bien magueres et ar buguel guenach.

    ●(1861) BSJ 218. Me Zad, yèt er halice-cé pêl a zoh-ein.

    ●(1942) DADO 11. eno e kavot penn ar blaïsenn hag an drein, mar n’int ket aet gant ar c’haz.

    (2) Mont e hent : s'en aller, partir.

    ●(1530) Pm 137. Noman aet pep vnan e hent, tr. «Maintenant, que chacun aille son chemin.»

    ●(1744) L'Arm 22a. vous-vous en allez demain, tr. «arouah hui a ya-hou-c'ennt.» ●(1790) MG 109. gorteit que ne vou oueit er-ré-ral ou hènd. ●118. commance e rèmb conz a monèt hun hènd.

    III. [à l'infinit. de narration]

    ●(1867) FHB 116/93a. Ha mont Berc'hed neuze d'ar c'halatrez enn he c'hamprik ha skuilla daelou.

    ●(1942) DHKN 26. É huélet ankén Iehannig, monet ur pastor ha goulennet geton petra e hoalè dohton. ●47. Monet Pier ha laret. ●50. Aben en taol devéhan neoah, monet en dén ha seùel.

    IV. [à l'impér.]

    ●(14--) N 18. Entent, Keritic beniguet // pasout cousquet da embreguer : // Ha da emmolc hep sy hac ez // quiffj tost dan reuier / Ha caro ha // pesquet mat, tr. « Écoute Keritic béni, active-toi ! / Va chasser sans faute, et tu trouveras près de la rivière / Et un cerf et de bons poissons »

    ●(1907) KANngalon Du 545. c'hui zonj d'eoc'h ez oun me eun hallorin ; ne vezan ket ato, kit !

    V. [empl. comme subst.]

    A.

    (1) Aller.

    ●(c.1718) CHal.ms iii. on paye a un Courrier les frais de son retour, aussi bien que de son aller, tr. «païein arer d'ur c'hourrier querclous é ounet el é zonnet.»

    ●(1915) MMED 237. An distro, var a lavar ar zent, a oue marteze tennoc'h eget ar mont. ●(1915) HBPR 182. Ar c'henta mond brema 'vo ar guella. ●(1923) AAKL 15. Ar c'henta mont, ar berra kont !

    (2) Mont ha dont : aller et retour.

    ●(1903) MBJJ xv. Evit 100 skouet e ver douget ha bevet etre Marseilh ha Jeruzalem, mont ha dont.

    (3) Démarche, allure.

    ●(1732) GReg 263a. Demarche, tr. «ar mônet.» ●Je le connois à sa demarche, tr. «diouc'h ar mônet anezâ me a oar piou eo.»

    (4) Ar mont-endro : le fonctionnement.

    B. par ext. Allant, entrain.

    ●(1906) DIHU 9/154. Hanéh e zou monet geton alkent, e lar Mériadeg. ●(1939) DIHU 340/354. Met n'en des ket «monet» genemb er mitin-man.

    VI. Au jeu de quilles.

    (1) Mont d’an alf : voir alf.

    (2) Mont d’an aplik : voir aplik .2.

    VII.

    (1) Mont gant ar badoù : voir badoù.

    (2) Mont e kas : voir kas.

    (3) Mont e skuilh hag e ber : voir skuilh.

    (4) Mont gant an avel : voir avel.

    (5) Mont evel an avel : voir avel.

    (6) Mont er bord all : voir bord.

    (7) Mont e wad e dour : voir gwad.

    (8) Mont droziou : voir droziou.

    (9) Mont e c'her gant ub. : voir ger.

    (10) Mont en gouez : voir gouez.

    (11) Mont e wad e dour : voir dour.

    (12) Mont da Gêrhun : voir Kêrhun.

    (13) Mont pell diouzh e gezeg : voir kezeg.

    (14) Mont da vutuniñ e gorn en oaled sant Pêr : voir korn.

    (15) Mont war varc'h hamon : voir marc'h.

    (16) Mont e stal da stalig : voir stal.

    (17) Mont e soc'h da vinaoued : voir soc'h.

    (18) Mont evit netra : voir netra.

    (19) Mont (diwar- / war- / dre-) bouez un neudenn vrein : voir neudenn.

    (20) Mont en tan : voir tan.

    (21) Mont en tu all : voir tu.

    (22) Mont betek ar mouch : voir mouch.

    (23) Mont e gloar : voir gloar.

    (24) Mont en e votoù : voir botoù.

    (25) Mont kuit evel ur c'hazh foetet : voir kazh.

    (26) Mont gant ar skoul : voir skoul.

    (27) Mont d'e doull : voir toull.

    (28) Mont da c'hwileta : voir c'hwileta.

    (29) Mont da glask brennig da venez are : voir brennig.

    (30) Mont da droadañ : voir troadañ.

    (31) Dibrañ e varc'h da vont : voir marc'h.

  • mont-dont
    mont-dont

    adj. & adv.

    (1) Épith. (religion) Mobile.

    ●(1732) GReg 406b. Fête mobile, qui n'a pas de jour fixe, tr. «goelyou mont-dont.»

    ●(1874) POG vii. Mez ar Goueliou mont-dont a zigas chanchamanchou.

    (2) Loc. adv. =

    ●(1910) MAKE 79. E zorn a dremen mont-dont war e gof.

  • montagn
    montagn

    m. –où Montagne.

    ●(1633) Nom 230b. Mons : montage, mont : mountaing, menez. ●231a. Collis, tumulus, monticulus : montagnette, tertre : mountaingnin (lire : mountaingnic) bian menezic, douar gorroet.

    ●(1792) BD 2981-2982. an eil montagn voar e guille / a lacay an den penversse, tr. «Une montagne par-dessus l'autre / il mettra, cet homme opinâtre.»

    ●(c.1825-1830) AJC 540. dre vesc ar ar (sic) ar montainio.

  • Montaoban
    Montaoban

    (blason populaire)

    ●(1968) PENM 101-102. Ne les [= Bigoudens] appelait-on pas les "montauban" à cause de l'inscription en lettres jaunes qui s'étalait sur la laize, au bas de leur gilet, que l'on gardait pour ne pas perdre de tissu !

  • montenn
    montenn

    f. –où (géographie) Colline.

    ●(1912) MMKE 109. eur vontennig douar. ●(1996) CRYK 262. 'barzh lein montenn Treger, tr. «Sur le sommet de la colline de Trégor.»

    ●(2002) TEBOT 84. E-kichen montenn Sant-Weltaz.

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...