Recherche 'le...' : 630 mots trouvés
Page 8 : de lestr-sacher (351) à letrin (400) :- lestr-sacherlestr-sacher
m. (marine) Remorqueur.
●(1907) BOBL 15 juin 142/2e. N'en deuz gallet en em denn nemed gant skoazel eul lestr chacher !
- lestr-sakrlestr-sakr
m. (religion) Pièce de vaisselle sacrée.
●(1911) BUAZperrot 295. An dilhad-oferenna hag al listri-sakr.
- lestr-spluj
- lestr-splujerlestr-splujer
m. (marine) Sous-marin.
●(1920) MVRO 20/1b. Daou lestr-splujer (sous-marin). ●(1931) VALL 705b. navire sous-marin, tr. «lestr-splujer pl. listri-splujer.» ●(1941) ARVR 2/3a. e bourz al lestr-splujer «Sfax». ●(1957) AMAH 53. Meneg a oa bet graet eus listri-splujerien alaman diflipet eus porzhioù aostriat, Pola, Triesta, pe me oar.
- lestr-tan
- lestr-taollestr-taol
m. Plat, assiette.
●(1940) FHAB Du/Kerzu 228. al listri-taol a oa e pri, pe e koat pe e maen-glan.
- lestr-tarzher
- lestr-teirroeñveklestr-teirroeñvek
m. listri-teirroeñvek Trière.
●(1931) VALL 758a. Trière, tr. « lestr teirroéñveg(ek) m. pl. listri »
- lestradlestrad
m. –où
(1) Charge d'un navire.
●(14--) N 129. Maz aimp prest en vn lestrat, tr. «Embarquons-nous vite ensemble.» ●(14--) Jer A.267. Nemet try lestrat / Tut a laquat oar un dro, tr. « Sauf que trois charges de navires de gens furent mis ensemble »
●(1732) GReg 152b. Charge d'un navire, tr. «Lestrad. p. lestradou.» ●946b. Plein un vaisseau, tr. «Lestrad. p. lestradou.»
●(1876) TDE.BF 398a. lestrad, s. m., tr. «La plénitude d'un navire, plein un navire.»
●(1911) BUAZperrot 634. eul lestrad marc'hadourez. ●(1920) AMJV 74. eul lestrad planch.
(2) Contenu d'un récipient.
●(1911) BUAZperrot 36. ker gleb he dilhad (...) skuilhet eul lestrad dour varnezo. ●573. eul lestradig goad, dizec'het gant an amzer.
- lestradur
- lestrañlestrañ
v.
(1) V. tr. d. Embarquer.
●(1847) FVR 113. eur seiz miz goude e lestraz eiz ha tregont euz anez-ho evit ho c'has da Jereza.
●(1931) VALL 247a. Embarquer, tr. «lestra.»
(2) V. intr. S'embarquer.
●(1967) BAHE 51/68. Ar mibion a lestre da vousigoù dreist ar vugale all, evit ur c'hard-lodenn.
►[empl. comme subst.] D'embarquement.
●(1944) DGBD 181. betek ar porzh lestrañ.
(3) V. pron. réfl. En em lestrañ : s'embarquer.
●(1847) FVR 113. kalz a veleien euz a gostez-ann-Nord, en em lestraz e Lege-Sant-Briek, evit monet da Vro-Saoz.
●(1931) VALL 247a. s'embarquer, tr. «en em lestra.»
- lestrierlestrier
voir listrier
- lestrugelllestrugell
voir lustrugenn
- let .1
- let .2
- let .3let .3
voir ret .1
- LetaLeta
hydronyme Al Leta : La Laïta (aber de l’Ellé après le confluent avec l’Isole à Quimperlé).
(1) (Al) Leta.
●(1835) GUI 82. Ils étaient sortis de l'embouchure du Laïta. ●(1846) Les Bretons [A. Brizeux] 220. Léta.
●(1906) FHAB Gouhere-Eost/311. setu listri o tont gant ar Blaouez (blevet) ster an Henbont. (...) ster al Laita. ●(1910) ISBR 8. E kér Kemperlé e arriù diù stér en eil get égilé en El[e] hag en Iol. Nezé é kollant ou hanù. Arrebi Kemperlé betag er Pouldu é hrér el Léta anehé. ●59. ha goudé doh aber er stér Léta. ●(1911) BUAZmadeg 582. hag a zouaraz en tu all d'al Laïta, var zouar Ploemeur. ●(1914) ARVG Mae 80. An Izol, pe Iol hag an Elle en em gav an eil gant eben en Kemperle ; neuze e kollont o hano. Adaleg Kemperle beteg ar Pouldu e rer al Leta anê. ●(1924) DIHU 161/163. er hoeh Laita ken didrous. ●(1995) LMBR 61. Gwezhall e oa e Gwidel teir bag evit treizhañ al Laeta evit mont da Gernev.
(2) Stêr-Gemperle : rivière de Quimperlé.
●(1911) BUAZmadeg 659. tostik da ster Kemperle.
- letaat / letiñletaat / letiñ
(1) V. tr. d. Insulter.
●(14--) N 1526. Bezout laetet entren bedis, tr. «Etre couvert d'opprobre entre les humains.» ●(1499) Ca 119b. Laetat. g. laidanger / ou vituperer.
●(1905) BREH 75. tuchant é oé é nuézein hag é letat é vrér. ●(1931) GUBI 206. Lettat er soudarded. ●(1931) VALL 391a. Injurier, tr. «letat ou letein V[annetais].» ●(1934) BRUS 69. Insulter, tr. «létat léteit.»
(2) V. pron. En em letaat : s’insulter.
●(1942) DHKN 85. ohpen deu gouviad ’zas dehè ’n em-letat.
- letad
- letaerezh
- letanañs
- letanantletanant
m. –ed
(1) Lieutenant.
●(1633) Nom 288a. Legatus, legatus fiduciariam operam obtinens : Lieutenant : Lætanant.
●(1659) SCger 73b. Lieutenant, tr. «Letanant.» ●156b. Letanant, tr. «Lieutenant.» ●(1732) GReg 575a. Lieutenant, tr. «Letanant. p. letananted.»
●(1878) EKG II 89. Letanant, eme ar zoudarded-all.
●(1904) BOBL 24 septembre 1/3c. eul lutanant jandarmed. ●(1914) DFBP 198b. lieutenant tr. «Letanant.» ●(1919) BUBR 8/208. Al letanant Fanch Noblet, roue ar mindrailherien. ●(1957) AMAH 102. letanant-bannieler ar marichal.
(2) Letanant-koronal : lieutenant-colonel.
●(1732) GReg 181a. Lieutenant colonel, tr. «Letanand Coronal. p. letananded coronal.»
- letaniletani
f. –où
(1) Litanies.
●(1499) Ca 125a. Letany. g. letanie priere pour les mors. ●(1621) Mc 115. Letanyou an itron Maria.
●(1732) GReg 578b. Litanies, tr. «Letanyou. al letanyou.»
●(1821) SST 127. litanieu er Urhiès.
●(1907) PERS 124. goude litaniou ar Verc'hez, var gan ive.
►[au plur. après un art. ind.] Ul letanioù :
●(17--) EN 2057. vel eur letaniou, tr. «comme des litanies.»
●(1922) FHAB Mezheven 165. en eul levr (...) e kaver eul litaniou.
(2) Joie céleste.
●(1530) Pm 285. Goude hon respet en bet man / dre lyngn maz pynhomp entromp glan / Guytebunan dan letany, tr. «Après notre terme dans ce monde, / Afin que, par lignées, nous montions entre nous purement, / Tous sans exception, vers la joie céleste.»
- letarjiletarji
s. Léthargie.
●(1633) Nom 257a. Lethargus, veternus : lethargie : letargy, vn cleufuet á etourdiff vn den quement ma coll memor á pep tra oll.
- letchi
- letennletenn
f. –où Idée arrêtée.
●(1907) DIHU 21/345. er labourér én hur bro en des é leten. ●golo v. leten = raison (sens d'entêtement). ●(1942) VALLsup 95a. Idée arrêtée, fixe ; violente, tr. «letenn V[annetais] f.» ●(1934) BRUS 211. Une opinion arrêtée, tr. «ul leten.» ●(1936) DIHU 297/58. leten deu pé tri. ●(1942) DIHU 368/30. Ha peb unan anehè en dezè é leten.
- leterleter
m. –ioù
(1) Litière (chaise portée).
●(1499) Ca 125a. Leter. g. letaire de damme. ●(c.1500) Cb 69b. [doen] g. cest vng instrument a porter comme ciuiere / litiere ou biere etc. b. instrument da doen euel mazeo grauaz / pe letter pe tra arall da doen. ●(1633) Nom 179a. Vehiculum cameratum, arcera, lectica, gestatorium : litiere : lettær.
●(1659) SCger 73b. litiere pour porter, tr. «leter p. iou.» ●156b. leter, tr. «litiere.» ●(1732) GReg 578b. Litiere, sorte de voiture, tr. «Leter. p. leteryou. Van[netois] léter. p. yëu.» ●Des chevaux de litiere, tr. «Qesecq leter.»
●(1931) VALL 429a-b. Litière ; pour transporter, tr. «leter m.»
(2) Litière pour mettre sous les animaux.
●(1732) GReg 579a. Litiere, paille qu'on met sous les chevaux &c., tr. «Leter.»
(3) Ober leter : mettre de la litière sous les animaux.
●(1732) GReg 579a. Faire de la litiere, en mettre sous les bestiiaux, tr. «Ober leter.»
- leterer
- leternletern
m. –ioù
I.
(1) Lanterne.
●(1633) Nom 166a. Laterna, laterna Punica, cornu : lanterne : letern.
●(1659) SCger 72a. lanterne, tr. «letern.» ●156b. letern, tr. «lanterne.» ●(c.1680) NG 1652-1654. Judas a yés de nos / Guet en ol soudardet, / Er lanterneu e-rauc. ●(1732) GReg 213a. La corne d'une Lanterne, tr. «Qost ul Letern.» ●562b. Lanterne, tr. «Letern. p. leternou. Van[netois] lantern. p. ëu.» ●(1766) MM 1234. Letergnou ho ruil var ar ru, tr. «lanternes roulant sur la rue.»A
●(1889) ISV 114. Kemeret a ris va letern, ha setu ni en hent. ●(18--) GBI II 146. ul letern hag en-han goulaou sklêr, tr. «une lanterne, avec de la lumière claire.»
●(1905) IVLD 262. ne velet na goulaouen na letern e nep leac'h. ●(1907) PERS 317. eul letern en he zorn. ●(1909) NOAR 40. al letern war elum ganti en he dourn. ●(1931) VALL 418a. Lanterne, tr. «letern m. (et f.).»
(2) Letern majik : lanterne magique, de projection.
●(1912) KANNgwital 113/125. Al Letern majik a ziskuezaz ar Bersekution genta great enep ar gristenien.
(3) Letern kloz = (?) lampe, lanterne-tempête (?).
●(1867) GBI I 156. A zo komerret 'neizour-noz, / Gant golo-sclezr, leterniou-kloz, tr. «Il a été arrêté la nuit dernière, / Avec de la lumière dans des lanternes closes.» ●(1885) SBI II 314. eur goulaou sclezr, 'n eul letern cloz, tr. «une lumière claire dans une lanterne close.» ●(1888) SBI II 316. Gant eur golo 'n eur letern cloz, tr. «Portant une chandelle dans une lanterne fermée.»
(4) Letern troadek : falot.
●(1732) GReg 396a. Fallot, tr. «letern troadecq. p. leternou troadecq.»
(5) Lanterne (partie d'un édifice).
●(1633) Nom 144b. Tholus : lanterne : letern, an cleus á corf an ty.
(6) Lanterne, phare.
●(1633) Nom 231b. Specula, Pharus : eschauguette, fanal : vn lettern bras. ●232a. Ignis speculatorius vel specularius potiùs : le feu de l'eschauguette : an tan ves an lettern.
(7) Letern-arouezier : fanal.
●(1942) DRAN 78. Erwan, e letern-arouezier ouz e skoaz, e vaionetez ouz beg e fuzuilh.
II. sens fig.
(1) Derrière, postérieur.
●(1970) BHAF 157. mont da walhi o leterniou er mor. ●237. peogwir n'eus ket peadra da walhi deze o leterniou. ●327. n'en em blije nemed e letern en dour mor. ●(1975) BAHE 87/11. e Traoñ-ar-Pont, e-lec'h n'eo ket don, e krog peurvuiañ ar re vihan da walc'hiñ o leternioù.
(2) Œil.
●(1885) ARN 38. Œil. – Br. : Lagad. Arg[ot] : Letern. Lanterne, dans le bas-breton.
●(1920) MVRO 51/1d. Digeri a eure frank e leterniou. ●(1958) BRUD 5/46. «Petra zo ? Petra zo ?» emezi o tigeri he leterniou pikouzet.
(3) Kaout ul lagad letern : être borgne.
●(1879) ERNsup 160. Beañ 'n eus eul lagad letern, il est borgne, Trév[érec].
III.
1) Bezañ gantañ al letern hag ar gouloù : être le maître. Cf. ar gontell hag an dorzh.
●(1935) BREI 402/2b (T). Nann, met se ne harz ket eo mestr war ar politik; aze eo eun doktor; aze eman gantan al letern hag ar goulou...
(2) Lakaat e letern dindan e vantell : cacher son jeu.
●(1980) VLTH 38 (T) E. ar Barzhig. Me, tudoù, a laka va letern dindan va mantell, daoust hag eñ n'eo ket evelse ar gwellañ ober ?
(3) Bezañ (ur mouchig) avel en e letern, gant e letern : voir avel.
- leternerleterner
m. –ion
(1) Lanternier.
●(c.1718) CHal.ms ii. Lanternier qui fait des lanternes, tr. «lanternour.» ●(1732) GReg 562b. Faiseur de lanternes, tr. «Leterner. p. leternéryen. Van[netois] lanternour. p. yon, yan.»
●(1914) DFBP 195b. lanternier, tr. «Leternour.»
(2) Allumeur de réverbères.
●(1732) GReg 562b. Lanternier, qui allume les lanternes dans les ruës, tr. «Leterner. p. yen.»
- letet
- letez .1letez .1
adj. (argot de La Roche-Derrien) Sot.
●(1975) BAHE 87/13. rak ma'z eus kelien letez war an tamm douar patatez-man, hennezh a zo unan anezhe. (…) Kelien letez : tud sot.
- letez .2letez .2
coll. & m. (argot de La Roche-Derrien)
(1) Coll. Crêpes ; & mangeurs de crêpes.
●(1885) ARN 30-31. Crêpes. – Br. Krampoez. Arg[ot] : Letez (V. Campagnard). La double signification de letez donne encore à ce vocable un autre sens : mangeurs de crêpes. On surnomme les tailleurs, d'une manière à peu près analogue : mangeurs de bouillie. ●(1896) GMB 326. Argot trécorois de la Roche-Derrien letez, crêpes, du fr. galettes, cf. Rev. celt. VII, 46, 43, XIV, 279, 280.
●(1965) KATR 8. eur hovad «létez». ●létez = krampouez. (Ger euz «tunodou» Ar Roh. ●(1968) BAHE 58/27. Me 'gred din, a lavare unan e toull an nor, e ver oc'h ober «letez» (krampouezh) amañ ! ●(1975) BAHE 87/9. pa ouie e veze an ostantez o vont d'ober letez. ●14. Letez : krampouezh.
(2) M. Homme niais.
●(1885) ARN 23. Campagnard, homme (sorti) de la campagne, tr. «Letez. Quelquefois on dit : letez diwar ar mez ; c'est un pléonasme.» ●(1896) GMB 326. Argot trécorois de la Roche-Derrien letez, campagnard. du fr. galettes, cf. Rev. celt. VII, 46, 43, XIV, 279, 280.
- letez .3
- letezennletezenn
f. (argot de La Roche-Derrien) Niais, sot, imbécile.
●(1885) ARN 23. Campagnard, homme (sorti) de la campagne, tr. «féminin, letezen.»
●(1964) KTMR 16. Ma, paourkêz «letezenn» (...) letezenn (= genaoueg), ger eus trefoedaj ar Roh. ●(1970) BHAF 385. genaoueg, lokard, jilgog, «letezenn». ●(1975) BAHE 87/4. met ar raton ne oa ket un hanter letezenn. ●14. Letezenn : genaoueg.
- leti
- letier
- letimek
- letin
- letiñletiñ
voir letaat
- letis
- letisenn
- leton .1leton .1
m.
(1) Laiton.
●(1499) Ca 125a. Leton. g. idem. ●(1633) Nom 248b. Æs coronarium, orichalcum, aurichalcum : leton : lettoun.
●(1863) GBI I 452. Houarnet eo gant leton gwenn, tr. «Qui est ferré de laiton blanc.» ●(1868) GBI II 34. Houarnet mad gant leton-gwenn, tr. «Bien ferrée de laiton blanc.»
(2) Bague, anneau.
●(1732) GReg 38a-b. Anneau, bague, tr. «letton. p. ed.» ●74b. Bague, anneau d'or, ou, d'argent, où il y a quelque précieuse enchassée, tr. «letton. p. lettoned.»
- leton .2leton .2
m. (agriculture)
(1) Gazon.
●(1871) FHB 312/415a. letoun flour a zave er parkeier. ●(1876) TDE.BF 398a. Leton, s. m., tr. «Gazon.»
●(1909) FHAB C'hwevrer 45. puchet war al letoun. ●(1960) EVBF I 331. La terre au repos tire parfois son nom du fait qu'on la met en pâture : (…) leton, I. de Batz, Plouaret, letonenn, P[ommeri]t-le-V[icomte]. ●332. Le long des talus, surtout du talus situé au sud du champ, on laisse souvent une bande large de 4 ou 5 mètres, parce qu'on a constaté que la récolte y est médiocre (manque de soleil, humidité...) ; on y attache en général les vaches. Cette bande se nomme : (…) letoun, Plougoulm.
(2) Jachère.
●(1732) GReg 149a. Champ en friche, tr. «Léton. p. létonou.» ●437a-b. Friche, terre qu'on ne cultive point, tr. «léton. p. létonou.» ●506a. Jachere, terre labourable qu'on laiisse reposer un an, ou deux pour la rendre plus fertile, tr. «Léton. p. létoñnou.»
●(1847) MDM 66. henvel ouz eur park-letoun pehini ne zale ket d'en em c'helei a zrez hag a spern. ●300. douarou dic'hounid ! leton pe laginier. ●(1857) CBF 107. Letoun, m., tr. «Jachère.»
●(1910) FHAB C'hwevrer 49. ez eus c'hoas e douar leton daouzek milion a zeveriou (lire : zeveziou) arad. ●(1921) FHAB Eost 213. An anvouez ivez a zo mat da deuler war ar parkeier a vez lakeat enno kaol, rabez hag ivez er foenneier hag er parkeier leton.
(3) Lezel da ober leton : laisser en jachère.
●(1920) KANNgwital 205/111. An anter euz an douar ebaen (lire : hepken) a veze labouret, an anter all a veze lezet da ober letoun.
(4) Chom e leton : rester en jachère.
●(1877) EKG I 241. abalamour ma kavent guelloc'h guelet ar gompezenn-dreaz-se o chom e letoun da beuri gand loened ar beorien.
(5) Douar-leton : terre laissée en momentanément en friche.
●(1876) TDE.BF 398a. Douar-leton, tr. «se dit des terres laissées momentanément en friche ou herbe.»
- letonennletonenn
f. –où
(1) Terrain couvert de gazon.
●(1872) ROU 69. sur le vert gazon, tr. «var ul letonenn c'hlaz.» ●(1874) FHB 476/47b. azezet var eul letonen e doug eur c'hleuz. ●(1876) TDE.BF 438b. eul letonenn vraz. ●(1880) SAB 244. letonennou, glazennou soubl.
●(1908) FHAB Eost 227. al letounen flour da azeza. ●(1909) FHAB Mezheven 164. cavet eul letonen evit dicuiza va izili. ●(1913) KANNgwital 128/299. Hadet 'zo bet ennhi geot evit kaout eul letounen c'hlaz, ha lakeat zo ennhi eun neubeut guezeri. ●(1989) LARA 222. Holl omp bodet war letonenn ar skol-veur.
(2) Jachère.
●(1960) EVBF I 331. La terre au repos tire parfois son nom du fait qu'on la met en pâture : (…) leton, I. de Batz, Plouaret, letonenn, P[ommeri]t-le-V[icomte]. ●332. Le long des talus, surtout du talus situé au sud du champ, on laisse souvent une bande large de 4 ou 5 mètres, parce qu'on a constaté que la récolte y est médiocre (manque de soleil, humidité...) ; on y attache en général les vaches. Cette bande se nomme : (…) letonenn, Plouaret, Ploumilliau, P[ommeri]t-le-V[icomte].
- letonet
- letoniñletoniñ
v. intr.
(1) Gazonner.
●(1732) GReg 491a. Se couvrir d'herbes, tr. «Letouni. pr. letounet.»
●(1876) TDE.BF 398a. Letoni, v. n., tr. «Se couvrir d'herbe.»
(2) Être en jachère.
●(1732) GReg 491a. 808b. Reposer, se reposer, parlant de la terre qu'on laisse en jachere, tr. «Létoñni. pr. letoñnet.»
●(1908) FHAB Kerzu 361. parkeier lezet da letoni. ●(1910) FHAB C'hwevrer 48-49. varzu an Normandi e kaver douar bras-bras o letoni. ●(1931) VALL 320b. laisser (une terre) en friche, rester en friche, tr. «lezel, chom da letoni.»
- letrenn
- letrenn-dalletrenn-dal
f. letrennoù-tal (imprimerie) Initiale.
●(1856) VNA 10. a zivout er changemant burhud dalhabl ag el lettrenneu tâl.
- letrinletrin
m. –où Lutrin, pupitre.
●(1499) Ca 125a. Letrin. g. idem / ou porpitre.
●(1732) GReg 587b. Lutrin, pupître de chœur d'Eglise, tr. «Letrin. p. letrinou. lutrin. p. lutrinou. Van[netois] lutrin. p. lutrinëu.» ●Chanter au lutrin, tr. «Cana èl lutrin.» ●765b. Pupitre, instrument pour soutenir un livre, tr. «Letrin. p. letrinou.» ●(1766) MM (Brestad 17) 80. te a gane oc'h a lutrin.
●(1857) CBF 64. Kana el letrin, kana oc'h al letrin, tr. «Chanter au lutrin.» ●(1876) TDE.BF 398a. Letrin, s. m., tr. «Lutrin.» ●(1893) IAI 81. ouz al letrin e zea memez, eur chap var he gein. ●(18--) ALB (FHAB du/kerzu 1941 p. 102a). Sevel Gwilhou war al letrin / Ha kana neuze ouz e gein.